Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S03E31: "Ręce Orlaka" (1924) -- CLASSIC [Gość: Tomasz Kolankiewicz]

17.09.2021 ·1 godz 0 min · 11 rozdziałów

O filmie "Ręce Orlaka" Roberta Wienego rozmawiam z Tomaszem Kolankiewiczem, dyrektorem artystycznym FPFF w Gdyni.

0:20 · Wprowadzenie i przedstawienie gościa 1

Ręce Orlaka. Ten film oparty na powieści Morrisa Renarda przez wiele lat pozostawał w zasadzie nieoglądany albo przynajmniej oglądany bardzo rzadko. Niedawna cyklotworowa rekonstrukcja, którą można oglądać na Blu-rayu firmy Eureka, brytyjskiej firmy. Film jest wydany w serii Masters of Cinema. Ten film od niedawna ponownie jest w obiegu i bardzo dużo się o nim pisze, także przy okazji zbliżającej się setnej rocznicy jego powstania. Rok temu, w roku 2020, obchodziliśmy setną rocznicę powstania powieści źródłowej. Jak zawsze w przygotowaniu odcinka pomogły mi źródła zewnętrzne. Przede wszystkim artykuł Uliego Junga i Waltera Schatzberga opublikowany na łamach periodyka Film History w roku 1993 pt. The Invisible Man Behind Caligari.

7:36 · Zainteresowania autora i gościa w kinskim 1

Z tym, że problem jest taki, że jak zaczniemy w ten sposób definiować ekspresjonizm, to zostaje nam 16 filmów albo 14, według różnych źródeł. Ja staram się na to patrzeć trochę szerzej, staram się na to patrzeć jako wątki ekspresjonistyczne, które się pojawią. Rzeczywiście mamy kilka kanonicznych filmów, m.in. oczywiście film Gabinet doktora Galligariego, z którego Dobrze zaobserwowałeś, pochodzą moje tatuaże, mam wytatuowany trzeci akt oraz koniec z plansz końcowych tego, znaczy z plansz śródtytułowych tego filmu, z tą bardzo charakterystyczną taką grafiką. Jest to na pewno jeden z takich filmów, który wywarł na mnie wielkie wrażenie, całą swoją formą muszę powiedzieć. I w ogóle te elementy ekspresjonistyczne to jest coś takiego, co bardzo mnie pociąga, ale pociąga mnie szerzej, czyli pociąga mnie kino niemieckie w ogóle tego okresu i tutaj w jakiś sposób jestem gdzieś bliski Krakauera w takim sensie, że nie uważam, że to jest tak, że wszystkie te filmy były jakąś kasandryczną przepowiednią.

14:56 · Ekspresjonizm niemiecki - definicja i kontekst 1

Ale kiedy sam wracałem na przykład do Nosferatu, który pamiętam, że jako dziecko oglądałem, przypadkowo chyba, ale strasznie mnie przeraził wtedy, byłem zdziwiony rzeczywiście, jak tam mało jest tych elementów, takich, które kojarzymy z ekspresjonizmem, tak? Nietypowe ustawienia kamery, odchylenia od pionu, czy właśnie takie sugestie zaburzenia widzenia, tak bardzo ogólnie to teraz Przez większość czasu jest to, że tak powiem, realistycznie zainscenizowany film z takimi całkiem rodzajowymi elementami, nawet byśmy powiedzieli. No oczywiście plus jest tych, nie wiem, te kilka wyimków, tych momentów, kiedy Max Schreck, nie wiem, wstaje z trumny na przykład, albo jest na tym statku, które potem weszły do języka horroru. Ale dlaczego o tym

17:37 · Biografia i twórczość Roberta Vinna 2

O tym na pewno jeszcze za chwilę będziemy rozmawiać. Natomiast tak, ja się oczywiście zgadzam z tobą, że to jest ten czas, kiedy jeszcze w ogóle nie ma horrorów, to znaczy ten uznawany za pierwszy horror jest jednak film Dracula, prawda, amerykański, który jak wiemy jest dopiero filmem późniejszym. Zresztą oczywiście to pewno, nie wiem czy już odrabiałeś Dracula, a jak nie, to na pewno o tym filmie będziesz rozmawiał. To jest film, który także oczywiście powstawał przy znaczącym współudziale niemieckich emigrantów. Oczywiście z Garlem Freundem, operatorem na czele, o którym jeszcze dzisiaj na pewno powiemy, bo on był autorem tego remake'u Ronka Orlaka, czyli filmu Szalona Miłość, Mad Love. Z Peterem Lohr, kolejnym emigrantem do Hollywoodu.

