Mentionsy Mentionsy
Radio Wnet
Radio Wnet

Świat, który przeminął. Podróż do wnętrza PRL

19.10.2026 ·58 min 37 s · 14 rozdziałów

 Jak bardzo zmieniła się nasza rzeczywistość? O tym przypomina Jacek Piekara, autor dyptyku „Świat zaginiony. Wyprawa do wnętrza PRL”. To opowieść zarówno dla tych, którzy pamiętają minioną epokę, jak i dla tych, którzy znają ją jedynie z opowiadań.

0:00 · Wprowadzenie i geneza książki 2

Dzień dobry. Kłania się radiosłuchaczkom i radiosłuchaczom Tomasz Zaper. Mam honor gościć w studiu pana Jacka Piekary. Dzień dobry państwu, dzień dobry panu. Pan Jacek kojarzy się z literaturą science-fiction głównie, ale zaprosiliśmy go tutaj jako autora drugiego tomu leksykonu. Takiego kompendium wiedzy, takiego trochę i wspominki, i gawędy, nie wiem jak to uszeregować gatunkowo. Jest to w każdym razie bardzo ciekawe. Nazywa się Świat zaginiony. Wyprawa do wnętrza PRL. Edytorem jest poznańska oficylna zyski spółka. Panie Jacku, jaka była geneza tej książki? Bo obserwujemy taki resentyment za tymi czasami, zwłaszcza za czasami Gierka, które są przedstawiane jako niemalże kraj mlekiem i miodem wpłynący niemalże.

Polska rosła w siły, a ludziom żyło się dostatniej. Tak, to hasło zaczyna znowu być przeływane tym Prawda była zupełnie inna, ja to jeszcze pamiętam z dzieciństwa, natomiast osoby wychowane i urodzone w III Rzeczpospolitej, no mogą mieć fałszywy wizerunek, więc to jest taka odtrutka na tą lansowaną, że to tak było, owszem były absurdy, groteski, postrzegamy to przez filmy Barei, no ale to były czasy jednak straszne bardziej niż śmieszne. To jest tak, że epoka PRL nie była epoką jednolitą i jednorodną. Możemy ją podzielić na czasy stalinowskie, na czasy Gomułki, takiego siermiążnego socjalizmu, ale już jednak znacznie łagodniejszego niż czasy straszne, zbrodnicze czasy stalinowskie.

3:41 · Książka Wywiad Rzeka 1

A z czego, tak zapytam socjologicznie, z czego się bierze ten taki wizerunek, że jednak PRL, no przynajmniej właśnie w tej dekadzie sukcesu z ludzką twarzą towarzysza Sztygara, był, jest postrzegany, no jako taki właśnie złoty czas. Złoty czas, chyba tak to można zdefiniować. Czy to wynikało z zaniechania dekomunizacji? Ja myślę, że wynikało to, ponieważ ten czas upiększania Gierka i upiększania epoki Gierka zaczął się już w roku 1990, kiedy wyszła przerwana dekada. Książka Wywiad Rzeka z Edwardem Gierkiem. Janusza Rolickiego, która sprzedała się w nakładzie powyżej miliona egzemplarzy, więc był to niebywały nakład.

6:42 · Polityka i gospodarka PRL 2

Wyśmiał kabaret Dudek z Pogórzeskiego. Ale faktem jest, że właśnie te książki są czasami dla historyków epoki po prostu kopalnią informacji. Ponieważ one traktują o takich bolączkach zwykłych ludzi. No człowiek przychodził, czegoś nie załatwił, ktoś był na niego niegrzeczny i wkurzony pisał tego rodzaju skargę. I jeszcze chciałbym zwrócić uwagę dla wszystkich osób, które by się czasami PRL-u interesowały, że niesamowitą kopalnią informacji są polskie kroniki filmowe. Dlatego, że polskim kronikom filmowym pozwalano na dość duży stopień krytyki, ale nie wobec systemu, tylko wobec tak zwanych bolączek systemu.

