14 | Czy jesteśmy w kryzysie praw człowieka? - opowiada Filip Rak

Nie ukrywam, że jest to duże wyzwanie. Miałem kilka takich spraw, które rzeczywiście zostawiły we mnie jakiś taki... Nie chcę powiedzieć traumę może, ale taki, że usiadły we mnie na dłużej i jakby do tej pory czasami o nich myślę. Cześć, witajcie w kolejnym odcinku Prawo na Oko. Ja się nazywam Patrycja Turyn, ze mną jest Filip Rak. Cześć, bardzo mi miło. Cześć, Filip jest zwycięzcą konkursu Rising Stars 2023. Zajmuje się sporami sądowymi, prawem karnym, prawami człowieka, ale też prawami osób LGBT. Bardzo mi miło, że z nami zechciałeś porozmawiać dzisiaj.

Dziękuję bardzo za zaproszenie. W związku z tym, że zajmujesz się takimi rzeczami merytorycznie nietypowymi, to chciałabym zapytać Cię o to, jakie są wyzwania tej Twojej branży, to znaczy jakie są wyzwania związane z ochroną praw człowieka w obecnych czasach, czasach dość trudnych. Te wyzwania się w zasadzie mnożą. Myślę, że tak z lotu ptaka globalnie można powiedzieć, że jesteśmy w pewnym kryzysie praw człowieka. Z punktu widzenia takiego geopolitycznego na przykład coraz częściej orzeczenia Trybunałów Międzynarodowych dotyczących praw człowieka są nieuznawane. w różnych miejscach na świecie. No a jeśli chodzi o nasze poletko krajowe, no to ta sytuacja też nie jest najprostsza.

Też mieliśmy przecież przykłady nierespektowania orzeczeń praw człowieka, także jest dużo wyzwań. Jest też dużo kwestii do załatwienia i mam nadzieję, że one teraz będą. Myślę, że jesteśmy w takim miejscu, że jest duże pole do działania i do zmian. A jakie to są sprawy? Na przykład... Na przykład, no chyba taką, jeśli mówimy o na przykład prawach osób LGBT, no to ostatnio mieliśmy super ważne orzeczenie. No to jest to orzeczenie w sprawie Przybyszewska i inne osoby przeciwko Polsce. To jest sprawa, w której Trybunał, zresztą to nie jest pierwsze tego typu orzeczenie Trybunału, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Trybunał uznał, że Polska narusza Europejską Konwencję Praw Człowieka, nie ustanawiając jakichkolwiek ram prawnych dla związków jednopłciowych. No to jest efekt litygacji strategicznej, która miała miejsce od 8 lat ponad bodajże. No i efektem jej właśnie było to przełomowe orzeczenie dla Polski. Teraz już nic tylko wdrażać. Do powodzenia, tak. Chciałabym trochę tak porównać, bo wiemy, że kraje zachodnie, Niemcy, Francja, one gdzieś tam są chyba krok dalej w tych kwestiach związanych z prawami człowieka, czy prawami osób LGBT. Chciałabym cię zapytać, w jakim miejscu jest Polska jako kraj? To znaczy, jesteśmy już w takim, idziemy ku dobremu i zmieniamy się, czy jednak coś można by poprawić?

Bardzo szerokie pytanie. Może powiem, może skupię się na tym, czym się najbardziej interesuję, o czym wiem więcej niż o innych rzeczach, czyli prawa osób LGBT. Polska ma dużo do nadrobienia, razem zresztą z innymi krajami bloku wschodniego tzw. Węgry, Rumunia, Litwa, Łotwa. Nie wymienię tutaj Estonii, bo w Estonii akurat mieliśmy przełomowe wydarzenia niedawno i tam były wprowadzone związki jednopłciowe jakiś czas temu. Natomiast ten blok wschodni niestety ma dużo do nadrobienia w tym zakresie.

We wszystkich rankingach typu np. Rainbow Europe, który jest rankingiem praw osób LGBT z punktu widzenia państwowego, te kraje wypadają zawsze gdzieś tam na końcu rankingu, a Polska niestety ostatnio nawet miała wątpliwą przyjemność spaść w tym rankingu. ze względu na megonkę, która miała miejsce przeciwko osobom LGBT w latach 2020-2021. Niestety. No niestety, to były traumatyczne wydarzenia dla wielu osób. Ja też byłem zaangażowany, kiedy pracowałem w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, byłem zaangażowany jakoś tam w pracę na przeciwdziałaniu tej nagonce i jakby obracałem się w tym klimacie, pracując w kwestiach osób LGBT.

