S07E18: "Awans" (1974) || Gościnnie: Janusz Zaorski
Rozmawiam z Januszem Zaorskim, reżyserem filmów "Awans" (1975) i "Szczęśliwego Nowego Jorku" (1997), Januszem Zaorskim. Wspominamy Edwarda Redlińskiego (1940-2024), autora pierwowzrorów literackich i scenarzystę omawianych filmów. Odcinek powstał we współpracy z Festiwalem Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.
Witam serdecznie. Michał Oleszczyk, podcast Spoilermaster, podcast do słuchania po seansie. Zdarzyło się tak w tym roku na 50. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, że poproszono mnie o zaprogramowanie malutkiej sekcji. Dwa razy Edward Redliński. Postanowiliśmy uhonorować twórcę, pisarza, którego przygody z polskim kinem nie były bardzo liczne, ale były bardzo płodne. Pokazaliśmy dwa filmy, Konopielkę Witolda Leszczyńskiego i Awans Janusza Zaorskiego. Film z roku 1975, obchodzący w tym roku okrągłą 50. rocznicę filmowych urodzin i jest dziś moim gościem Janusz Zaorski.
Nazwijmy w takim razie to dzisiejsze nagranie dokrętką, którą robimy postfaktum, ale film awans, który prezentowaliśmy i który w tym roku rzeczywiście tych 50 lat skończył, to jest adaptacja dłuższego opowiadania, tak bym to nazwał. Edwarda Redlińskiego mamy głównego bohatera Mariana Grzyba w tej roli świetny Marian Opania, który chłopski syn wykształcony w mieście powraca do swojej rodzinnej wsi i postanawia zmienić wszystkie tamtejsze obyczaje, postanawia wprowadzić tę wieś W nowoczesność i także sprawić, że będzie to miejsce, z którego będzie mógł być dumny jako nowoczesny człowiek, nowoczesny Polak.
Tytuł mówi wszystko. Jest to rzeczywiście historia awansu, ale Ty stawiasz nad tym awansem pewien znak zapytania. Dodam też, że nie był to pierwszy raz, kiedy dotykałeś tematu szeroko pojętego awansu, chociażby Film Chleba naszego powszedniego, troszeczkę wcześniejszy, też pokazywał taką podróż na linii wieś-miasto. Natomiast zacznijmy od Twojego spotkania z Edwardem Redlińskim. Jak to się stało, że pierwszy raz ta książka trafiła w Twoje ręce? Czy to było to, że widziałeś spektakl, który był chyba rok wcześniej wystawiany według tego tekstu? Powiedz proszę o Twoim spotkaniu z tym naprawdę niezwykłym pisarzem, także pisarzem z awansu przecież, wywodzącym się jak najbardziej z polskiej wsi.
I pracował on w tygodniku Kultura, gdzie również w pewnym momencie etat dostał Edward Redliński jako dziennikarz, bo jego skomplikowana droga do filmu, powiedzmy, bo tym się dzisiaj zajmujemy, polegała na tym, że studiował na Politechnice, studiował geodezję, studiował dziennikarstwo, ale z tego widać jakaś potrzeba pisania była w nim od dawna. No i... Krok po kroku został również scenarzystą. Okoliczności spotkania były bardzo dziwne, ponieważ umiłem się z Mentrakiem, nie wiedziałem, że będzie Redliński. Redliński, który ufał
I Redliński bardzo się wahał, czy nie wycofać nazwiska. I to była taka rozmowa, gdzie ja jakby z jednej strony podzielałem jego sądy, z drugiej strony też nie chciałem, żeby to był pierwszy i ostatni jego przypadek związania się z filmem, bo Mentrach powiedział mu wprost – Edward. Pani Wanda Jakubowska to jest bardzo mocno politycznie osadzona osoba. Ona w Oświęcimu siedziała razem z Józefem Cyrankiewiczem, który jeszcze do niedawna był premierem. W związku z tym ona w ogóle pomijała Jakąś rutynową drogę, że trzeba składać scenariusz, czekać na akceptację.
