Monika Malec "Bursztyn uwięziony"

Cała ta historia związana z tymi dwoma wędrującymi beczkami, to jest bardzo ciekawe. Tutaj w Lublinie prawie kryminał się odbył, gdzie te beczki zostały zatrzymane. Także to jest wydarzenie poparte dokumentem i chyba to jest szalenie ciekawe, jeżeli możemy ten dokument przeczytać w oryginale staropolszczyznę, jak w XVII wieku brzmiał ten język polski. No mało, że staropolszczyzna to jeszcze język prawniczy. Tak jak Krystyna powiedziała, sprawa kryminalna. Plenipoten z pozwanej strony, też obrony i responsione sua, wnosi, które in atneriori exeption zanosił i któremu insz urząd dekretem swoim odrzucił, a na skargę odpowiadać kazał.

Ale, ale ten XVII wiek pracuje na ten XXI. No i teraz te nowe obrazy, które powstały pod wpływem właśnie pana doktora Gazdy, jego tematu, jego osiągnięć naukowych, jego dociekliwości nie tylko w dziedzinie bursztynu, ale w dziedzinie historii miasta Lublina. A Lublin okazuje się, ohoho, dawno, dawno jest związany z tym bursztynem. To jest rekin, a to są kości delfina, no i jakiś krąg jakiejś dużej ryby. Skamieniołości z Morza Eoceńskiego. Tak, to współwystępuje z bursztynem. Tymi delfinami, rekinami zaczęło się to morze.

No ale to żółte w zielonym. I kolorystycznie, i kompozycyjnie, bo to wszystko się pięknie układa. Bo załóżmy mogło gdzieś tam nie pasować kompozycyjnie, a to wszystko pasuje. Ten przekrój z kamieniałej plaży Morza Eoceńskiego to jest gotowy obraz. Taki obraz abstrakcyjny. Prawda? To robi sama przyroda. Przyroda tworzy, ale teraz jest kwestia zauważenia. To jest to. Te bursztyny tu leżące na podłodze, te uwięzione w skalę, one tu wychodzą, bo się odsłoniły. Pierwsza kontrowersja idzie o bursztyn w Lublinie od Arjewowicza aresztowany. Ten bursztyn w areszcie sama strona przyznawa.

Cztery obrazy dotyczą tylko tej opowieści. Na pierwszym jest bursztyn, który z Gdańska miał jechać, który jechał z Gdańska, czyli gdański bursztyn. Drugi, on sobie jedzie, ale niestety nawet nie wie, że już na drodze ma przeszkodę, czyli coś się z nim będzie działo. Na trzecim wita go lubelski koziołek. Dzień dobry, dzień dobry bursztynie. No i Bursztyn wjeżdża szczęśliwy, no a na czwartym jest znowu ta krata, ale już jedzie tylko jedna beczka. Więc w ten sposób snułam swoją malarską opowieść za pomocą pędzla. A ta krata to jest wprost odniesienie do tego tytułu wystawy. Numer HKZ, to jest numer akt.

Sądowych związanych z aresztowaniem tego bursztynu. Stąd taki może trudny w przekazie tytuł wystawy numer HKZ Lublin 1631. Jak to się wydarzyło, że natknął się Pan na te akta? W ogóle gdzie je Pan odnalazł? Nie, to ja sam osobiście tej kwerendy nie dokonywałem. To po prostu moje zaciekawienie tematem lubelszczyzną, bursztynem. I natknąłem się na artykuł profesora Demczyny ze Lwowa, który miał dostęp do tych akt. Co prawda ten artykuł nie miał wielkiego oddźwięku, bo nikt go nie zauważył w Lublinie, w Polsce.

I ja z tego artykułu miałem informację o tym aresztowaniu i teraz mój kolega, architekt ze Lwowa, dotarł bezpośrednio do tych archiwaliów. To jest jeden z dokumentów. Ta sprawa posiada w archiwum kilka, jak nie kilkanaście, tak jak Krystyna powiedziała, sprawa kryminalna. Nie kto inszy powinien odpowiadać i dawać rationes aresti, tylko sam Arjewowicz, który bursztyn w Lublinie aresztował. I on sam wie, dla których ratyji aresztował.

Ergo ratione facti aresti. Kiedyby Arjewowicz w Gdańsku transakcję nie uczynił był, powodowie Bursztynu nie wieźliby byli do Lublina i nie daliby go aresztować. Jechał Bursztyn z Gdańska do Lwowa, dalej gdzieś do Kaffy i na wschód, a w Lublinie jedna beczka została aresztowana. Także Lublin, nie wiedząc jeszcze, że ma złoża bursztynu, został wplątany w ten bursztyn niechcący. Tą datę można przyjąć za początki lubelskiego bursztynu.

Wtedy był szlak bursztynowy, tędy przejeżdżały te bursztyny i jechały sobie dalej. Sprawa sporu dwóch kupców armeńskich. Oni wtedy rządzili tym rynkiem na tym szlaku południowo-wschodnim, bo już ten stary rzymski szlak nie funkcjonował. Europa być może była za biedna na bursztyn, to szejkowie arabscy kupowali, trafiał może i dalej do Indii, do Chin. No i tutaj ta beczka w mieście Lublinie, w mieście Trybunalskim przecież była aresztowana i dopiero edykt króla Zygmunta III Wazy uwolnił ją, czyli zakończył ten spór.

a po uwolnieniu pojechała do Lwowa, no i dalej nad to Morze Czarne, dalej do krajów arabskich, gdzie w tych haremach cieszyła oko. Ktoś zrobił biżuterię z tej pustyny? Ktoś zrobił biżuterię, cybuch do fajki, różaniec, no bo... Tam te bursztyny w ten sposób były wykorzystywane. Może już cybuchów do fajki się nie robi, ale te różańce to ambicją każdego szejka mieć taki kilkukilogramowy, wielki różaniec. No i te bursztyny w dalszym ciągu tam jadą. Kiedyby Arjewowicz w Gdańsku transakcję nie uczynił był, powodowie bursztynu nie wieźliby byli do Lublina i nie daliby go aresztować.