Agata Kulesza o rozpaczy Witkacego i spektaklu "Matka"

Rezerwacja Onet dzisiaj na scenie Teatru Ateneum, bo już za chwilę rozmawiam z Agatą Kuleszą, która gra tytułową rolę w spektaklu Matka i ona też podzieli się w naszym cyklu Więcej Kultury z mBankiem swoimi fascynacjami kulturalnymi, a w drugiej części Pablo Pavo i jego najnowsza płyta La Cuna, także też inspirująco. Zapraszam. W Teatrze Ateneum najnowszy spektakl to matka Stanisława Ignacego Witkiewicza w reżyserii wspaniałej Anny Augustynowicz i może nawet wspanialszej w roli głównej Agaty Kulesz. Witam cię bardzo serdecznie. Dzień dobry, witam. Agata Kulesza w roli głównej, w roli matki. Agato, tak się zastanawiałam idąc na wasz spektakl, że właściwie Witkacy trochę wyparował ze współczesności jako dramaturg.

Że gdzieś obok są jego sztuki. Natomiast wchodzę do teatru, oglądam i widzę swoją relację z synem. No może przesadzam, wiesz, ale generalnie sytuacje, które powtarzają się w wielu domach. Wyłowiłyście to? Czy to rzeczywiście wszystko było w tym tekście? Widzicie, to jest takie strasznie, że myślę, że jesteśmy tacy wyjątkowi, a to wszystko jest w jakiś wąski obszar, powtarzamy ciągle te same schematy. Tam jest jedna rzecz, która wydaje mi się inna, no bo Witkacy napisał tę sztukę dokładnie 100 lat temu, 1924 rok. Jest bardzo trudny trzeci akt, gdzie on mówi o tej mechanizacji, o różnych innych zagrożeniach. Wiadomo, że Witkacy tak bardzo się bał wojny, tak bardzo się bał bolszewików, sowietów, że popełnił samobójstwo w momencie, kiedy weszli do Polski.

I tu Witkacy naprawdę w pigułce opisał chorą, toksyczną relację, która ciągle jest... Rodzinną, bo to można przenieść przecież nie tylko matka, syn. Nie, również nieobecny ojciec. No właśnie. I również nieobecny ojciec. Co jest klasyką dzisiaj. Tak. I matka sącząca i tworząca Leona poprzez tego nieobecnego ojca. I czasami widząca w nim swojego męża, w tym synu, a czasami swojego synka, czasami potwora. Bardzo to jest skomplikowane. Bardzo też uważam, Bardzo trudne teatralnie. Była to rola, z którą się borykałam. No właśnie, bo bohaterka Witkacego to jest kobieta, która traci wzrok, co też jest metaforyczne, być może nie chce wszystkiego widzieć dokładnie.

Jest morfinistką, jest w jakiś sposób zdegradowana psychicznie, czy tam zdewastowana psychicznie. Czy ty właśnie mówisz, że to było trudne, bo to też musiałaś w ciele To zapisać swoim w ruchach, prawda? To jest tak, że Witkacy, mówiąc w przybliżeniu o czystej formie, tego się chyba nie da zrozumieć, mówił też o tym, że teatr nie jest od takich Emocyjek, że widz ma przeżyć, nazywał to metafizycznym dreszczem, ta nieskończoność istnienia. I nagle ja jako aktorka realistyczna podchodzę po wielu, wielu latach do teatru, gdzie mam do czynienia z formą, bo czuję to, że to wszystko jest pigułka. Mam do czynienia z Anią Augustynowicz, która ma niezwykle wyrazistą formę i swoją taką pieczątkę na przedstawieniach.

Bardzo lubi formę i mówię, ooo Agata, tu nie będzie prosto i łatwo. Pamiętałam o Berry Berry, czyli mój dyplom. To była Matka Witkacego w reżyserii Wiesława Komasy, gdzie grałam Dorotę. Matek tam było pięć. Przypomniałam sobie moją pracę magisterską, którą pisałam o roli matki w matce Witkacego i nagle mówię o kółeczko jest. Wróciło, byłaś skazana na to. Później sobie przypomniałam te wielkie nazwiska, które grały te role. Więc to mnie jeszcze też obciążyło i po pewnym czasie mówię, no nie, no naprawdę już masz tyle lat, że odważnie rusz w to i rób tak jak czujesz, tak jak uważasz. I mimo tego, że taka jest forma, to wydaje mi się, że razem z Adamem Cywką udaje nam się wspaniały, wspaniały, zresztą cały zespół wspaniale pracował, że w tej formie, ta forma moim zdaniem nie będzie obchodziła ludzi, jeżeli raz na jakiś czas