Więc takie rzeczy, tego typu sprawy, wolno było krytykować w czasach PRL. No tak, ale tu jest cały szereg pojęć, które brzmiały anonimowo dla współczesnych czytelników, dla czytelników wychowanych czy urodzonych. Już po roku 1989, no nie wiem, Termin ZURT to brzmi zupełnie chyba nieczytelnie. A dobrze się kojarzy ludziom, ponieważ jak sprawdzałem właśnie hasło ZURT, to w tej chwili zakłady naprawiające elektronikę funkcjonują, często pod takimi nazwami, czyli jest to takie odwołanie dotychczasu PRL-owskich, że to się dobrze kojarzy, bo rzeczywiście ZURT był takim, no różnie to było z jakością ich usług, ale generalnie to był, proszę Państwa, taki zakład, który reperował wszystko, co było elektryczne.

11:00 · Obyczaje i zabawy 3

To był zakład usług radiowo-telewizyjnych, to się tak nazywało? Miałeś zepsuty mikser, telewizor, radio, magnetofon, szło się do ZURT-u i ZURT już to gdzieś tam rozsyłał później dalej, żeby można było naprawić. Teraz właściwie już nikt nie reperuje takich sprzętów, bo się kupuje nowe, w zasadzie przynajmniej w sióstrce. A ponieważ był niedobór tych sprzętów, wtedy reperowało. I jeszcze na co chciałem zwrócić uwagę, właśnie znowu dla takiego podróżnika w czasie współczesnego. Który by wybrał się w podróż do PRL i co by go mogło zdziwić? To była... To było to, że PRL był przesiąknięty dymem papierosowym. Właśnie, tutaj jest bardzo w tym drugim tomie akcentacja na ten... Tak. Na to zagadnienie. Jest nawet wiele ilustracji charakterystycznych papierosów Orientów, Caro, tam... Tak, tak, tak.

To było czarnomorskie wybrzeże, tak? Czarnomorskie. I dopiero potem, jak Bułgaria była, no nawet w porównaniu z Polską, jak było im źle, chociaż Rumunom było jeszcze gorzej, Jak było im źle, to dowiedziałem się później. Faktem jest, że to jeszcze pamiętam z tej swojej podróży do Bułgarii, kiedy miałem 14 lat, że Bułgarzy byli złaknieni w zasadzie wszystkiego. Oni wszystko chcieli kupić. Kremy Nivea, lekarstwa nasze. Po prostu wszystko, co się przywiozło z Polski, to oni chętnie kupowali. Takie był tam niesamowity niedobór, na przykład też spraw związanych z elektroniką. A co się z Bułgarii przywoziło? To przywoziło się kożuchy, które mieli świetne, bułgarskie kożuchy, bardzo w Polsce PRL-owskiej modne. I przywoziło się na przykład olejki różane, które zresztą do dzisiaj w Bułgarii jest ta kultura olejków różanych, ich wizytówka.

Oni mają całe wielkie zagłębie różane i raz w roku odbywa się tam różany festiwal do tej pory. No więc tam przywołuje pan to wspomnienie swoje młodzieńcze, bułgarskie, ale wspomnieliśmy tutaj o papierosach, wspomnieliśmy o alkoholu, ale też jest opisany hazard, bo hazard był oficjalnie niedozwolony w PRL-u, ale No kwit to może dużo powiedziane, ale istniał, istniał. Ja pamiętam, że w Warszawie były takie tajne kasyny, nawet w willach, na pokotowie, gdzieś tamtego. No to było, rozumiem, nadzorowane przez Służbę Bezpieczeństwa, bez wątpienia. Bez wątpienia. Bo tam chodzili artyści, ziemcy, badylarze, to zaraz powiemy, kto to, jak to było, jak to było z tym hazardem. Z hazardem było rzeczywiście, że teoretycznie on był zabroniony.

16:15 · Narkotyki i AIDS 2

Bo ta gra w trzy karty, to ja tutaj Państwa przestrzegam, że jeśli widzicie kogoś, kto w tak zwane trzy karty, albo trzy kubki gra, to jest to zawsze oszustwo. Nigdy nie wyśledzicie tak naprawdę tego, Gdzie on tę kostkę chowa, dlatego, że po prostu oszukuje. I jest to bardzo ładnie na YouTubie, kiedy iluzjoniści to tłumaczą dokładnie, jak to technicznie jest robione. No i jeszcze była jedna sprawa za PRL-u hazardowa, na której ludzie tracili miliony. To były wyścigi konne. Zgadza się. Coś o tym wiem z racji umodowań Olica. Ale wyścigi konne były tylko w Warszawie, Sopocie i Wrocławiu zdaje się. Także rzeczywiście. A poza tym z takich rzeczy... Zresztą film Wielka Warszawska niedawno powstał. Nie wiem, czy ktoś widział. Jana Pożyckiego-Willer to jeszcze pisany scenariusz w PRL-u, tylko tam nie zrealizowany.