Dzwoniła i mówiła, Józek, coś mi tu jakieś kłopoty robią. A Cyrankiewicz odzywał się i już wszystko było dla pani Wandy. Mówi, słuchaj, ona się obrazi, zrobi się afera na całą Polskę i jak to u nas bywa, po prostu będziesz na czarnej liście. To może się rozszerzyć, to może nie tyczyć tylko poletka filmowego, ale też i literackiego, a Ty już przecież jesteś, ja w nerwowej sprawie, po listach z rabarbaru, a więc na oznaczących pozycjach, a ciąg dalszy może nie nastąpić. To też świadczy o Redlińskim, który był bardzo uczciwym człowiekiem.
I uważał, że została mu zrobiona krzywda i chciał się jakoś zachować, ale dochodziły do niego te wszystkie głosy, które zwerbalizował Mędrak, bo miał wielką aferę dziennikarską. Opisał, dzisiaj byśmy to nazwali... ...mobbingiem tego rodzaju zachowania. Możemy już mówić otwartym tekstem. Ówczesny pierwszy sekretarz Komitetu Wojewódzkiego w Białymstoku robił rzeczy haniebne. I dla kraju, i dla poszczególnych osób, i tak dalej. Redliński napisał o tym reportaż, a liści zmienił. I województwo, prawda, i nazwiska, i nawet inicjały.
I... On mówi, dostaliśmy scenariusz od Redlińskiego. A właśnie też tym nurtem, że przez Cibora i że przez Kądwickiego. Aha, jeśli Edward się na te nazwiska powoływał i ja, to postanowiono nas połączyć, spotkać. I tak się stało. Powiem więcej, że to co napisał Redliński w scenariuszu było bardzo filmowe. On drugi raz miał taką przygodę, ale tak jakby ja mówię, słuchaj, skąd ty to wiesz? Przecież w Polsce nie ma podręczników, niczego. A on mówi, ale no ja chodzę na filmy, analizuję. Dlaczego? I mówi coś, co ja zapamiętałem do końca życia i też opowiadam moim studentom.
Dzięcioł, gdzie on pokazał Super Sam, gdzie po raz pierwszy polski konsument mógł sobie chodzić z koszyczkiem i wybierać właśnie te symbole gierkowskiej Polski. Trochę konsumpcyjnej, a jednak ciągle nie dosięgającej do tego zachodniego, wymarzonego. Zanim przejdziemy do samego filmu, ważna rzecz dla naszych słuchaczy. Edward Redliński przychodzi na świat w 1940 roku, we Frampolu, to co już powiedziałeś. On ten świat wiejski zna absolutnie od podszewki. Kiedy czyta się te opisy w Awansie, w Konopielce, to my wiemy, że on pisze o czymś, co on zna. On zna każdy zakamarek tej, że
Chaty. I może uświadommy sobie to jeszcze. I tutaj też chciałem Cię prosić o taką Twoją reminiscencję. Jak ta wieś wtedy wyglądała? Bo wieś dzisiaj, 2025 rok, a wieś w roku 1975, to nadal to jest coś zupełnie innego. Z jednej strony była ta retoryka oczywiście, Ale Ty, jak rozumiem, też Edwardem Redlińskim po polskich wsiach wtedy trochę jeździłeś. Co tam zobaczyłeś? Tak upraszczając trochę, to ta wieś bardzo często była jeszcze XIX wiekiem, a aspiracje były na XXI wiek.
że wielki skok w Chinach skończył się po prostu tragedią miliardowego narodu i tak dalej, i tak dalej. I widziałem rzeczy nieprawdopodobne, ale najpierw zacznijmy od Redlińskiego. W 40 roku ubiegłego wieku się urodził, a więc jeszcze wojna. Jak rozmawialiśmy sobie wielokrotnie szczerze, to on mi powiedział, że on nigdy nie widział grubych ludzi. Bo była taka bieda, taka nędza, że wszyscy byli chudzielcami, a jedyną grubą osobę, jaką poznał, to dopiero w latach pięćdziesiątych, to był rzeźnik. Bo rzeźnik ukradkiem odrywał sobie kawałek serdelka i spożywał czy słoninki do chleba i tak dalej, i tak dalej. Dla mnie, człowieka urodzonego w mieście, to była jak bajka o żelaznym wilku.
