Mentionsy Mentionsy
Podcasty Teologii Politycznej
Podcasty Teologii Politycznej

[4/18] Prof. Rafał Łętocha: „Laborem exercens”

10.05.2023 ·51 min 47 s · 3 rozdziały

Zapraszamy Państwa na czwarty z cyklu wykładów „JP2 na nowo odczytany. Dzieło//Konteksty//Idee”, w których zaproszeni przez Teologię Polityczną znakomici historycy i teologowie będą zgłębiać pontyfikat i encykliki św. Jana Pawła II. Prelekcję zatytułowaną „Laborem exercens" („O pracy ludzkiej") wygłosi prof. Rafał Łętocha. Wesprzyj projekt „JP2 na nowo odczytany. Dzieło//Konteksty//Idee”: https://teologiapolityczna.pl/jp2-na-nowo Cykl powstał dzięki hojnemu wsparciu indywidualnych darczyńców projektu. Prof. Rafał Łętocha – ur. 1973, politolog i religioznawca. Doktor habilitowany nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce, profesor UJ. Jego zainteresowania koncentrują się wokół historii idei oraz relacji pomiędzy religią a sferą polityczną. Cykl wykładów „JP2 NA NOWO ODCZYTANY. DZIEŁO/KONTEKSTY/IDEE.” to droga do ponownego odczytania intelektualnego dorobku św. Jana Pawła II zawartego w papieskich encyklikach jego wielkiego pontyfikatu. W dobie, gdy w debacie publicznej wciąż słyszymy głosy domagające się „prawdy o papieżu”, postanowiliśmy zapytać o nią najwybitniejszych specjalistów i badaczy, a naszych darczyńców zaprosić do włączenia się w organizację cyklu. Jesteśmy przekonani, że prawda encyklik zasługuje na ponowne usłyszenie i rozważenie, szczególnie dziś. ___ 👉 Więcej informacji: https://teologiapolityczna.pl/ Ambitna kultura potrzebuje wsparcia. Nasza działalność jest możliwa dzięki darowiznom od osób prywatnych, o które bardzo prosimy. Każda wpłata ma dla nas ogromne znaczenie. Dziękujemy za Państwa hojność. Wpłat można dokonać na stronie: https://www.teologiapolityczna.pl/mecenas 👉 Instytut Kultury św. Jana Pawła II https://teologiapolityczna.pl/wplaty-kup-pan-cegle

0:09 · Podsumowanie poprzedniej encykliki 2

Dzień dobry Państwu, nazywam się Dariusz Karłowicz i zapraszam Państwa na kolejny z cyklu wykładów odczytujących pontyfikat Jana Pawła II na nowo. Dzisiaj mówić będziemy o niezwykle ważnej, Trzeciej z kolei encyklice Jana Pawła II, Laborem exercens, napisanej niespełna już rok po encyklice, o której mowa była w poprzednim wykładzie, nawiązującej bezpośrednio do wydarzenia, do rocznicy, 90. rocznicy Rerum Novarum Leona XIII. Encyklika jest istotna, porusza cały szereg

Problemów, które znajdują się w ścisłym centrum zainteresowania Karola Wojtyły, nie bez związku, jak sądzę, zresztą z inspiracjami idącymi od Norwidy, a mianowicie pracy i próbie ujrzenia człowieka w świetle pracy właśnie. O encyklice opowie nam profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Rafał Łętocha, któremu bardzo za przyjęcie zaproszenia dziękuję. Zapraszam Państwa na ten wykład. Do zobaczenia. 15 maja 1891 roku ukazała się encyklika Leona XIII, Rerum Novarum.

1:32 · Historia encykliki Laborem exercens 23

Encyklika poświęcona kwestii robotniczej. Uchodzi ona, jest ona niewątpliwie taką pierwszą społeczną encykliką Kościoła w sensu stricto i zapoczątkowała ona rozwój katolickiej nauki społecznej jako takiego systematycznego zbioru treści. Wkrótce utarł się zwyczaj, że w rocznicę ogłoszenia encykliki Rerum Novarum wydawano kolejni papieże, następni papieże wydawali również takie dokumenty poświęcone sprawom społecznym, analizując aktualną, współczesną im sytuację społeczno-gospodarczą z punktu widzenia etyki katolickiej. Pierwszą taką encykliką Była encyklika Quadragesimo Annopiusa XI wydana w 1931 roku.

20 lat później ukazała się encyklika Mater et Magistra Jana XXIII. W 1971 roku, w osiemdziesiątą rocznicę Rerum Novarum ukazał się list apostolski Octogesima Adveniens. Pawła VI wreszcie w 1981 roku, w 90. rocznicę relum novarum, okazała się encyklika Jana Pawła II, Laborem exercens. Encyklika poświęcona pracy ludzkiej, czy też człowiekowi w kontekście w ogóle pracy. Encyklika miała ukazać się dokładnie w rocznicę ogłoszenia przez Leona XIII Rerum Novarum, czyli 15 maja 1981 roku.