I teraz jest właśnie przywołujący też lata, tam chyba 70 się dzieje. No i poza tym, jeśli chodzi o jakieś takie jeszcze rzeczy, powiedzmy straszne, które w PRL-u miały miejsce, a które były zakazane, no to mieliśmy narkotyki. I teraz Polska... To już właściwie czas Jaruzelskiego, czy to już była jeszcze Gierka? Właściwie takie apogeum i taki mocny, mocny narkotykowy cios w społeczeństwo to już są czasy Jaruzelskiego i to wtedy właśnie za czasów Jaruzelskiego podjęto bardzo ważną decyzję społecznie, ponieważ zdecydowano się nie karać za używanie narkotyków. Tylko leczyć, tak? Tylko leczyć. Natomiast karany był tylko handel narkotykami i przemyt narkotyków.

25:56 · Kursy walut i Pewex 1

I traktowanie obcokrajowców, którzy przyjeżdżali w różnych ramach rozmaitych. Bo tutaj mamy przede wszystkim taką sprawę, że dolar miał dwa kursy w PRL-u. Miał kurs oficjalny i kurs czarno-rękowy. To trudno pojąć chyba rzeczywiście. Trudno pojąć i teraz tak, kurs oficjalny, To był kurs, za który można było tylko dolary sprzedać. Nie można ich było od państwa kupić. I jeżeli kurs oficjalny wynosił na przykład 4 złote, to kurs czarono-rynkowy wynosił powiedzmy 100-120 złotych. To były takie różnice. I teraz wyobraźmy sobie takiego obcokrajowca. On przyjeżdża do Polski.

32:55 · Radiostacje i muzyczne źródła 1

I przez cały dzień w jakimś zakładzie, to był jakiś zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego. No ale tu jeszcze dodajmy, że ta makulatura, oddanie do takiego skupu, to też można było dostać papier toaletowy za to. Aaa, tak i papier toaletowy, który był niesłychaną wartością. Ale ja powiem Państwu tak, że jeszcze to, że w PRL-u ten papier toaletowy Był rzeczywiście bardzo ciężki do dostania i też były kartki na papier toaletowy i kupienie takiego wieńca papieru toaletowego. Jak czasami się widzi stare zdjęcia, to widać ludzi z takimi wieńcami na sznurku papierów, rolek papieru toaletowego na szyi. Tak, tak, ale jakie problemy miały kobiety z kupieniem waty, a z kupieniem podpasek, to już w ogóle podpaski to były na wagę złota po prostu.

35:26 · Sport w PRL-u 5

A jak był traktowany w PRL sport? Bo chyba to było jedno z niewielu okien na świat, tak sądzę. Sport przede wszystkim był amatorskim, przynajmniej teoretycznie w PRL-u, czyli nie było zawodowego piłkarstwa, nie było klubów, które by piłkarzom płaciły, tylko płaciły zakłady pracy. Czyli na przykład Zbigniew Boniek, którego ja tutaj cytuję, mówił, że dostawał pensje z pięciu różnych zakładów pracy, które miały porozumienie z Widzewem Łódź i on Musiał pięć razy w miesiącu zgłaszać się po wypłatę do różnych zakładów, bo wtedy wypłaty nie dostawało się na konto, tylko trzeba było przychodzić osobiście i w kasie odbierać. I tak to mniej więcej było, że na przykład w klubach takich jak Szombierki Bytom, Górnik Zabrze, Polonia Bytom, GKS Katowice, czy w ogóle tych górniczych, to najczęściej piłkarze byli zatrudnieni jako górnicy.

