Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S05E24: "Nietykalni" (1987) -- CLASSIC

07.07.2023 ·1 godz 1 min · 8 rozdziałów · 1 sponsor
0:20 · Wprowadzenie i opowieść o Brianie De Palmie 1

Widziałem go w wieku lat 13. W słynnym, przywoływanym w Spoilermasterze po wielokroć cyklu 100x100, czyli 100 filmów na stulecie kina, bo tam właśnie w telewizyjnej jedynce wyemitowano go w roku 1995. Był to jeden z najnowszych filmów włączonych do tego zaszczytnego grona stu. I był to film, który już wtedy bardzo mi się spodobał. Stylowy film gangsterski ze świetnymi scenami akcji, z intrygującą ścieżką dźwiękową Ennio Morricone, z bardzo groźnym, a jednocześnie w dziwny, przewrotny sposób zabawnym Robertem De Niro jako Alem Capone. Jeśli chcecie posłuchać więcej o De Palmie do tego czasu, oczywiście zapraszam do odcinka, który niedawno poświęciłem filmowi De Palmy Scarface z 1983 roku.

10:00 · Film Nietykalni (1987) - opis i kontekst 3

A zatem, kiedy oglądamy tę historię agenta Eliota Nessa, granego przez Kevina Costnera, który montuje grupę Agentów w Chicago roku 1930 po to, aby rozbić alkoholowo-mafijną siatkę à la Capone, który trzyma miasto w swoich szponach, jednocześnie dostarczając mu upragnionego w latach prohibicji alkoholu, ale z drugiej strony dławiąc to miasto Otóż kiedy oglądamy tę historię, pamiętajmy, że oglądamy film, który w zamierzeniu De Palmy miał być jego komercyjnym powrotem i okazał się właśnie tym. Duże pieniądze, cztery nominacje do Oscara za kostiumy, scenografię, muzykę i drugoplanową rolę męską.

Mianowicie film pt. Dom gry, do którego napisał scenariusz i który wyreżyserował. House of Games swoją drogą był także pokazywany w rzeczonym cyklu 100 na 100. I nie da się ukryć, Mamet, który notabene w późniejszych etapach swojej kariery będzie powracał do Chicago czasów gangsterskich, np. w powieści pt. Chicago wydanej w 2018 roku, W scenariuszu do Nietykalnych zaprezentował się jako znakomity dramaturg. Opowieść o Eliocie Nessie, czyli o agencie pracującym dla Departamentu Skarbu Stanów Zjednoczonych, Zadaniem jest przyskrzynienie. A La Capone jest jednym wielkim hołdem dla amerykańskiego kina gangsterskiego.

Już w pierwszej scenie widzimy A La Capone jak leży na fotelu fryzjerskim, ma być właśnie Ogolony przez golibrodę i na jego twarzy przez długą, długą chwilę spoczywa gorący ręcznik. Musimy chwilę zaczekać, aż ukaże nam się atrakcja w postaci twarzy Roberta De Niro wcielającego się w tę rolę. I jest to jednocześnie już w pierwszej scenie. Ukłon w stronę człowieka z blizną. Oczywiście w stronę człowieka z blizną z roku 1932. O tym filmie także opowiadałem w Spoilermasterze, czyli w stronę tej, nazwijmy to, nieoficjalnej biografii Al Capone, gdzie także Paul Mooney, zanim pojawił się na ekranie przez dłuższą chwilę, leżał z przykrytą ręcznikiem twarzą właśnie na fotelu u goli brody i odsłonięcie tej twarzy było jednoznaczne z właściwym początkiem ekranowej opowieści.

20:00 · Reżyser David Mamet i jego scenariusz 5

Mianowicie, grupa Nessa ma przedstawiciela tej samej grupy etnicznej, którą uosabia Capone. Innymi słowy, mamy tutaj Włocha, który walczy O dobre imię innych Włochów właśnie walcząc z Alem Capone, który to imię w oczach amerykańskiej społeczności plami. Jest to interesujący koncept, który Douglas Kisey przykłada do całości twórczości De Palmy. Tytuł jego książki, powtarzam, to Split Screen i nie odnosi się to tylko do jednego z ukochanych montażowych zabiegów De Palmy, to znaczy właśnie Dzielenie ekranu na połowę, a czasem nawet na trzy części i ukazywaniu w tych różnych skrzydłach ekranu różnych fragmentów akcji, tego jest w tej twórczości mnóstwo, w zasadzie prawie we większości filmów De Palmy znajdziemy scenę jakąś,