To były mroczne czasy naprawdę. A to w takim razie, zostając przy osobach LGBT i ich prawach, jakie sprawy prowadzisz? Jakie to są rodzaje, nie wiem, postępowań? Wiesz co, teraz pracuję w kancelarii i zajmuję się sprawami karnymi głównie. One jakby, prawa osób LGBT mają taką działalnością dodatkową. No i tutaj na przykład prowadzę różne projekty I takie działania wspólne z Fundacją Interakcja. To jest fundacja na rzecz osób interpłciowych. To tym się zajmuje, jeśli chodzi o prawo osób LGBT. Natomiast tak na co dzień pracuję w sprawach karnych, czyli prowadzę postępowania karne jako obrońca albo jako pełnomocnik osób pokrzywdzonych.

No i to jest bardzo szerokie spektrum spraw. To jest właśnie ciekawe, bo ja miałem też takie doświadczenie, że pracowałem wcześniej w mniejszej kancelarii, teraz pracuję w większej kancelarii. W mniejszej kancelarii to są głównie jednak postępowania sądowe, jeśli chodzi o prawo karne, a w większej kancelarii mamy też różne procesy, które... są wokół prawa karnego, ale niekoniecznie polegają na obronie na przykład, albo na prowadzeniu sprawy. Na przykład procesy due diligence w transakcjach. Tam też są wątki prawnokarne, albo na przykład wdrażanie czy opracowywanie jakichś polityk antykorupcyjnych. Nie mówię, że tego nie ma w mniejszych kancelariach, ale jednak z mojego doświadczenia wynika, że trochę rzadziej.

Tak, myślę, że to jest bardzo rozwijające. to skąd właściwie, bo mówisz, że prowadzisz sprawy karne, pracujesz w dużej kancelarii teraz, to skąd właściwie wzięły się u Ciebie prawa człowieka, czy prawa osób LGBT? A prawa człowieka zawsze ze mną jakoś tam były od początku drogi zawodowej. Ja też przeszedłem taką drogę, że na początku pracowałem w fundacji, jakby w trzecim sektorze, w NGO-sach. Później właśnie w takiej kancelarii stricte karnistycznej, trochę mniejszej. I potem w biurze rzecznika praw obywatelskich. I wszystkie te miejsca były związane z prawami człowieka. Kancelaria Pietrach Sidor, gdzie pracowałem, ona jest wręcz znana jakby z tego, że jest zaangażowana właśnie w kwestie praw człowieka, tam uczyłem się pisać skargi do Trybunału Praw Człowieka, na przykład tam w zasadzie na każdą sprawę patrzyło się trochę pod kątem gdzieś tam drogi, później pod koniec postępowania w Strasburgu, więc no te prawa człowieka zawsze mnie interesowały, zawsze ze mną były.

No i później stricte tym się zajmowałem w biurze rzecznika praw obywatelskich. To w zasadzie każda literalnie sprawa miała z definicji wręcz wątek praw obywatelskich czy praw człowieka. No a teraz jako adwokat w prywatnej praktyce po prostu to kontynuuję. Też wydaje mi się, że każdy adwokat jest... gdzieś tam obrońcą praw człowieka, nawet w sprawie pozornie, o której by się nie powiedziało, że to jest typowo prawno-człowiecza sprawa. Każdy adwokat realizuje te wartości w jakiś sposób w swojej pracy. A z jakiejś strony to, co robisz zawodowo, to jest też trochę przejaw twojego aktywizmu w tym kierunku? To znaczy próbujesz wykorzystać to, co potrafisz, żeby pomóc zwyczajnie tym ludziom? To trochę tobą kieruje?

Tak, myślę, że to kieruję w zajmowaniu się prawami osób LGBT. Ta sprawa jest dla mnie bardzo ważna, dlatego to kontynuuję. Na przykład właśnie zaangażowałem się w prawa osób interpłciowych, Próbuję publikować też na ten temat, wykorzystywać na przykład takie okazje jak nasza rozmowa do rozmowy na ten temat. Więc tak, kieruje mną pomoc. Myślę, że pomoc tym ludziom i też takie poczucie niesprawiedliwości, że są jedną, nie mówię, że jedyną, ale jedną z grup osób, które spotykają się z takimi bardzo poważnymi, smutnymi, dramatycznymi naruszeniami praw człowieka.

