[PRRC]: dr Ilona Skibińska-Fabrowska

Poranna Rozmowa Radia Centrum. Marek Skowronek, dzień dobry. Witam Was w Porannej Rozmowie Radia Centrum. Dziś moim Waszym gościem jest dr Ilona Skibińska-Fabrowska, Katedra Ubezpieczeń i Inwestycji, Wydział Ekonomicznego UMCZ. Witam Panią doktor. Dzień dobry. Dzisiaj porozmawiamy o systemach emerytalnych, czy w ogóle o emeryturach naszych. No na szyb, trzeba tak powiedzieć. Pani doktor, w zasadzie dwa pytania w tej chwili krążą w przestrzeni publicznej. Pierwsze w związku z obecną sytuacją polityczną, nie czarujmy się, czy czeka nas podwyżka wieku emerytalnego? To trudne pytanie, bo nie sądzę, żeby czekała nas formalna, ustawowa, regulacyjna zmiana w tym zakresie.

Natomiast faktycznie sami powinniśmy chcieć dłużej pracować z systemem emerytalnym, w ogóle z rozważaniami nad systemem emerytalnym. To jest trochę tak jak z poszukiwaniem Świętego Graala. Dążymy do doskonałości, dążymy do ideału, chcemy znaleźć ten ideał i my go nigdy nie znajdziemy. Dlatego, że interesariusze, te grupy, które są zaangażowane w kształt systemu emerytalnego, czerpią z tego systemu emerytalnego albo do niego dokładają, mają zupełnie inne oczekiwania, potrzeby i cele. Zacznijmy od ministra finansów, czyli od budżetu. Z punktu widzenia budżetu państwa system emerytalny idealny to jest taki, który sam się finansuje i nie wymaga tego, żeby budżet państwa do niego dokładał. A jeszcze na dodatek emerytury są na tyle wysokie, że to wsparcie socjalne kierowane do tej grupy obywateli do emerytów jest niewielkie.

Z punktu widzenia pracodawców, no nie muszę o tym mówić, to w przestrzeni publicznej widać, im niższe składki na ubezpieczenia społeczne, tym lepiej. Dla pracodawców składki na ubezpieczenia społeczne pracownika to jest oczywiście koszt, który pracodawcy chcą minimalizować, przedsiębiorstwa chcą minimalizować, ale większa dyskusja dotyczy składek na ubezpieczenia płaconych przez przedsiębiorców za siebie, zwłaszcza samozatrudnionych. Milion osiemset tysięcy w Polsce mniej więcej samozatrudnionych, z czego znakomita większość Pracuje naprawdę jako samozatrudnieni, czyli nikogo nie zatrudniają. I oni mówią o tym, im niższe składki, tym lepiej. Trochę głupio mówią. Z punktu widzenia nas, pracowników, jaki to jest idealny system emerytalny? Jak podpisujemy umowę o pracę, to na umowie mamy kwotę brutto, a potem na rachunek wpływa nam kwota netto i ona się znakomicie różni od tego, co jest w umowie.

Jakie dysproporcje, pani doktor? Mniej więcej 60 parę procent dostajemy na rachunek. No to trochę zależy od Tego ile zarabiamy, ponieważ w tych pomniejszeniach różnica między brutto a netto to nie tylko składki na ubezpieczenia społeczne, to jest też składka zdrowotna, to są też zaliczki na podatek dochodowy, no ale prawdę powiedziawszy my się z czasem do tego przyzwyczajamy. Jest tego dużo. Z punktu widzenia nas jako pracowników, albo już za chwilę emerytów, to idealny system emerytalny to jest taki, w którym nasza emerytura jest wysoka. No to puśćmy wodze fantazji, wyobraźmy sobie, że nasze wynagrodzenie, ostatnie wynagrodzenie, jakie pobieramy przed przejściem na emeryturę, to jest 10 tysięcy. I chcielibyśmy, przechodząc na emeryturę, żeby nasza pierwsza emerytura była, no może być trochę niższa, 9,5 tysiąca.