W przypadku Nietykalnych Al Capone w jednej ze scen z wielką lubością płacze na spektaklu operowym Pajaców Ruggero Leon Cavalla, opery z 1892 roku. Innymi słowy, ta włoska kultura na różne sposoby w twórczości de Palmy oczywiście się przejawia. Wracając jednak do konceptu Davida Mameta, pomysł był nie tylko etniczny, to znaczy nie chodziło tylko o pokazanie, w jaki sposób ta Grupa różnych bardzo mężczyzn z różnych backgroundów kulturowych także się formuje, ale także chodziło o opowiedzenie historii, w której dochodzi do pewnej apoteozy zemsty, to znaczy do apoteozy pochwały bezprawia.

To jest temat głęboko westernowy, pewnie warto by wskazać na takie filmy jak Człowiek, który zabił Liberty Valance'a na przykład, Johna Forda, Z 1962 roku jako filmy, które na różne sposoby dyskutowały temat praworządności w amerykańskiej kulturze. To jest temat, który bardzo jest bliski Mametowi, on bardzo lubi roztrząsać takie właśnie moralne pytania dotyczące tego, czy należy działać w granicach prawa, czy czasami w imię pokonania smoka, jakim tutaj jest Al Capone, można poza granice tego prawa. No i w przypadku nietykalnych tak naprawdę mamy film, który powoli, powoli ukazuje przemianę Eliota Nessa od kogoś, kto deklaruje, że będzie działał tylko i wyłącznie w granicy prawa do kogoś, kto korzystając z okazji na końcu zrzuca z dachu

W scenie w kościele Jimmy Malone mówi wprost Elliotowi Nessowi, jeśli chcesz pokonać takiego smoka, jakim jest Al Capone, to musisz przebijać jego własne metody. To znaczy, to już nie jest nawet oko za oko, tylko jeśli otrzymasz od niego cios, musisz odpowiedzieć kulą. Jeśli on wyśle jednego z twoich współpracowników do szpitala, ty musisz wysłać jednego z jego współpracowników do kostnicy. To jest świetna scena dialogowa swoją drogą, która myślę, że powinna być studiowana na zajęciach ze scenariopisarstwa, ponieważ w bardzo krótkich słowach, w bardzo lakonicznym dialogu Jimmy Malone prezentuje pewną swoją filozofię. To znaczy mówi, dobrze chłopaku, Młody chłopaku, dodajmy.

Przemawiam już z pewnej pozycji doświadczenia. Jeżeli już postanowiłeś, że chcesz zabić tego potwora, to musisz się liczyć z tym, że będziesz musiał także robić rzeczy, które wykroczą poza twój moralny kodeks. Na początku Elliot Ness mówi, że jest gotowy, aby pokonać Capona, zrobić wszystko, co tylko może w granicach prawa. Ale cała późniejsza opowieść jest o tym, że będzie musiał coraz to bardziej te granice prawa przekraczać, aby pokonać kogoś, kto bez mrugnięcia okiem między innymi zabija Oscara Wallesa, czyli owego księgowego, Który od samego początku pragnie przyskrzynić Capona nawet nie za jego nielegalną dystrybucję alkoholu, ale za fakt, że unika on płacenia podatku dochodowego.

30:00 · Reżyseria Brian De Palma - styl i inspiracje 4

Untouchables to znaczy dosłownie niemożliwi do skorumpowania. Policja chicagowska w tamtym czasie słynęła właśnie z tego, że Al Capone dosyć łatwo ją korumpował. Tymczasem dziennikarz Charles Schwartz, pisząc o działaniach NASA na łamach Chicago Daily News w latach późnych dwudziestych i wczesnych trzydziestych, ukłuł właśnie ową frazę The Untouchables, która później Wielkie dzięki i do zobaczenia! Cała ta przemoc, jak mówi pod koniec Eliot Ness, tak naprawdę bierze się nie tyle z absolutnej moralnej słuszności po stronie stróżów Prawa i Porządku, bo te wszystkie sztywne formułki zostają szybko zrzucone ze stołu ironią Jimmy'ego Malone,