Tutaj też mamy bardzo dużo takich strzelistych łuków, postaci wpisane w te łuki. To też nie jest przypadek i to też są ekspresjonistyczne elementy, czyli to o czym mówiłem, że to nie jest stricte jak gdyby film ekspresjonistyczny, natomiast film, który zawiera te ekspresjonistyczne elementy, na pewno gra Konrada Wejta z płaszczyznami w tym filmie, na pewno gra światłem w tym filmie, to są na pewno te elementy i to są również najjaśniejsze elementy, wydaje mi się, filmu Ręce Orlaka. Tak się składa, że rozmawiamy, a na stole rzeczywiście leży imponująca kolekcja filmów Tomka, głównie wydanych przez Eureka. Mam część z nich, nie mam ich wszystkich, ale spotkały się nasze wydania właśnie rąk Orlaka, bo przyniosłem też swoje. I tutaj wielokrotnie też na tym dysku i w książeczce, która jest

27:20 · Body horror - skojarzenia z filmem 3

I tak, jak gdyby to mi zagrało od razu, ten frangis. Może też przez ten klucz francuski, prawda, to znaczy to jest na podstawie jednak francuskiej książki Oczy Orlaka, ale jak najbardziej tak. Wydaje mi się ten trop body horroru, głównie za sprawą Konrada Fajta, czy Wejta, przepraszam, niemiecki to nie jest język, którym władam, tylko udaję, że umiem to wymówić. I tak, to jest aktor, który na pewno gra na modłę ekspresjonistyczną. To jest bardzo widoczne. Jak gdyby tutaj ten impuls wychodzi z ciała, prawda? Widać, że to jest aktor, który wychodzi z tej takiej metody, nad którą pracowali aktorzy w grupie Maxa Reinharta. Wade był w tej grupie, ale był tam oczywiście tylko statystą tak naprawdę.

To znaczy on najpierw tam trenował, żeby się do niej dostać, potem poszedł na przesłuchanie. Legenda głosi, że patrzył cały czas Max Reinhardt przez okno. W czasie tego przesłuchania w ogóle nie patrzył jaką grę, ale zatrudnił go tam za jakąś marną stawkę do grania jakichś ogonów i on rzeczywiście przeszedł ten trening, który przechodziła jego grupa. Wydaje mi się, że jeżeli mówimy o Niemieckim kinie ekspresjonistycznym to nie możemy nie mówić o Maxie Reinhardcie i w ogóle szerzej o niemieckim tarczy ekspresjonistycznym. I tutaj to jest zarówno jeżeli chodzi o ekspresjonizm, jak i w ogóle szerzej o niemiecką kinematografię z tamtego okresu. To znaczy jeżeli oglądamy Nibelungi Fritz Langa, To nie można mówić o Nibelungach, nie mówiąc o Grosse Schauspielhaus, czyli wielkiej scenie, gigantycznej scenie teatralnej, której też szefował Max Reinhardt w którymś momencie, gdzie właśnie rzesze aktorów przesuwały się.

Widownia była tak duża, że siłą rzeczy pojedynczy grymas twarzy i tak dalej nie był taki ważny. Natomiast wspomniałem Kamerspiel, Kamerspiel wywodzi się oczywiście z tych kameralnych scen teatralnych, które były właśnie taką przeciwwagą dla tych wielkich scen, wielkich ustawień, gdzie właśnie koncentracja była na aktorze, na grymasie często. I tutaj muszę powiedzieć, że Wade rzeczywiście bardzo dobrze oddaje ten ekspresjonistyczny ruch. To się może dzisiaj wydawać, że to jest strasznie przerysowane, że to są właśnie te takie dziwnostki kina niemego, Ale jeżeli się temu przyjrzymy, ja tutaj gdzieś mam zawsze jakieś takie skojarzenie z Antoine'em Arthaud troszeczkę jak to oglądam. Rzeczywiście to jest taki teatr bardzo z ciała, taki teatr na granicy szaleństwa. No jak wiemy Antoine Arthaud też był w ogóle w Ivry Sears, sen był w domu dla obłąkanych, gdzie także pisał swoje prace teoretyczne.