Podejrzewam, że wiele osób, którzy nas słuchają, chciałoby mieć to wynagrodzenie 9500 zł. Dlatego powiedziałam, puśćmy wodze fantazji. My w tej chwili ta stopa zastąpienia, czyli stosunek pierwszej emerytury do ostatniego wynagrodzenia w Polsce, statystycznie rzecz biorąc, To jest 54%, czyli dostajemy 5,5 tysiąca, ale już za kilka, kilkanaście lat to będzie około 25%, czyli będziemy dostawać 2,5 tysiąca i ta różnica jest bardzo bolesna. No i z punktu widzenia emerytów to jest idealny system emerytalny, w którym tej różnicy nie ma. No to sami Państwo słyszycie, że to trudno pogodzić. Dlatego dokłada się do tego coś, co jeszcze ekonomiści lubią podkreślać, turbulentne otoczenie, czyli te zmiany, które się dzieją wokół nas.

Czyli jesteśmy w stanie coraz dłużej być aktywni, we wszystkich rodzajach aktywności, nie tylko tej zawodowej. No i to jest pytanie o wiek emerytalny. Czy w związku z tym, że w momencie kiedy Bismarck wymyślał system, w którym my ciągle jesteśmy, to jest ten sam wzór bismarkowski koniec XIX wieku. Przeciętne trwanie życia to było 45 lat, a wiek, który uprawniał do uzyskania emerytury 70. Tak to system się sam bilansował. My w tej chwili jesteśmy w odwrotnej sytuacji. To nie jest przesłanka do tego, żeby nawet jeśli od tej strony formalnej, regulacyjnej wiek emerytalny nie zostanie wydłużony, żeby nie myśleć o tym, że powinniśmy tą aktywność zawodową utrzymywać coraz dłużej. No i jeszcze kobiety na tym rynku pracy, kobiety w systemie emerytalnym, które nabywają uprawnienia 5 lat wcześniej niż mężczyźni, a statystycznie rzecz biorąc żyją dłużej.

Pani doktor, czyli patrząc przez pryzmat sytuacji politycznej, czyli wyborów, nie czarujmy się, czyli wyborów, nie grozi nam podwyżka, podniesienie wieku emerytalnego. Tak jak mówiłam od strony formalnej. No bo każda opcja polityczna to wtedy krzyżyk na siebie nakłada. Już raz przechodzili przez to i ten odzew społeczny i wyborczy był taki, że nie sądzę, żeby od strony tej regulacyjnej zmian, przepisów to się dokonało. Natomiast na pewno każdy rząd będzie zainteresowany konstruowaniem bodźców finansowych, podatkowych, które będą nas zachęcały do tego, żeby jak najdłużej na tym rynku pracy pozostać. Czyli mówiąc krótko, dosypujemy z boku, a rozwiązań systemowych nie ma.

Tak, tak to trochę wygląda, ale jakie by te bodźce nie były, jakby nie były konstruowane i uruchamiane, no prowadzą nas do tego celu, do którego musimy dojść, dłuższej aktywności zawodowej. To jest nieuniknione i to jest w naszym interesie. No jasne, oczywiście mamy problem grup zawodowych, które naprawdę 65 lat dla mężczyzn czy 60 lat dla kobiet, dla osób, które ciężko fizycznie pracują przez całe życie, to jest ta bariera nieprzekraczalna. No ale też zmienia się struktura gospodarki i takich grup zawodowych, które powinny mieć możliwość przejścia na emeryturę właśnie w tym wieku jest coraz mniej. Coraz więcej z nas pracuje umysłowo, to nie jest ciężka fizyczna praca i ta aktywność zawodowa jest konieczna od tej strony finansowej, tak, to są nasze wyższe emerytury, ale też od strony psychicznej, no bo praca oprócz tego wynagrodzenia daje nam jeszcze inne korzyści.

