Raport o książkach - Kaja Gucio o Toni Morrison

I to jest przykład takiego bardzo gęstego początku powieści, w którym właściwie wszystko już jest, A ciąg dalszy to jest rozpakowywanie tego, więc przeczytam ten początek, kilka zdań, który brzmi tak. 124 był złośliwy, pełen dziecięcego jadu. Wiedziały o tym kobiety w tym domu, wiedziały o tym dzieci. Przez długi czas ludzie jakoś tę złośliwość znosili, każde po swojemu, ale w 1873 roku ze wszystkich ofiar domu zostały już tylko Sethę i jej córka Denver. Babka, Dzidzia Saks, już nie żyła, a synowie Sete, Howard i Buglar, uciekli, gdy tylko skończyli 13 lat.

To jest jeden z wielu fascynujących tematów tej powieści. Jest taki moment, kiedy wspomniany już Paul D. opowiada Sethę o tym, co mu się przydarzyło, co przydarzyło się jej mężowi. Opowiada jej taką straszną scenę, bardzo obrazową, która natychmiast wyświetla jej się przed oczami. I wtedy Toni Morrison pisze takie zdanie. Potrząsnęła głową na boki, pogodzona z samowolą własnego umysłu. Dlaczego niczego nie odrzucał? Dlaczego żadne cierpienie, żaden żal, żaden nienawistny obraz nie były zbyt podłe, by ich nie przyjąć? Jej głowa chwytała wszystko niczym zachłanne dziecko. Czy chociaż raz nie mogła powiedzieć, nie, dziękuję, właśnie zjadłam i nie zmieszczę kolejnego kęsa.

Bo pojawiła się po. W życiu sete wszystko dzieli się na przed i po. Denver jest częścią świata po. I dialog ten brzmi tak. Matka Setę mówi do swojej córki. Mówiłam o czasie, tak mi trudno w niego uwierzyć. Niektóre rzeczy odchodzą, przemijają, niektóre po prostu zostają. Kiedyś myślałam, że to moja pamięć. No wiesz, o pewnych rzeczach się zapomina, o innych nigdy nie zapomnisz. Ale to nie to. Miejsca. Miejsca zostają na zawsze. Jeśli dom się spali, to znika, ale miejsce, jego obraz, zostaje. I to nie tylko w mojej pamięci, ale tam, w świecie. To, co pamiętam, to obraz, który szybuje mi ponad głową.

Ale też i doświadczenia całe, tych 60 milionów i więcej, więc możemy tutaj mnożyć interpretacje i wszystkie będą prawdziwe. I tak sobie też myślę, że ona może być też symbolem, czy też ucieleśnieniem nadziei, prawda? Nadziei na drugą szansę dla tej matki. Tak, bo w ogóle nadzieja to jest dla mnie słowo klucz. Tu. I ja to mówię z pełną świadomością tego, że to jest powieść, która nie do końca się chyba w pierwszej chwili z tym kojarzy, bo rzeczywiście mówi się o tych straszliwych doświadczeniach, o potwornych tematach, które tutaj się pojawiają, o grozie opisanej, bo nie tylko Sete, też i Dzidzia, czyli babcia w Denver i Paul D., zresztą tam tych Polów jest kilku, dlatego oni się tak literami są określani.

Mieć nadzieję wtedy, kiedy świat wygląda, jak wygląda, to straszne, prawda? Ja uważam jednak, że to jest ten taki ostatni promyk światła, kiedy jest strasznie mrocznie dookoła i dla mnie tam się właśnie znajdujemy, kiedy książka się kończy. Cieszę się, że nawiązałaś do mitu greckiego, do Puszki Pandory, bo jest rzeczywiście w tej powieści, w tych postaciach coś takiego, co kojarzy nam się, Z taką doniosłością opowieści mitycznej. Tak, greckiej tragedii, gdzie ten los jest z góry. Tak, los jakże tragiczny. I co się dzieje, kiedy się człowiek, Setę w tym przypadku, ośmiela buntować. I bohaterowie, bo też tak mitycznie jest rozpisana trochę na przykład ucieczka, próba ucieczki. I wtedy właśnie właściciele niewolników, ja mi cały czas to słowo staje w gardle, kiedy mówicie o właścicielach innych ludzi.

Jest śmierć z własnych rąk. Jest w tym jakaś groza, jakiś mrok, ale też doniosłość mitu, takiego mitu, który sobie opowiadamy z pokolenia na pokolenie od tysięcy lat, a ciągle popełniamy te same zbrodnie i ciągle znajdujemy się w sytuacji, kiedy matki wypowiadają takie słowa. Z drugiej strony znów takie nawiązanie być może do mitu, Arogancja sete, prawda? Tak, tak. To mi się taki trochę Prometeusz przypomina. No czy jeden z takich bohaterów greckich, którzy sprzeciwiają się bogom, prawda? Którzy mówią, nie, to ja... Ja zdecyduję się. Zdecyduje o swoim losie, zdecyduje o tym, czym jest śmierć, czym jest życie.

Ona znów, ta kulminacja następuje w taki bardzo nietypowy sposób, pogmatwany, bo to jest opowieść, którą opowiada tylko połowicznie Polowi Dee, Jeden z bohaterów, kwit czysty. Już nie będziemy się zagłębiać bardziej w tę fabułę, ale to jest akurat dosyć istotne, bo Paul D. po latach odnajduje Setę, zaczyna z nią żyć, nie wiedząc o tym, co zrobiła. Dwie osoby, które łączy wspólna, znowu trauma sprzed lat, z plantacji. Spotykają się po wielu, wielu latach. Myślę, że to właśnie jest bardzo ważne i dla tego procesu uruchomienia pamięci, dla wyrwania z takiego zapomnienia.

Z tego zamrużenia, prawda? Tak, tak. To imię tutaj od razu za chwilę zapomnę, jeśli o tym teraz nie wspomnę. Ja miałam mnóstwo skojarzeń, które wcale nie muszą być słuszne. Spisywałam sobie to, co mi przychodzi do głowy, ale właśnie to zapomnienie, to imię Setek, które do końca można na różne sposoby interpretować, ale mnie to się strasznie skojarzyło z Letę. Czyli z rzeką zapomnienia, która gwarantowała Grekom, przynajmniej tak w to wierzyli, że kiedy się na tę drugą stronę przedostaną, Charon ich przewiezie, to już nie będą musieli pamiętać o tym wszystkim. I też była śmierć takim wyzwoleniem właśnie z tych przeżyć. Świetne nawiązanie, świetne skojarzenie, rzeczywiście. To akurat mi nie przyszło do głowy. No, ale nie wiedzą wszystkiego o sobie i Paul D., wiążąc się z Setę, nie wie o tym, co się stało w jej domu wiele lat temu i co się stało z jej córką, z umiłowaną.