S07E18: "Awans" (1974) || Gościnnie: Janusz Zaorski
Rozmawiam z Januszem Zaorskim, reżyserem filmów "Awans" (1975) i "Szczęśliwego Nowego Jorku" (1997), Januszem Zaorskim. Wspominamy Edwarda Redlińskiego (1940-2024), autora pierwowzrorów literackich i scenarzystę omawianych filmów. Odcinek powstał we współpracy z Festiwalem Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.
Zresztą w tym filmie był aktor, który grał jedną z głównych ról zmarł. Robiliśmy na polu. Bardzo udane zdjęcia. Następnego dnia przyjeżdżamy. Chłop zaorał pole. Nic się nie montuje. Trzeba od nowa robić. Ciągłość zniszczona. A więc po prostu w poszczególnych filmach to były jakieś tam jednodniowe przygody. A tutaj tak jakbym jakąś zemstę zza grobu dostał. Ale może dlatego ten film jednak w końcu jakoś wyszedł, został zapamiętany. Nawet jakaś była niedawno... Nie, to już dawno, na początku wieku. Taka ankieta w tygodniku Polityka na najlepsze filmy telewizyjne i ten film, a przecież został w 72 roku zrealizowany, czyli po tylu latach, został umieszczony na 14 miejscu, więc może nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło.
Nazwijmy w takim razie to dzisiejsze nagranie dokrętką, którą robimy postfaktum, ale film awans, który prezentowaliśmy i który w tym roku rzeczywiście tych 50 lat skończył, to jest adaptacja dłuższego opowiadania, tak bym to nazwał. Edwarda Redlińskiego mamy głównego bohatera Mariana Grzyba w tej roli świetny Marian Opania, który chłopski syn wykształcony w mieście powraca do swojej rodzinnej wsi i postanawia zmienić wszystkie tamtejsze obyczaje, postanawia wprowadzić tę wieś W nowoczesność i także sprawić, że będzie to miejsce, z którego będzie mógł być dumny jako nowoczesny człowiek, nowoczesny Polak.
Mam wrażenie, że ten film, ta książka, to dzieło po prostu przewidziało bardzo wiele rzeczy, które dzisiaj się dzieją. To jak klient nasz pan, prawda? Chce nas chłopami, no to będziemy chłopami, ale będziemy bardziej chłopscy niż najbardziej chłopski chłop. Tu pobrzmiewają takie nurty z ludego Alena, z Zeliga, prawda? Że rozmawia z Grekiem, to jest Grekiem, jak z Turkiem, to jest Turkiem, prawda? I tak dalej, i tak dalej. Pekunia non olet, prawda? Pieniądz nie śmierdzi. Pazerność. Gdzieś też jest no jakoś kojarzona z pewnymi postawami chłopskimi, no jako że bez przerwy byli okradani, a to przez arendarzy, a to przez innych, zresztą mówimy w momencie, w którym ta ludowość z powrotem jakby nabrała kształtu, wiele książek się pokazało.
I on mi od razu zwolnił Bożenkę, jakieś zastępstwa zrobił i tak dalej, i tak dalej. Z Bożena mogła zagrać, więc takie czasami reżyser musi mieć umiejętności, w cudzysłowie. Też musi czasami ukląknąć, jako ten pańszczyźniany chłop. Natomiast cały czas musiałem pilnować tego, żeby grać to na poważnie, żeby nie było min. Niektórzy aktorzy mają taką skłonność, a jeszcze proszę pamiętać, to było pół wieku temu, gdzie szereg aktorów starszego pokolenia to byli ci, co jeszcze w orducie. W reducie Jaracza występowali te L przedniojęzykowe i byli bardzo teatralni, co w ogóle do kina nie pasuje, a co do takiej groteski, to się w ogóle mijało wszystko z celem i namawiało do pójścia w zupełnie innym kierunku.
Ale odbyliśmy rozmowy, bardzo wiele Marian. O Pania pomógł, jeden z moich ulubionych aktorów, bardzo często żeśmy pracowali, bo on pierwszy zrozumiał już, że nie tędy droga, że nie musimy grać chłopa, to znaczy podciągać bez przerwy opadające gacie, wąsa ciągle zakręcać i tak dalej. To nie na tym polega chłopskość, tylko... Właśnie na wyczuleniu, co dla niego będzie lepiej. I w tym kierunku idziemy. A więc na pewnym, trudnym jednak graniu w graniu. W psychologicznym też takim realizmie tych postaci, bo my rozumiemy, dlaczego oni się zachowują tak, jak się zachowują. Tak jest. Na początku widzimy XIX wiek, wszystko jest w porządku, na bosaka chodzą strzechy.
Ja bym powiedział jeszcze odsyłając już słuchaczy do tych filmów, bo one są dostępne. Awans jest na stronie 35mm online. Konopielka zresztą też. Chyba z dostępnością Szczęśliwego Nowego Jorku jest trudniej obecnie, bo nie wiem, gdzie tutaj by go szukać, ale miejmy nadzieję, że to się też uda, że dla mnie, który oczywiście go nie poznałem, ale znam go dzięki waszej pracy i dzięki tym książkom, na pewno człowiek wielkich sprzeczności. Myślę, że Ten Kaziuk w konopielce z kolei, taki rozrywany od środka, tutaj chce być tym ojcem i synem i chłopem, a tutaj przyjeżdża nauczycielka z miasta i jakiś niepokój się w nim rodzi, bo on coś czuje i erotycznie i jakoś egzystencjalnie i ciągle z jednej strony tradycja, z drugiej strony bunt, tutaj się kosi.
Zdjęcia i montaż filmów w Gdyni Dziękuję. Dziękuję Tobie, że to przypomniałeś, bo warto. Edward, to jest tak dziwny świat, ale to nie jest świat obcy. Ja myślę, że wszyscy gdzieś tam po części z chłopów jesteśmy i jak to bywało, jakie można na to było mieć spojrzenie, na ile one są aktualne, jak się okazuje bardzo nawet, a więc jest to jakiś nasz
Zakończyłeś pięknie skromną nutą, ale ja powiem tak, jeśli czytaliście państwo Chłopki, bo to taki wielki bestseller lat ostatnich, odsyłam do filmu Awans, odsyłam do książek Redlińskiego i zobaczycie, że ta tematyka już wtedy była wspaniale komentowana, a nawet humorystycznie przenikliwie traktowana. Januszu, raz jeszcze ci bardzo dziękuję. Dziękuję bardzo.
Pokazano wszystkie 8 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.