31:23 · Film jako teatr ciała i ekspresjonizm 2

Tak i to jest właśnie też niesamowite, że ten stosunek do ciała, o którym mówisz, w ogóle mam taką teorię i dziwię się, że jeszcze chyba nie ma takiej książki, chociaż nie wiem, może ona gdzieś istnieje, że chyba pół sztuki filmowej się wzięło z Maxa Reinharta, bo jak się czyta różne biografie rozmaitych reżyserów, aktorów, po pierwsze oni wszyscy zazwyczaj się wywodzili właśnie z Berlina, a po drugie 80% z nich to byli wychowankowie Maxa Reinharta, chociażby mówiłem o tym troszeczkę przy okazji odcinków murnałowskich, ale Tak, no właśnie to ciało, które jest obiektem fascynacji we wczesnym kinie i ciało eksploatowane komediowo, czego mistrzem oczywiście byli mistrzowie slapsticku od Chaplina po wielu innych, czym tak zachwycał się u nas Karol Irzykowski.

Dla mnie to takie wprowadzenie widoczności ciała, jego obecności. I to, że naprawdę, kiedy patrzę na Wajta prowadzonego przez te ręce, to mam wrażenie, że on faktycznie ręce przejmują nad nim kontrolę. To jest coś niesamowitego. Oczywiście nie czytałem czterstustronicowej powieści Morisa Renarda, która notabene nigdy nie wyszła po polsku, co trochę dziwne. Może to jest jakieś pole dla tłumaczy. Z książeczki się dowiedziałem, że tak naprawdę film bierze jakąś końcówkę tej powieści i ją przepracowuje, ale też sobie myślę, powiedz, czy widzisz tutaj taki potencjał tej opowieści jako opowieści science fiction po prostu o przeszczepie, który był czymś nowym. Nie mówię, że realistycznie tu pokazanym, ale ta sama idea ingerencji w ciało to też chyba jest jakoś podłączone do lęków i nadziei różnych naukowo-medycznych tamtego czasu.

38:01 · Ręce jako symbol w kinie i literaturze 10

To się pojawia w bardzo różnych rzeczach, od horrorów, tutaj myślę na przykład o Musze, tak, gdzie też jest taka scena właśnie patrzenia na swoją rękę z niedowierzaniem, no po szereg innych filmów. Na pewno to jest tak, bardzo mnie rozbawiło to, co powiedziałeś o tym, że to jest taki film, o którym najpierw usłyszałeś z innego filmu. To znaczy, Ręce Orlaka to jest taki film, o którym ja Przez lata słyszałem, natomiast którego przez lata nie widziałem. To jest taki film właśnie, który na wszystkich wpłynął, ale nikt tak naprawdę go nie widział. I mam też takie wrażenie, że ta wersja, którą teraz oglądamy, którą możemy oglądać dzięki temu wydaniu, też jest taką wersją niesłychanie sztukowaną. Tutaj widzimy w ogóle planszę chyba w trzech czy czterech różnych językach. To jest rzeczywiście zbierane z kilku różnych kopii chyba z całego świata. To jest taki film, który na pewno wpłynął na bardzo dużo filmów, także nie wątpię, że przez absolutnie genialny tytuł, jaki ma ten film i ta książka.

Kiedy on jest w tak dobrej wersji, mogłeś go w końcu zobaczyć tak, jak należy go zobaczyć. Powiedz mi, co tak Zwyczajnie, po ludzku, jako widz, jak ten film Ci się podoba? Co Ci się najbardziej w nim może zaskoczyło, co Ci się spodobało? To, co mnie najbardziej w nim zaskoczyło, to to, że reżyser tego filmu, Robert Wiene, nie jest złym reżyserem. To znaczy, to jest to, co pokutuje, prawda? W różnych książkach. Znaczy, Lotte Eisner w ogóle miażdży ten film w swojej książce. Patrzyłem na bardzo różne opracowania historyczne, filmowe, które są dostępne w Polsce. Mam na półce większość, muszę powiedzieć, książek, które zajmują się tym okresem. Ten tytuł w ogóle się nie pojawia.