No właśnie, także ten przemyt to jest też charakterystyczna cecha. O tak, bardzo charakterystyczna. Nie wolno było do Polski wywozić bardzo wielu rzeczy, bo albo było cło, gdzie były bardzo wysokie cła, albo był zakaz wwożenia. No był zakaz na przykład wwożenia książek czy prasy, która była uważana za antysocjalistyczna. Był zakaz wwożenia pornografii, ale też za pornografię uważano tak w sumie łagodne pismo jak Playboy, gdzie nie było porno, tylko powiedzmy akty i też to było przez celników konfiskowane. To prawda, to prawda. Także ten PRL, PRL się jawi rzeczywiście jako kraj bardzo przykry, uciążliwy, opresyjny można powiedzieć.

I są, i w dodatku nie bardzo się różnią formą. Właściwie wyglądają bardzo podobnie, czy niemal identycznie, jak te stare grzałki z lat 70. Natomiast jeszcze śmieszną sprawą, i pamiętam, że taki piecyk miała moja babcia, piecyk elektryczny, który nazywał się Słoneczko. To nie była farelka, czyli z podmuchem. Nie dmuchawa, tylko nagrzewała się spirala. Nagrzewała się spirala i co ciekawsze, ta spirala nie była niczym chroniona. Nie było kratki. Pożar gotowy. My też, jak tylko to upadło, bo to było tak rozgrzane do czerwoności, że ja jak zapominałem, na przykład nie miałem zapałek albo zapałniczki, to mogłem Przepowiedź papierosa od tego rozgrzanej obręczy, więc bardzo trzeba było na to uważać, ale to też świadectwo tego, jak bardzo w PRL w ogóle nie zwracano uwagi na takie sprawy bezpiecznościowe.

Też pamiętam, że nie była to zresztą moda tylko i wyłącznie PRL-owska, bo pamiętam, że jak pojechałem w 85 czy 86 roku do Londynu i tam mieszkałem przez rok, to sklep, w którym były najdroższe dżinsy Absolutnie już takie oczy z głowy kosztujące. To był sklep, w którym te dżinsy były porwane, wystrzępione i przetarte. Oczywiście wszystko to było fabrycznie specjalnie zrobione, bo to były nowe dżinsy, ale wyglądały tak jak zdjęte z żebraka. No i to był wtedy szczyt mody i najdroższe. Przypominam sobie takie hasło reklamowe sprzed dwóch dekad, albo może trochę więcej, na jakichś sklepach wędliniarskich. Wędliny jak zagierka. Mnie się to skojarzyło z cenami komercyjnymi, ale to chyba nie był taki zamiar od tych reklamodawców.

No więc to jest właśnie to, o czym mówiliśmy na początku, czyli taka odbrązawianie, trywializacja, infantylizacja PRL-u i nawiązywanie do tego niby złotego wieku czasów Gierka i stąd właśnie szynka jak za Gierka i cała ta linia, bo to była cała linia Wendlin w ogóle z tym Z tym jak zagierka. Nie wiem dlaczego to miałoby się ludziom dobrze kojarzyć, bo wiadomo, że wyroby wędlinarskie stały na różnym poziomie. Czasami na bardzo, bardzo złym, tak jak na przykład dzisiaj podejrzewam, że nawet pies nie chciałby ruszyć salcesonu czy kaszanki, które były robione w tamtych latach.

49:56 · Spekulacja i czarny rynek 6

Ja pamiętam na przykład taką sprawę autentyczną i opisywaną w prasie ówczesnej PRL-owskiej, kiedy pewni młodzi ludzie postanowili, że zakupią ryby na Pomorzu i chyba wędzone ryby to były i przewiozą je sprzedać na Podkarpacie. I jak pomyśleli, tak zrobili, a ponieważ je sprzedawali z przebitką, no bo coś chcieli na tym zarobić, to mieli sprawę sądową. Była też taka sprawa, chyba rymarza, gdzieś spod Karpacia, Bieszczady, który kupował bułki, dojeżdżał jakimś autobusem do jakiejś tam zapadłej wsi, gdzie nie było, raz na tydzień była dostawa pierwszego i sprzedawał te bułki, no nie wiem, na każdy zarabiał 5 groszy, załóżmy.