Nawet tak się zastanawiałem, czy on troszkę nie wyolbrzymia, czy on troszkę jednak nie ubarwia, nie kreuje, jak to wielu artystów, twórców ma w zwyczaju, ale on mi coś pokazał. Mnie i Leszczyńskiemu, bo też równolegle pracował z Nieżyjącym już reżyserem fantastycznego filmu, żywot Mateusza, no i Konopielki, to wydają się dwa największe sukcesy Witolda Leszczyńskiego. Coś było tak absurdalnego, że Redliński musiał się z nami tam znaleźć. Otóż... Byliśmy na etatach w przedsiębiorstwie realizacji zespoły filmowe i te przedsiębiorstwo postanowiło wszystkich reżyserów filmowych z Polski na kurs bezpieczeństwa i higieny pracy wysłać w mroźną zimę końca listopada do Hajnówki.
Więc jeśli jesteśmy przy Redlińskim, to może pozwól Michale, że powiem Ci, jak on w pewnym sensie został scenarzystą, a przede wszystkim pisarzem na początku. Te wszystkie rzeczy gromadził sobie, filtrował je i w pewnym momencie poczuł, że trzeba się wypowiedzieć. Ale jak to zrobić? Przecież żadnej polonistyki nie studiował. Wydawało mu się, że jest po prostu, no... Bez mała analfabetą wobec tamtych, którzy piszą zręcznie, prawda, potrafią zakręcić zdaniem, jakby powiedział Krzysztof Mentrak, przypominany dzisiaj. Kiedyś był u znajomych w Białymstoku, Edward Redliński. Żeby odebrać książkę, którą im pożyczył, okazało się, że ci znajomi zagubili to gdzieś.
I to go zachwyciło, że można coś napisać, co nie jest tylko realizmem, a nie daj Boże już małym realizmem, że coś, co wyskakuje, co jest dziwne do zdefiniowania, ale właśnie to jest jakaś sztuka, która gdzieś wektory swoje wypuszcza w różnych kierunkach i z tego powstają jakieś fantasmagorie. I co robi Redliński? No, jakby kontynuuje to wszystko, co w nim widać było. Znajduje kilkadziesiąt osób, którym ufa w sensie gustu literackiego, przesłania, filozofii, tym, czym się kierują w życiu i w sztuce. I prosi ich, żeby napisali listę stu najlepszych książek świata w ich przekonaniu.
Zbiera to wszystko, punktuje, oblicza i z tego wychodzi 365 dzieł literackich. Najlepsze książki świata. Dlaczego 365? Bo tyle jest dni w roku. On zdobywa te książki, pożyczając, kupując, wypożyczając z bibliotek, przenosi się do siebie do frampola i przez rok czyta codziennie jedną książkę, czasami wielokrotnie. I w ten sposób został pisarzem. To jest po prostu nieprawdopodobne, ale to jest właśnie cały Redliński. To mogłaby być piękna scena w jakimś z jego utworów. Z jednej strony nieprawdopodobne, ale niby dlaczego nieprawdopodobne? Jak mamy pasję, mamy przekonanie, mamy cel, chcemy dążyć, no to...