Ta forma się potknie, kiedy nagle człowiek wyjdzie. Teatr musi być o ludziach. Niezależnie od tego, że Witkacy, który najpierw jak go przeczytałam, to później mówię, no to jest takie jakieś grafomańskie teraz. Tak, tak się to czyta właśnie. Ale później, jak zaczęłam to czytać i czytać i czytać, to nagle zobaczyłam niezwykłą precyzję w tym, jak on to zapisywał i niezwykłą frazę. Którą pisał. Piekielnie trudny tekst dla mnie do nauczenia się na pamięć. Bo nie ma tu, po prostu trzeba to wbić. To jest klasyka i ja nie mogę zmieniać sobie słów. I nawet sobie myślę, co to jest, kiedy ja wreszcie to usłyszę, bo ten szyk tych słów był dla mnie, tak mi dobrze było u was w kuchni moja Doroto.

A Leon został jakby, nastąpiła dekonstrukcja, nie mógł się uwolnić od matki. Pytanie jest, czy matka umierając uwolniła go od siebie, czy wręcz przeciwnie, zabiła go tym. Leon staje się mordercą, czyli sam siebie próbuje w jakiś sposób unicestwić. To jest bardzo skomplikowane i chyba nie umiałabym tutaj rozwikłać. To znaczy, każdy ma swoje skojarzenia, bo pamiętajmy, że nie każdy widz będzie przygotowany, nie każdy widz będzie wiedział o samobójstwie Witkacego, nie każdy będzie wiedział, jak wyglądało jego życie. I nie ma takiego obowiązku, żeby to wiedział, więc musi w teatrze istnieć jakaś forma przyswajalna dla każdego.

Tak jak zresztą tam mówię, nie wszyscy mają odpowiednie kwalifikacje do zrozumienia pewnych rzeczy. I musi być, i wydaje mi się, że tam coś jest, więc nawet ten obraz, kiedy pojawia się Adasia zbliżenie, kiedy on strzela, kiedy zabija, to jest pytanie, czy zabija siebie, czy zabija kogoś? Nie podejrzewam, żeby ten tekst był prosty w odbiorze. No tak, ale strzelba wypala. Ale powiedziałaś coś takiego, że taki mrok narasta w tym. I kiedy pracowaliśmy i rozmawialiśmy dużo o samym Witkacym, bo trudno to odłączyć od jego postaci niezwykle barwnej, przypomniała mi się wystawa w Muzeum Narodowym. Na pewno ją widziałaś. Fantastyczna, tak. Fantastyczna. Tam były fragmenty filmików, gdzie Witkacy grał.

Też chciałam, nie wiem czy mi się udało, ale żeby czasami budować tę matkę takimi, ja to nazywałam, moduły albo klocki. Żeby czasami nie było linearnego przeprowadzenia postaci, tylko nagle ona tak reaguje, tu się chowa, tu ma dystans. Żeby to było z takich przeskakujących klocków. Tak starałam się budować tę postać i ciężko się to grało. Ale sama jesteś matką. Myślałaś o swojej relacji. Nie, jestem kompletnie inną matką. Chwała Bogu! Nie, nie, to jest już takie, rzeczywiście ja jestem, teraz mam taki dyżur matczyny, że gram wszędzie matki, ale matka na przykład bardzo kontrolująca w przedstawieniu w Teatrze Ateneum, to wiem na pewno, jest kompletnie inna niż matka Witkacego, ale żadna z tych matek to nie ja jako matka.

No to bardzo dobrze i myślę, że to jest bardzo optymistyczna kwenta. Ale mogę się przyśnić, teraz się wszyscy śmieją, że mówią, Jezu, ta matka w tym Witkacem jest taka straszna. Ja mówię, możecie mnie wynająć na dwa tygodnie, zrobię wam porządek w domu. Agata Kulesza do wynajęcia. Jako matka bardzo ci gratuluję tej roli. Rzeczywiście jest zupełnie inna niż to, z czym cię kojarzę, w czym cię widujemy, więc myślę, że to dla ciebie jako dla aktorki w spotkaniu z Anną Augustynowicz to też było Ciekawe, mocne. Bardzo ciekawa, bardzo ciekawa. Moja też taka droga, kiedy nagle się wycofałam, się tak temu go przestraszyłam i że mówię, no nie Agata, to nie są lata dziewięćdziesiąte, skończyłaś już szkołę naprawdę dawno.