De Palma zaufał tutaj i operatorowi, ale zaufał także wszystkim swoim kluczowym współpracownikom. Tak jak mówiłem, i kostiumy, i scenografia, i muzyka Morricone doczekają się Oscarowych nominacji. Przy czym także kostiumowo rękę przyłożył do kostiumów, bo nie był jedynym ich projektantem, ale przyłożył się do stylu głównych bohaterów. Giorgio Armani, mianowicie te garnitury i płaszcze, które noszą nietykalni w filmie, włącznie z garniturami oczywiście samego Al Capone, wyszły właśnie spod ręki Giorgio Armaniego, który dokonał swoistego update'u czy uaktualnienia stylu lat 30. na potrzeby bardzo wizualnych, bardzo często opartych na przesadnej konsumpcji,

Subwersji właśnie w ową celebrację yapis, którzy w tym samym czasie z dumą w białych koszulach i czerwonych szelkach często kroczyli po nowojorskiej Wall Street. Depalmie razem ze współpracownikami udało się dokonać tej apoteozy wizualnej. To jest niesłychanie wizualny film. Wizualna uczta, chciałoby się powiedzieć. Już od pierwszego ujęcia, kiedy to widzimy a la Capone filmowanego z góry na tle ogromnej mozaiki przedstawiającej słońce. Tutaj pomysł Depalmy, żeby Capone był jak Ludwik XIV, król słońca otoczony swoim dworem, wybrzmiewa w pełnej glorii. Od tego pierwszego momentu właściwie na każdą scenę, na każdą sekwencję De Palma ma jakiś wyrazisty, wizualny pomysł.

Czy będzie to słynna, brutalna scena zabicia jednego ze współpracowników Capona przez szefa za pomocą kija bejsbolowego? I tutaj De Palma nie może sobie odmówić tego ujęcia z góry na wielki, okrągły stół, który Pauline Kael przyrówna do stołu Arturiańskiego w zamku Camelot. De Palma nie może sobie odmówić tego widoku rozszerzającej się po tym stole plamy bordowej krwi. Aż po takie sekwencje już absolutnie popisowe, jak scena oczekiwania na księgowego, kiedy to na stacji kolejowej Union Station George i Elliot Ness oczekują na księgowego à la Capone, wiedzą, że on będzie kluczowym świadkiem w sądzie i wiedzą, że będą musieli rozprawić się z jego

40:00 · Historia i postacie w filmie 4

To jest, powiedziałbym, ponadprzeciętna ilość. To nie są tylko takie kosmetyczne kwestie, które zazwyczaj, kiedy ktoś przygotowuje scenariusz, wymagają wygładzenia czy skrótów. Nie. Nietykalni, Mameta i De Palmy to właściwie książkowy przykład całkowitego przepisania historii. Elliot Ness, tak jak już wspomniałem, był z rodziny norweskich imigrantów, urodził się w Chicago na początku XX wieku i poza faktem, że faktycznie odegrał dużą rolę w zakończeniu kariery à la Capone, chociaż niekoniecznie w ten sposób, który widzimy w filmie, To znaczy nie miał wiele wspólnego z owymi zarzutami, za które faktycznie Capone pójdzie siedzieć, to znaczy z tymi zarzutami księgowymi powiedzmy.

Także tutaj łączenie jego postaci z Oscarem Wallace'em, czyli Frankiem Wilsonem jest bardzo życzeniowe. O tyle Ness filmowy no nie ma właściwie nic wspólnego z tym prawdziwym, włącznie z jego główną filmową motywacją, to znaczy z faktem, że ma on żonę, malutką córeczkę i jeszcze rodzi mu się malutkie kolejne dziecko. W scenariuszu Mameta to właśnie moment, w którym Przychodzi do niego kobieta, której córeczka zginęła w zamachu bombowym żołnierzy Capona. Ona mówi do niego, wiem, że pan złapie tego człowieka, bo wiem, że pan rozumie serce matki. Ma pan też dzieci w domyśle. Ness nie miał dzieci w momencie, kiedy walczył z Capone'em.

Tak jak mówię, alkoholika, który nawet zostanie w pewnym momencie zgarnięty przez policję za prowadzenie samochodu pod wpływem alkoholu, co się wydaje niemożliwe, kiedy patrzymy na tego idealnego Kevina Costnera w filmie. Umrze właściwie bez grosza przy duszy w połowie lat 50., w 1957 roku, w maju, w poczuciu całkowitej życiowej klęski. Tak się złożyło, że kilka miesięcy przed śmiercią zaczął rozmawiać z dziennikarzem Oskarem Fraleyem, który powiedział, że historia jego walki z Caponem na pewno byłaby świetną książką. Tutaj ogromna ironia. Eliot Ness na prośbę Freeleya spisał dwudziestostronicowy maszynopis swoich wspomnień z tego okresu.