Można tylko snuć domysły, kim był ów mędrzec pisany tu z dużej litery. Być może Karol Marx, być może ktoś jeszcze inny. Ale niesamowita proza, taka precyzyjna, no i też już teraz przechodzę do filmu dla Ciebie jako reżysera, no poddająca obrazy, sytuacje, detale, więc powiedz, czy ten scenariusz, który już istniał, jak sam powiedziałeś, czy on już był gotowy, czy Wy jeszcze sobie z Edwardem Redlińskim ten scenariusz przepisywaliście? Sporo żeśmy jeszcze rozmawiali, bo to było trudne zdarzenie dla mnie. Również, no, po dwóch próbach takiej tematyki wiejskiej, osobno jakby bardziej kreacyjnej i bardziej realistycznej, tutaj spotkałem się z czymś, co było jeszcze czymś innym, bo czasami pewne sceny, tak jak tutaj to, co przeczytałeś, fantastyczny ten opis, aż po wałę, po sufit ciągnęły się poduchy i poduszeczki, a sufit nie był, sufit był niski.
Więc ja, wydaje mi się, tę groteskę, która była bardzo realistyczna, jeśli można tak w ogóle powiedzieć, to wydaje mi się, że rozumiałem, a co najważniejsze czułem. I żeby jeszcze to wszystko, żeby się dogadać z Redlińskim, to mu zaproponowałem, że chciałbym jedną scenę dołożyć. On się na początku tak obruszył i mówi, no zaraz, zaraz, no ale tu wszystko jest przemyślane i tak dalej. A ja mówię, słuchaj, Zbliżamy się do końca filmu. Żeby przyjąć letników, to muszą być różne atrakcje, poza zdrowym mlekiem i kąpielą w wodzie rzecznej. I w związku z tym wymyśliłem, że zbudują ruiny.
Może film jakby nie bardzo nadąża za tym, ale mam nadzieję, że i taki czas przyjdzie, bo jak się tak rozejrzymy to na te trzydzieści kilka milionów, no to większość jest ze wsi, to bardzo poważna większość. I wracając jeszcze do samego Redlińskiego. Awans w moim przekonaniu nie trafił w swój czas. Bo ludność była tak nastawiona chętnie na konsumpcję, że wreszcie, prawda, że będziemy dorównywać tym bardziej rozwiniętym krajom, a nie chwalić się, że prawda, powstania przegrane, prawda, ale kiedyś od morza do morza Polska i tak dalej, i tak dalej, to pobrzmiewa niestety do tej pory, ale że
Redliński napisał jakby trzy części, trzy akty, prawda? Pierwsza to jest ta wieś spokojna, wieś wesoła, prawda? Jakaś lipce remontowskie, prawda? I tak dalej, XIX wiek. Potem, że... Postęp musi być, więc za wszelką cenę rujnujemy to, co było do tej pory, co zresztą w historii naszego kraju było bardzo nagminne, zwłaszcza na ziemiach tzw. odzyskanych, prawda? Choć nie tylko. Cały system nawadniający, który Holendrzy wprowadzili na żuławach, został przekreślony, bo po co? I tak dalej, i tak dalej, więc szereg błędów popełniano i to nie tylko było synonimem tej dekady lat 70.
Tu była oczywiście podmianka, bo my żeśmy zatrzymali wirującą pralkę i włożyli tam już uprane sukienki. Błyskawiczność. Koło się zamknęło. Proszę bardzo. To jest cywilizacja. Włożyli brudne i zaraz wyjmują czyste, uprane. Tak. No to jest genialne. Myślę, że spokojnie by to można pokazywać razem z tą sceną z filmu Jacques Tati, Mój wujaszek, gdzie właśnie pan Ilo zabłąkał się do takiej nowoczesnej kuchni, ale tam to już w tej Francji było tak nowoczesne, że nie wiedział, który przycisk Jeszcze chcę Cię zapytać o Twoją drugą filmową przygodę z Redlińskim, ale jeszcze chwilę z awansem. Kręciliście plenery, powiedz proszę gdzie i jak rozumiem coś tam po Was zostało do dzisiaj?