Ja pamiętam, że była ta sprawa z bułkami. W ogóle jeszcze z bułkami. Z bułkami, to proszę państwa, wyobraźcie sobie, że to były takie czasy, że minister gospodarki, który się nazywał Krasiński. Minister, on był chyba do spraw reform, czy coś takiego. Zdzisław Bogaciński. I pamiętam, jak on obiecywał w telewizji, że każdy Polak od czasu, kiedy zostanie ministrem, będzie miał zagwarantowane rano świeże, ciepłe bułeczki. Bo to był też koszmar PRL-u, że nie można było dostać świeżego pieczywa. Co człowiek poszedł, przynajmniej w dużym mieście, bo jeszcze w takich małych wiejskich sklepach to czasami było super, gdzieś na miejscu wypiekali, prawda? Ale w dużych sklepach warszawskich na przykład świeże pieczywo wcale nie było łatwo kupić.

Ja pamiętam kolejki niewiarygodne, które przed każdymi świętami wielkanocnymi czy Bożego Narodzenia ustawiały się właśnie po pieczywo, no bo wtedy potrzebowaliśmy tego pieczywa na trzy dni, prawda? I to były kolejki po 100-150 osób, które stały po chleb. No tak, tak. Także jest co czytać, jest co odkrywać w tej pańskiej publikacji, panie Jacku. Dziękuję pięknie za... Bardzo dziękuję. Bardzo mi było gościć u pana i państwa. A ja rekomenduję te dwa tomy. Świata zaginionego, wyprawy do wnętrza PRL-u. Tytuł tutaj trochę nawiązuje do Science Fiction, do Herberta Grzegorza. Tak, dość celowo. Oczywiście. A z fragmentami drugiego tomu tejże pracy zapozna teraz Państwa Pani Magdalena Woźniak.

Marek Nowakowski nie był to prozaik powszechnie znany, gdyż miał wieczne kłopoty z cenzurą i jego książki ukazywały się w niskich nakładach. Nie należał też do autorów, których dzieła przeorywałyby świadomość społeczną, powszechnie je komentowano czy weszłyby do literackiego kanonu. Ale wszystko to moim zdaniem jest ogromnie niesprawiedliwe, gdyż Nowakowski zasłużył na sławę, Znacznie większą niż ta, która realnie stała się jego udziałem. Uważam go za pisarza unikatowego i wybitnego, a gdybym miał decydować o kolejności na podium PRL-owskiej literatury, bardzo by mnie kusiło, by właśnie Nowakowskiego ustawić na najwyższym stopniu.

Nikt, tak jak ten pisarz, nie potrafił odmalować PRL-owskiego brudu i syfu. Nędznego, zapyziałego świadka pełnego wiecznie pijanych lub skacowanych żuli, drobnych cwaniaczków, kryminalistów, paserów, złodziejaszków, prostytutek. To wręcz cud, że Nowakowskiemu w epoce socjalistycznej szczęśliwości pozwalano publikować książki, w których pokazywał obrzydliwe, brudne zakamarki zarówno miast, jak i ludzkich dusz oraz umysłów. Na mnie Nowakowski wywarł ogromne wrażenie, od kiedy tylko poznałem jego książki, czyli jeszcze w szkole średniej. Przeczytałem wszystko, co napisał i wszystko mi się podobało, nie tylko ze względu na nieznany kosmos, jaki odsłaniał, ale też na maestrię w posługiwaniu się językiem polskim.

Powodującą, iż bohaterowie oraz świat jego utworów są na wskroś realistyczni, że możemy sobie wyobrazić, iż spotykamy ich wchodząc gdzieś w praski zaułek, skręcając w ciemną uliczkę czy odwiedzając mordownię pełną pijaków i miejscowej żulerni. Jeśli chcecie poznać mroczną prawdę o PRL, Widzianą przez pryzmat losów tzw. lumpenproletariatu Nowakowski będzie waszym idealnym przewodnikiem. Jest kilku pisarzy, którym wiele jako autor zawdzięczam i Nowakowski jest jednym z nich. Nie w sensie wzorowania się na stylistyce czy fabułach, lecz w sensie spoglądania na świat oraz ludzi, stosowaniem tego rodzaju oglądu, który świetnie opisuje fragment z Królowej Śniegu Jana Christiana Andersena.

Pokazano wszystkie 23 dopasowania. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.