Magda Grydniewska "Nie znaliśmy tej historii - Markuszów"

Jak chodziliśmy po cmentarzu, a jeszcze przed wszystkimi świętymi, jak sprzątałam ten grób, To dziadzio mi mówił tak, tu nie rzucaj śmieci, bo tu Żydy. Ja mówię, jakie Żydy? No i dziadzio mi całą historię opowiadał. Ja się często zastanawiałam, po co jest ta piewnica tam. Mówię, po co, dziadu, nie trzeba by jej zasypać, byłoby równo. Jako dziecko, jako później dorastająca osoba. Dziadzio mówi, nie. Tu się spaliła moja matka, moja ciotka, tu się spaliły Żydy, dwie rodziny, tu się spaliły Chrzanowa z córką Stasią. Nie, nie, dziecko, to się tak nie robi, to się zostawia. Tak mi mówił mój dziadzio. My tej historii nie znaliśmy.

No i Chrzanowa Stasia z matką. Czy 17 osób? No i później nic, pochował ich tam, gdzie dostał polecenie, czyli na grobie swojej siostry. Pochował matkę, ciotkę i tak jak mu się wydawało Chrzanów, a Żydów za murem, tak jak mu kazał proboszcz. Pani rodzina i Chrzanowie, tak? Oni są upamiętnieni na cmentarzu. Mnie się wydaje, że ja nie słyszałam, żeby pan czytał Chrzan. Nie, dlatego że... Ale też wiem, dziewczynka miała na imię Stasia, a jak jej matka? Nie wiem. Tych Żydów też nie ma. My znamy nazwiska tych osób, które zostały pochowane w tej zbiorowej mogile przy kościółku.

No jesteśmy zaskoczeni, chociaż myślę, że trzeba się było spodziewać, że ta historia będzie miała jakieś kolejne odsłony. Liczba ofiar się podwoiła i te informacje, które pani przekazywa dzisiaj są naprawdę bardzo cenne. Ale myślę, że najważniejsze jest to, że te osoby, no dzisiaj przynajmniej ta rodzina Chrzanów odzyskała tożsamość. Mąż tej pani Chrzanowej grał na weselach. Tak dziadzio zawsze mówił. Miał syna jeszcze i on z tym synem na góry uciekł. Dziadzio nigdy nie mówił, żeby chrzan wrócił i żeby chrzana widział. To jest właśnie ten przyczynek do pamięci o tych ludziach, o tej rodzinie i o tych rodzinach też żydowskich, bo rzeczywiście sytuacja tak wygląda w księgach też wyznania mojżeszowego.