Czyli warto, nawet jako szesnastolatek, chodzić do kina na dziwne niemieckie filmy, bo jak widać, nie wiadomo kiedy, to się może człowiekowi potem przydać. Natomiast nie, tak tego nie śledziłem. Śledziłem to teraz rzeczywiście, przygotowując się. Okazało się, że nie znam filmu Mad Love, czyli tego filmu, o którym już wspomnieliśmy, tego filmu z lat trzydziestych, tego takiego... Tak, Carla Froinda. Carl Froindt to jest oczywiście taki operator, głównie znany jako operator, tutaj jako w funkcji reżysera. On zrobił rzeczywiście zdjęcia do Metropolis, do Draculi, ale nie wspomniałem tego najważniejszego filmu, do którego zrobił zdjęcia, Portier z hotelu Atlantic. To jest ten operator, który ruszył kamerę, który ruszył w tak brawurowy sposób kamerę. Tutaj ta kamera jeszcze się nie rusza, co warto zauważyć, natomiast ruszają się postaci w tym filmie i one gwarantują to wrażenie jak gdyby trójwymiarowości, głębiostrości i tak dalej.

Tak, no i oczywiście też trafiłem na te filmy takie już nowsze, gdzie właśnie się pojawia ta ręka. Jest to na przykład film The Hand, tak? Czyli ten horror Olivera Stowna właśnie o tej ręce. No ta ręka to jest taki element, który bardzo często się w filmach w różnym kontekście pojawia jako właśnie ta ręka, która Robi coś, czego nie chce zrobić tak naprawdę bohater, a to rzuca się do duszenia, a to właśnie jest tą ręką obłapiającą w takim kontekście seksualnym. No coś jest na rzeczy i tutaj rzeczywiście to byś musiał porozmawiać z Kubą Mikurdo, bo on na pewno miałby od razu odpowiedź, skąd ta ręka i co by na to powiedział Freud, a co Lacan. Ja nie przez przypadek przywołuję nazwisko Kuby Mikurdy, dlatego że ja mam swoją opowieść z rękami Orlaka.

Na całym świecie, jeżeli chodzi o ten rynek wydawniczy. Czy jest jakiś taki film tego okresu, o którym marzysz, żeby został wydany? Właśnie może go nie widziałeś, słyszałeś o nim albo wręcz przeciwnie widziałeś go kiedyś dawno temu w iluzjonie albo w jakiejś złej kopii gdzieś i jak myślisz, jaki tytuł byłby dobry, że tak powiem, następny w kolejce? Przez lata dwoma takimi filmami były Ręce Orlaka i Gabinet Figur Woskowych. I one oba wyszły dopiero co. I to są dwa filmy rzeczywiście z roku 1924. Eureka Media tutaj nas, muszę powiedzieć, rozpieszcza. Mam tutaj przed sobą z jednej strony zupełnie wspaniały box wczesnych filmów Murnaua. Mam wspaniały print Fausta. To jest świetny film.

Mam Kobietę z Księżyca Fritza Langa. To też taki film, który bardzo, bardzo polecam. Mam wspaniałe wydanie całej serii filmów o doktorze Mabuze. Gracz, Testament doktora Mabuze oraz Tysiąc Oczu doktora Mabuze. Wszystkie wydane przez Eureka Media. Mam Szpiegów Fritza Langa. Film, który też bardzo długo był niedostępny. Mam nibelungi w końcu Fritza Lange'a, znowu wielkie dzieło. Wiem, że Eureka Media wydała także film Zmęczona Śmierć. Ja tutaj akurat mam wydanie Kino Classics, ale wiem, że oni niedawno wydali nowy print. Ja jeszcze nie przeszedłem na to kupowanie jeszcze raz tych samych filmów, chociaż niektóre mi się zdarzyło. No jest Metropolis, jest Nosferatu, jest Golem oczywiście. Ja czekam, aż Eureka Media wyda nowy print Studenta z Pragi.

