14 | Czy jesteśmy w kryzysie praw człowieka? - opowiada Filip Rak

Dziękuję bardzo za zaproszenie. W związku z tym, że zajmujesz się takimi rzeczami merytorycznie nietypowymi, to chciałabym zapytać Cię o to, jakie są wyzwania tej Twojej branży, to znaczy jakie są wyzwania związane z ochroną praw człowieka w obecnych czasach, czasach dość trudnych. Te wyzwania się w zasadzie mnożą. Myślę, że tak z lotu ptaka globalnie można powiedzieć, że jesteśmy w pewnym kryzysie praw człowieka. Z punktu widzenia takiego geopolitycznego na przykład coraz częściej orzeczenia Trybunałów Międzynarodowych dotyczących praw człowieka są nieuznawane. w różnych miejscach na świecie. No a jeśli chodzi o nasze poletko krajowe, no to ta sytuacja też nie jest najprostsza.

Też mieliśmy przecież przykłady nierespektowania orzeczeń praw człowieka, także jest dużo wyzwań. Jest też dużo kwestii do załatwienia i mam nadzieję, że one teraz będą. Myślę, że jesteśmy w takim miejscu, że jest duże pole do działania i do zmian. A jakie to są sprawy? Na przykład... Na przykład, no chyba taką, jeśli mówimy o na przykład prawach osób LGBT, no to ostatnio mieliśmy super ważne orzeczenie. No to jest to orzeczenie w sprawie Przybyszewska i inne osoby przeciwko Polsce. To jest sprawa, w której Trybunał, zresztą to nie jest pierwsze tego typu orzeczenie Trybunału, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Trybunał uznał, że Polska narusza Europejską Konwencję Praw Człowieka, nie ustanawiając jakichkolwiek ram prawnych dla związków jednopłciowych. No to jest efekt litygacji strategicznej, która miała miejsce od 8 lat ponad bodajże. No i efektem jej właśnie było to przełomowe orzeczenie dla Polski. Teraz już nic tylko wdrażać. Do powodzenia, tak. Chciałabym trochę tak porównać, bo wiemy, że kraje zachodnie, Niemcy, Francja, one gdzieś tam są chyba krok dalej w tych kwestiach związanych z prawami człowieka, czy prawami osób LGBT. Chciałabym cię zapytać, w jakim miejscu jest Polska jako kraj? To znaczy, jesteśmy już w takim, idziemy ku dobremu i zmieniamy się, czy jednak coś można by poprawić?

Tak, myślę, że to jest bardzo rozwijające. to skąd właściwie, bo mówisz, że prowadzisz sprawy karne, pracujesz w dużej kancelarii teraz, to skąd właściwie wzięły się u Ciebie prawa człowieka, czy prawa osób LGBT? A prawa człowieka zawsze ze mną jakoś tam były od początku drogi zawodowej. Ja też przeszedłem taką drogę, że na początku pracowałem w fundacji, jakby w trzecim sektorze, w NGO-sach. Później właśnie w takiej kancelarii stricte karnistycznej, trochę mniejszej. I potem w biurze rzecznika praw obywatelskich. I wszystkie te miejsca były związane z prawami człowieka. Kancelaria Pietrach Sidor, gdzie pracowałem, ona jest wręcz znana jakby z tego, że jest zaangażowana właśnie w kwestie praw człowieka, tam uczyłem się pisać skargi do Trybunału Praw Człowieka, na przykład tam w zasadzie na każdą sprawę patrzyło się trochę pod kątem gdzieś tam drogi, później pod koniec postępowania w Strasburgu, więc no te prawa człowieka zawsze mnie interesowały, zawsze ze mną były.

Te operacje są szkodliwe, sprzeczne z prawami człowieka, a moja odpowiedź jest przewrotna, dlatego że ja, przynajmniej ja nie słyszałem, żeby taka sprawa zawisła przed sądem. Ale myślę, że to nadejdzie. Taka sprawa przynajmniej w Polsce, bo jest jedna sprawa przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka dotycząca tej tematyki, właśnie przeprowadzenia takiej operacji i potem odpowiedzialności lekarza za tę operację. Ta sprawa niestety nie zakończyła się w ETPC, tak zwanym Strasburgu, nie zakończyła się merytorycznym wyrokiem, bo tam Trybunał uznał, że skarżący nie wyczerpał drogi odwoławczej. Trybunał nie miał okazji się wypowiedzieć tak wprost, czy ta praktyka narusza konwencję, czy nie.

Myślę na przykład, jak kancelaria wręcz ma taki profil, żeby angażować się w takie sprawy. I myślę, że to wynika z tego, że... No i właściciele, mecenas Wardyński, ale też inne osoby, oni rozumieją, że to jest, bycie prawnikiem to jest coś więcej niż taka praca komercyjna. To zawsze jest jakiś element wartości, pomocy, mamy jakąś misję społeczną do spełnienia, w to wierzę, staram się też to realizować. Myślę, że każdy prawnik czy prawniczka taką misję ma i ma przede wszystkim narzędzia, żeby to robić. Często wspominałeś w naszej rozmowie o Strasburgo, o Trybunale.

Możesz zdradzić... jakim organem właściwie jest ten Trybunał, kiedy sprawy do niego trafiają, czym się różni postępowanie przed Trybunałem, przed takim zwykłym postępowaniem i czego wymaga od pełnomocnika. Bo rozmawiamy o tym, jak wygląda Twoja praca, Twoja codzienność. My jesteśmy sobie w stanie wyobrazić, jak wygląda praca w polskim sądzie, typowym powiedzmy, to jak wygląda praca ze sprawą, która trafia potencjalnie do Trybunału. To jest bardzo ciekawe pytanie. Myślę, że odpowiedziałbym na to w ten sposób, że dużym wyzwaniem jest wyobraźnia prawnicza tutaj, bo myślę, że jeśli mu myśli się o Strasburgu w perspektywie jakiegoś postępowania przed Strasburgiem, to warto domyśleć już na samym początku sprawy, a to są sprawy krajowe, no bo żeby pójść do Strasburga trzeba, jak wiadomo, wyczerpać drogę krajową.

Podczas aplikacji nauczyłeś się czegoś właśnie o tym, o tej wyobraźni, o której mówisz. Myślę, że tak. Właśnie pracowałem w kancelarii, w której tak się patrzyło na postępowania, że nawet to czasami było wręcz... Okej, dobra, idziemy później, to się nie uda, to idziemy do Strasburga. Nawet było takie wręcz trochę automatyczne. Ale tak, to wyrobiło trochę w nas, w moich kolegach, koleżankach, którzy tam pracowaliśmy, myślę, taki instynkt, żeby... zawsze patrzeć na to, przyjmować tą taką szerszą perspektywę właśnie praw człowieka, konwencji, a te prawa człowieka, zresztą sam Trybunał to w swoich orzeczeniach często podkreśla, że to jest, konwencja to jest żywy instrument.