Oczywiście wszyscy kojarzą rolę Kevina Costnera, ale tak jak mówię, film nie ma właściwie nic wspólnego z prawdziwym życiorysem Nessa w tamtym czasie. Dodam, że Ness nie zabił Franka Nittiego. Frank Nitti popełnił samobójstwo 12 lat po wydarzeniach pokazanych w filmie. Tak jak już wspomniałem, Elliot Ness nie miał córeczki i nie miał kolejnego dziecka w czasie, kiedy walczył z Capone'em. Elliot Ness nigdy nie skonfrontował się z Capone'em, nigdy go nawet nie spotkał, mimo że w filmie widzimy gniewną konfrontację w sądzie i wcześniej w lobby hotelu. Dopiero kiedy Capone był prowadzony do więzienia, doszło do jedynej interakcji. A zatem mimo, że nietykalni Nessa faktycznie zadali Caponowi duże straty, zwłaszcza przez swoje nieustanne naloty na te rozmaite miejsca przechowujące nielegalny alkohol, szacuje się, że te straty wynosiły aż 9 milionów dolarów straty Capona w wyniku działalności Nessa, o tyle ta historia wyglądała zupełnie, zupełnie inaczej niż historia filmowa,

50:00 · Krytyka i kontekst historyczny 3

Wcześniej De Palma rozważał Boba Hoskinsa, Ale wiedział, że ten film nie będzie miał tej mocy, jeżeli w roli Capona nie będzie naprawdę gwiazdorskiej roli De Niro. Więc z jednej strony to był też genialny zabieg marketingowy i artystyczny. Ale z drugiej strony, pamiętając, że De Niro i De Palma, zwracam uwagę na to nazwisko, rozpoczynali razem karierę. I De Niro wystąpił w trzech młodzieńczych filmach De Palmy, jeszcze w latach 60. i wczesnych 70., To możemy też zobaczyć tutaj pewną progresję i na to też zwraca uwagę Douglas Kisey, że tak jak De Niro w młodzieńczych filmach De Palmy, to znaczy w Pozdrowieniach, Cześć Mamo i Przyjęciu Weselnym, jest tak naprawdę alter ego samego De Palmy, czyli młodego człowieka o takim z jednej strony bardzo niegrzecznym poczuciu humoru, a z drugiej bardzo rozpolitykowanego.

I tutaj ten portret Capona jako takiego ostatecznego, właśnie niemal psychopatycznego jednocześnie ojca jest także czymś, co Douglas Kisey określa jako wątek osobisty w tym rzekomo komercyjnym, rzekomo nieosobistym filmie, jakim są Nietykalni. Na pewno też dla wszystkich tych, którzy szukają tropów Hitchcockowskich u De Palmy, tu też te tropy można odnaleźć. Mała dziewczynka, która niesie neseser z bombą i my wiemy, że on wybuchnie, to oczywiście nawiązanie do Tajnego Agenta, czyli Sabotaż z 1936 roku. I tutaj też De Palma jest bezlitosny i na naszych oczach ta dziewczynka wylatuje. Pod każdym możliwym względem jest to film dla fanów The Palmy, a nawet film, który w tej niekończącej się progresji i odbijanego echa filmowego znalazł własną parodię.

Są filmem, który pozwolił De Palmy odbić się od dna i wyskoczyć do stratosfery, jeżeli chodzi o box office. Otóż ten sam Douglas Kisey wskazuje, że to właśnie w tym filmie znajduje się jeden z najbardziej syntetycznych obrazów podsumowujących tematyczną obsesję Briana De Palmy. To znaczy właśnie rozdwojenie bohatera pomiędzy instynktami morderczymi i opiekuńczymi. I to jest scena na schodach Union Station, kiedy, jak zwraca uwagę Douglas Kissey, w jednym momencie Elliot Ness jedną ręką przytrzymuje wózek dziecięcy, który bez tego przytrzymania za chwilkę spadnie po tych schodach z małym chłopcem w środku, a drugą ręką wymierza pistolet w stronę gangsterów Caponego.

Pokazano wszystkie 20 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.