A jest w Polsce... Miejsce, do którego taka osoba może się zgłosić po pomoc. To znaczy takie, które byś rekomendował. To jasne. Myślę, że to zależy od sytuacji, o której mówimy. To są bardzo jakby naruszenia praw osób LGBT. Są bardzo szerokie, no od takich na przykład mowy nienawiści na ulicy, w szkole, w pracy, dyskryminacji, po jakieś naruszenie praw pacjenta na przykład. Bardzo często też pamiętajmy, że osoby LGBT to jest trochę taki bardzo dużo różnych grup osób z różnymi potrzebami się kryje pod tym skrótem i każda z tych grup ma jakieś swoje indywidualne potrzeby, więc musielibyśmy porozmawiać o jakichś konkretnych sytuacjach, no ale tak, są na przykład takie instytucje jak

rzecznik praw obywatelskich, rzecznik praw dziecka, rzecznik praw pacjenta. Są różne instytucje państwowe, które mogą pomóc, w zależności oczywiście od sytuacji. A z Twojej perspektywy najtrudniejsze sprawy to? Wiesz co, myślę, że powiem przewrotnie może. Myślę, że najtrudniejsze sprawy dotyczą osób interpłciowych. Jedne z najtrudniejszych na pewno. Ciężar gatunkowy tych spraw jest bardzo poważny. Mam tutaj na myśli operacje chirurgiczne. przeprowadzone na dzieciach interpłciowych, tylko po to, żeby doprowadzić ich ciała do zgodności z jakąś, znaczy z jedną z dwóch binarnie określonych płci.

Te operacje są szkodliwe, sprzeczne z prawami człowieka, a moja odpowiedź jest przewrotna, dlatego że ja, przynajmniej ja nie słyszałem, żeby taka sprawa zawisła przed sądem. Ale myślę, że to nadejdzie. Taka sprawa przynajmniej w Polsce, bo jest jedna sprawa przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka dotycząca tej tematyki, właśnie przeprowadzenia takiej operacji i potem odpowiedzialności lekarza za tę operację. Ta sprawa niestety nie zakończyła się w ETPC, tak zwanym Strasburgu, nie zakończyła się merytorycznym wyrokiem, bo tam Trybunał uznał, że skarżący nie wyczerpał drogi odwoławczej. Trybunał nie miał okazji się wypowiedzieć tak wprost, czy ta praktyka narusza konwencję, czy nie.

Tam w pasażach jakby w uzasadnieniu wplutł takie zdanie, że takie operacje co do zasady naruszają prawa człowieka, no ale samej sprawy tutaj nie ocenił, więc jakby na to jeszcze poczekamy. Ale myślę, że to będą bardzo trudne w polskim kontekście, który... a dopiero tak naprawdę i nawet instytucje praw człowieka i NGO-sy nawet dopiero się zaczynają poznawać tę tematykę, myślę, że to będą jedne z trudniejszych spraw, takich precedensowych i będących wyzwaniem dla sędziów, pełnomocników no i oczywiście samych osób, których dotykają. A tranzycja prawna? Prowadzisz takie sprawy? Obecnie nie prowadzę takich postępowań. Byłem pełnomocnikiem Rzecznika Praw Obywatelskich w takich postępowaniach.

To też oczywiście są trudne, żmudne, pełne naruszenia praw człowieka postępowania. Plus jeszcze to, w jaki sposób regulacyjnie się do tego podchodzi, prawda? Czyli nie mamy oddzielnych przepisów, tylko korzystamy z tego, co mamy w KPC. Dokładnie. Regulacyjnie to nawet pewien euzemizm, bo nie mamy żadnej regulacji i zgodzimy się co do tego. Absolutnie. Czekamy na taką regulację. W 2015 roku taki projekt został przegłosowany przez parlament i trafił na biurko prezydenta, wciąż jeszcze urzędującego, który zawetował ją, bo to jest chyba jedna z pierwszych ich decyzji.