Ale system emerytalny, jak twierdzą eksperci, w ogóle nie jest przygotowany na przyjęcie młodych ludzi i ten problem będzie narastał. Tak, dlaczego system emerytalny nie jest przygotowany na młodych ludzi? Dlatego, że on w tej chwili jest dedykowany, konstruowany pod takie tradycyjne formy zatrudnienia. Czyli mamy umowę o pracę, pracujemy przez całe życie na pełnym etacie, najlepiej nie za często zmieniając pracodawców, a na pewno w obrębie jednego kraju się poruszając i wtedy te wszystkie składki emerytalne Dobrowolne oszczędności emerytalne, to co gromadzimy, jest proste, łatwe do ogarnięcia i do skonsumowania w formie emerytur. No ale na rynek pracy wkracza nam pokolenie Z. Młodych ludzi, którzy mają zupełnie inny stosunek do aktywności zawodowej, czyli elastyczne formy zatrudnienia.

Norwegia, Kanada, Holandia. No takie przykłady powiedziałabym bliskie Świętego Graala, do którego dążymy. No to może patrzmy na tego i wzorujmy się na tym Świętym Graalu. Trochę chciałoby się. Norwegia to jest historia o przezorności, ale i trochę o szczęściu w życiu. Dlaczego ten system emerytalny w Norwegii jest przez nas postrzegany jako całkiem dobry? On się składa tak jak polski system emerytalny, jak to zalecał kiedyś Bank Światowy z trzech filarów. Jeden filar to jest filar obowiązkowy. Wszyscy pracujący są w nim ubezpieczeni, są w nim objęci. Drugi filar to jest taki quasi-obowiązkowy. Czyli to są nasze plany kapitałowe, pracownicze plany kapitałowe, programy emerytalne, coś na kształt tego rozwiązania, czyli pracodawca, pracownik składają się wspólnie, z tego będzie przyszła emerytura, no i trzeci filar ubezpieczenia dobrowolny.

Czyli nasze IK, IGZE, tam są podobne programy albo pełna dowolność, jeśli chodzi o ubezpieczenie. Co my mamy w tym filarze publicznym, obowiązkowym? Mamy coś takiego, co trochę kolokwialnie można określić jako emeryturę stażową. Czyli państwo wszystkim mieszkańcom swojego kraju, którzy mieszkali w tym kraju, w Norwegii akurat to jest 40 lat, w Kanadzie 50 lat, gwarantuje pewną kwotę emerytury. To nie jest kwota, która wystarcza na luksusowe życie, ale ta emerytura obywatelska za staż obywatelski jest jakąś podstawą. Do tego jest dokładana w Norwegii druga część z filara zarobkowego, czyli tak jak to działa u nas. Im dłużej pracujesz, im więcej odłożysz, tym będziesz miał wyższą wypłatę.

Filar drugi, to jest filar oparty o rynek kapitałowy. To jest wielka dyskusja, jak zabezpieczyć przyszłych emerytów przed spadkami na giełdach. To jest wielkie wyzwanie na pewno dla funduszy emerytalnych. No i trzecie, ubezpieczenia dobrowolne. Ale Norwegia, no i to jest historia o szczęściu, ma szczęście w życiu, czyli ma ropę i gaz na szelfie kontynentalnym, które wydobywa i których bardzo przezornie i rozsądnie dochodów nie konsumuje na bieżąco. Czyli wszystkie dochody, jakie Norwegia jako państwo ma z wydobycia, podatki, koncesje, udziały w spółkach, odkłada na fundusz emerytalny, który ma zabezpieczyć demografię Norwegii, czyli być taką poduszką bezpieczeństwa na przyszłość. Jak system emerytalny oparty na takich zasadach stanie się niewydolny, to wtedy z tego funduszu emerytalnego, z tych dochodów z ropy będziemy mogli czerpać i uzupełniać emerytury.