Tak naprawdę. To jest to, na co ja bym czekał. Ja mam takie wydanie, stare wydanie ze Stanów bodajże sprowadzone. Natomiast rzeczywiście to jest taki film, na który ja też czekam pod kątem opracowań filmoznawczych. To znaczy tutaj interesuje mnie bardzo sam print, ale też bardzo jestem ciekaw tego nowego odczytania. To jest film z 2013 roku. To jest film, który spowodował, że ja się rozkochałem jak gdyby w tych filmach. To jest taka To jest wokół oczywiście historii takiej faustowskiej, można powiedzieć. Jest ten taki element doppelgängera wprowadzony. On dosyć też rezonuje, muszę powiedzieć, w rękach Orlaka, prawda? No bo tutaj mamy też tą taką dwoistość. Z jednej strony jest Orlak, z drugiej strony jest ten szwarc charakter, prawda? Tak, dokładnie, no to są te porównania. Natomiast tutaj ewidentnie jest taki doppelganger.

Paul Wegener gra właśnie tego studenta, który sprzedaje duszę, duszę, znaczy nie duszę, tylko odbicie swoje w lustrze sprzedaje diabłu. Potem się z nim też pojedynkuje i tak dalej. Zrobi na mnie piorunujące wrażenie. Zupełnie, muszę powiedzieć, niewiele z niego zrozumiałem wtedy, kiedy go pierwszy raz oglądałem. Wydawał mi się jakiś bardzo pociągający, dlatego że ja też po prostu w tamtym czasie byłem fanem gotyckich powieści, właśnie opowieści niesamowitych, takich historii. To był taki moment, kiedy ja dowiedziałem się, że to kino nieme fajnie się ogląda, że to nie jest tylko tak, że to jest jakiś taki... Jako licealista w ogóle nie planowałem, że będę filmoznawcą kiedyś, że w ogóle nie mam tak w ogóle do dzisiaj, jak gdyby nie skończyłem filmoznawczych studiów, żeby też była jasność, znaczy ja się tytułuję jako filmoznawca historyk filmu, bo tak rzeczywiście wydaje mi się, że już zasłużyłem sobie na prawo, żeby tak robić, natomiast nie skończyłem tych studiów, jestem bibliotekoznawcą z wykształcenia.

Świetny typ, tak, ja też bym na to bardzo czekał. No nic, w takim razie należy życzyć nam, żeby Eureka Media nadal tak wspaniale te filmy wydawała i bardzo Ci dziękuję za ten czas, fajnie, że znalazłeś czas, tym bardziej, że zdradzę słuchaczom, że nagrywamy niedługo przed festiwalem w Gdyni, gdzie będziesz pełnił honory gospodarza, dyrektora artystycznego, już dosłownie za parę dni, także bardzo, bardzo Ci za to dziękuję. Bardzo dziękuję za zaproszenie i mam nadzieję, że to nie jest pierwsze i ostatnie zaproszenie, tylko że będę mógł się pojawiać częściej u Ciebie. Z przyjemnością. Dzięki. Bardzo dziękuję Tomkowi za tę rozmowę. To była fascynująca przygoda i nie ukrywam, że po dwukrotnym obejrzeniu Ron Corlaka i po lekturze różnych wyrywkowych informacji na temat Roberta

Chciałbym obejrzeć więcej jego filmów. Strzępki znajdują się na YouTubie, nie zawsze w angielskiej wersji językowej. Bardzo chciałbym też zobaczyć jego ostatni film pod tytułem Ultimatum, realizowany we Francji, na planie którego w zasadzie zmarł. Film realizowany w tym samym czasie co Towarzysze broni. I z częściowo taką samą obsadą, bo występował tam i Erich von Stroheim i Dita Parlo. Interesujący trop, ale to pewnie już do późniejszego rozwinięcia. Mam nadzieję, że ta audycja zachęciła Was do zgłębiania niemieckiego ekspresjonizmu. Jest jak to robić, tak jak wspomnieliśmy, Eureka wydaje te filmy, wydaje je świetnie, wiele klasyków jeszcze zostało i niezmiennie odsyłam także do autorskich tekstów Tomasza Kłysa, świetnego historyka tego okresu.

Pokazano wszystkie 20 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.