Ale teraz powoli żegnając się z awansem i przechodząc jeszcze do jednego filmu, który zrobiłeś właśnie z Edwardem Redlińskim, myślę o już dużo późniejszym tytule, Szczęśliwego Nowego Jorku. Jesteśmy już w zupełnie innej Polsce, połowa lat 90. W międzyczasie Edward Redliński jedzie do Nowego Jorku. I pisze tam, po pierwsze pisze bardzo ciekawy przewodnik nowojorski, ja też to chcę czytelnikom polecić, to też można znaleźć w różnych zakątkach Allegro głównie. To jest niesamowity przewodnik, który on napisał, bo jest to w pełni przewodnik, tam są wszystkie informacje, które powinny być, ale są tam też te Wtręt Redlińskiego. Tam są jego opisy, jak to chyba w pewnym momencie pisze, największej wsi świata, czy coś takiego.
Bo tam wszyscy się spotkali, prawda? No i pisze też powieść Szczuro Polacy. I ty tę powieść na ekran przenosisz. Jak to się stało, że ten chłopak z Frampola tutaj wykształcił się na reportera, na pisarza, prawda? Awans, konopielka. I nagle ląduje w tym Na tym skrzyżowaniu świata, wielkim jabłku, jak on się tam odnalazł, czy nie odnalazł i jak ty też na to patrzyłeś, bo czy śledziłeś te jego losy, czy pewnie nawet nie mogłeś tego robić, bo nie było jak. Edward Redliński i Nowy Jork zrobił jeszcze to. Ale zanim wyjechał do Nowego Jorku, to ja zaryzykuję taką o nim konstatację, mianowicie Byłby wybitnym pisarzem klasy światowej, gdyby z tego frampola po napisaniu konopielki i awansu od razu wyjechał do Nowego Jorku.
Więc różnych smaków z Redlińskim próbowałem i tych wykwintnych. Stolicy świata i tych przyziemnych z nieobranymi kartoflami na czele. Wpadł w Warszawkę. Trochę za dużo alkoholu, trochę za wiele podziwiania i lansowania go i przyczepiania się innych do niego, że to dzięki mnie, prawda, on i tak dalej, i tak dalej. W tym wszystkim źle się czuł, no i bądź stan wojenny. I tu się rzeczywiście urwało. Ja dopiero potem się dowiedziałem, że on wyjechał, a nawet i tak mi mówiono, że w celach emigracyjnych, że w ogóle już nie wróci.
Ja tam zrobiłem Matkę Królu, w międzyczasie Jezioro Bodeńskie, prawda, piłkarskiego pokera. Dużo pracowałem, więc też nie miałem czasu. I cały czas byłem przekonany, że on jest w Stanach. I jest prawie już połowa lat 90. Spotykam wybitnego poetę. Mojego przyjaciela Krzysztofa Karaska. No i gadu, gadu, gadamy, to, to, to. Między nimi schodzi coś, rozmowa na Redlińskiego. Ja mówię, cholera no, on chyba już nigdy nie wróci do Polski. On mówi, jak to? Wczoraj go widziałem, rozmawiałem z nim. Ja, gdzie? No jak to, gdzie? No, w Warszawie, na szlaku, na Nowym Świecie. Ja mówię, niemożliwe. Teraz, jak dotrzeć? Gdzie on jest? Trochę mi to czasu zajęło, bo w międzyczasie przeczytałem
Szczuro Polaków. I byłem przekonany, że on to napisał stamtąd i tam jest cały czas. W związku z tym, jak przyszedłem do Edka Redlińskiego i powiedziałem mu, słuchaj, bardzo chciałbym z tego nakręcić film, to byłem jedenastym reżyserem czy producentem, bo to już czasy producenckie się zaczęły. I teraz jest pytanie, dlaczego on się zdecydował na mnie, a nie na tę dziesiątkę, którą wybrał. Przede wszystkim dlatego, że awans żeśmy zrobili, że on też widział wcześniaka. Gdzie na próbie generalnej po prostu to była rewelacja. Aktor grający główną rolę upił się. Następnego dnia na kacu po prostu ledwo tekst pamiętał i ucho tylko do suflerki wyciągał.
Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.