W tej organizacji działają różne komitety do spraw dowolnej dziedziny prawnej, ale jest też komitet do spraw osób LGBT. Niedawno zostałem członkiem tego komitetu i będę brał udział w jego pracach. Niedawno byłem na konferencji tematycznej dotyczącej wpływu praworządności na prawa osób LGBT. Warto angażować się w takie działalności i dlatego pytam, że czasami mamy wrażenie, że to, że my coś zrobimy, że będziemy członkiem jako jednostka, to nic nie da, bo jesteśmy tylko jakimś tam promilem osób. Warto? Oczywiście, że warto. Może jeszcze wspomnę o mojej kancelarii, gdzie teraz pracuję, w Radyńskiej Wspólnicy.

A ta wyobraźnia, o której wspomniałem, wydaje mi się, że to polega na tym, żeby nie patrzeć sztampowo na przepisy, tylko żeby trochę, wyzwanie polega na tym, żeby się wznieść trochę ponad poziom prawa krajowego i na przykład nie poprzestawać na tym, że jest jakiś przepis, który... coś reguluje, bo jeśli ten przepis jest niezgodny z konwencją, to możemy zawsze, no nie wiem, w perspektywie na przykład zakwestionować go z jakiegoś powodu w Strasburgu później. Najpierw jeśli się nie uda w kraju, to na przykład... Podam może konkretny przykład. Artykuł 168a Kodeksu Postępowania Karnego. Nawet teraz bieżąco mam sprawę, w której się pojawił ten wątek. To jest nowelizacja procedury karnej, która umożliwiła korzystanie z tak zwanych owoców zatrutego drzewa.

Podczas aplikacji nauczyłeś się czegoś właśnie o tym, o tej wyobraźni, o której mówisz. Myślę, że tak. Właśnie pracowałem w kancelarii, w której tak się patrzyło na postępowania, że nawet to czasami było wręcz... Okej, dobra, idziemy później, to się nie uda, to idziemy do Strasburga. Nawet było takie wręcz trochę automatyczne. Ale tak, to wyrobiło trochę w nas, w moich kolegach, koleżankach, którzy tam pracowaliśmy, myślę, taki instynkt, żeby... zawsze patrzeć na to, przyjmować tą taką szerszą perspektywę właśnie praw człowieka, konwencji, a te prawa człowieka, zresztą sam Trybunał to w swoich orzeczeniach często podkreśla, że to jest, konwencja to jest żywy instrument.

Ona też jest bardzo, tak naprawdę jak się zastanowić, bardzo lakoniczna sama konwencja, ona ma kilkanaście, kilkadziesiąt przepisów, kilkanaście jeśli chodzi o same stricte prawa człowieka, No i one są, ich wykładnia kształtuje się w orzecznictwie i dostosowuje się do realiów i to też jest element tej ciągłej zmiany i tego wyzwania. Cały czas trochę zahaczam o takie tematy związane, nazwę to tak, chociaż myślę, że to nie do końca oddaję, ale z taką standardową ścieżką adwokata, radcy prawnego, ścieżką prawnika, który zajmuje się powiedzmy na przykład umowami gospodarczymi, gdzie te emocje nie grają za wielkiej roli, powiedziałabym. Natomiast ty zajmujesz się taką działką, gdzie masz do czynienia z ludzkimi dramatami, z problemami takimi, które wpływają, przynajmniej tak mi się wydaje, trochę w jakiś sposób na ciebie.

Kurczę, dbać o to swoje życie prywatne. Naprawdę, bo ja nie chcę przymyć takich stażec, bo sam jestem jeszcze dość młody, ale no jak pamiętam, jak się nadwyrężałem na aplikacji czy studiach, to myślę, że to nie jest dobra droga, myślę, że warto i to też nie jest efektywne, warto zadbać o swoją sferę prywatną i zdrowie, sen, odpoczynek, sport, jedzenie, to są ważne rzeczy. Ja myślę, że to jest super przesłanie i pewnie tym zakończymy, bo ciężko byłoby to przebić, to co teraz powiedziałeś. Bardzo Ci dziękuję za dzisiaj. Mam nadzieję, że jeszcze będziemy się mogli spotkać i porozmawiać trochę szerzej. A Was zapraszam na kolejne odcinki Prawo na Oko. Dzisiaj dziękuję Ci bardzo i do usłyszenia. Dziękuję Ci bardzo za zaproszenie.