Tak się jednak nie stało. Tak się jednak nie stało z tego powodu, że dwa dni wcześniej doszło do zamachu na Jana Pawła II w czasie audiencji generalnej na placu św. Piotra Jan Paweł II został postrzelony przez Mehmeta Ali Akçe w rękę i brzuch. W związku z tym wydanie encykliki zostało przesunięte. Ostatecznie ujrzała ona światło dzienne 14 września 1981 roku, ale stanowi ona oczywiście upamiętnienie i przypomnienie tej encykliki Leona XIII, o której tutaj wcześniej wspominałem. Mówiłem, iż poświęcona ona jest zagadnieniu pracy ludzkiej i to zagadnienie od samego początku było szczególnym przedmiotem zainteresowania zarówno Koralowa Wojtyły jako biskupa, jako kardynała, a później papieża Jana Pawła II.

Zajmowało jakąś tam wyjątkową pozycję. Niewątpliwie związane to było w jakiś sposób z osobistymi doświadczeniami papieża, który przecież sam pracował fizycznie w fabryce Solvay w Krakowie w czasach okupacji. Kilkadziesiąt lat później w homilii wygłoszonej do robotników w Bazylice w Saint-Denis we Francji Papież Jan Paweł II podkreślał, że doświadczenie to doprowadziło go do pewności, iż w pracy wyraża się człowiek jako podmiot zdolny do miłości, zwrócony w stronę takich wartości ogólnoludzkich, gotowy do solidarności międzyludzkiej ze wszystkimi ludźmi. Trzeba powiedzieć, że temu zagadnieniu pracy poświęcił on swoje już takie wczesne poematy z lat 50., jak np. Kamieniołom czy Profile Cyrenejczyka.

I w tych poematach Karola Wojtyły poruszone zostały już takie kwestie jak właśnie alienacja pracy, jak kwestie utraty sensu pracy, niezrozumienia finalnego celu pracy. Takie zagadnienia jak chociażby problem społecznego charakteru pracy czy też uszlachetniającego wpływu pracy na człowieka. Czyli już w tych wczesnych poematach poruszane były problemy, którymi później zajmie się Karol Wojtyła czy Jan Paweł II od takiej strony teologicznej czy od strony właśnie filozoficznej. We wprowadzeniu do encykliki Laborem exercens Papież Jan Paweł II podkreśla, że 90. rocznica ogłoszenia encykliki Rerum Novarum przypada jakby w przeddzień takich wielkich zmian, wielkich przemian w układach technologicznych, politycznych, ekonomicznych, które

Związane jest to generalnie z wycofywaniem się państwa z różnych dziedzin życia i podporządkowywanie tych dziedzin życia właśnie mechanizmom rynkowym. Ingerencja państwa natomiast w sferę stosunków pracy od początku motywowana była potrzebą jakby ochrony pracowników. Ochrony pracowników jako No tych słabszych można powiedzieć, mających słabszą pozycję na rynku pracy, nie mających szans w konfrontacji z pracobiorcą, który zawsze miał tę pozycję jakby silniejszą. Jednakże wraz z upowszechnianiem się neoliberalnych poglądów na gospodarkę, a ma to miejsce przecież właśnie w czasach, kiedy papież Jan Paweł II ogłosił encyklikę Laborem exercens, lata 70., lata 80.

Ale przede wszystkim papież kładzie nacisk na jej podmiotowy charakter. Podkreślając, że godność każdej osoby ludzkiej jest źródłem godności pracy. Że fakt, iż podmiotem pracy jest zawsze człowiek, no decyduje O wartości tej pracy, jest podstawą wartości tej pracy. I powyższe ujęcie pozwoliło Janowi Pawłowi II sformułować następujący wniosek natury etycznej. Stwierdził on bowiem, że chociaż powołaniem każdej osoby jest właśnie praca, przeznaczeniem człowieka jest praca, to jednak nie człowiek został stworzony dla pracy, ale praca została stworzona dla człowieka.

Po drugie, praca przekształca nie tylko materię, przekształca nie tylko przyrodę. Przemienia ona również człowieka wedle Jana Pawła II. Dzięki niej człowiek może rozwijać swoje zdolności. Praca człowieka udoskonala, praca człowieka uszlachetnia. Czyli go lepszym, a przynajmniej takie jest zadanie pracy. Jeżeli tak się nie dzieje, mamy zdaniem Jana Pawła II do czynienia z jakimś bardzo poważnym zaburzeniem. W tym znaczeniu, w tym kontekście, w tym ujęciu pracowitość jest cnotą, czyli pewną sprawnością moralną właśnie dlatego, że praca czyni człowieka dobrym, że praca czyni człowieka lepszym.

Należy jednak uważać też, jak przestrzega Jan Paweł II, aby w tym procesie pracy, w wyniku której następuje przetwarzanie materii, uszlachetnianie materii, nie odebrano godności pracującej. Po trzecie. Praca ma oczywiście charakter indywidualny, ale nie tylko. Katolicka nauka społeczna z całą mocą wskazuje również na społeczny charakter pracy. Praca widziana w kontekście społeczeństwa jest właśnie współpracą ze wszystkimi ludźmi. Dzięki niej każdy ma swój wkład w tworzenie dobra wspólnego, No co daje możliwość takiego przezwyciężenia myślenia czysto indywidualistycznego.

W pracy człowiek korzysta z dorobku pokoleń minionych i jednocześnie tworzy dorobek ludzkości, z którego będą korzystać pokolenia, które nadejdą, pokolenia, które przyjdą. Praca jest również wartością w wymiarze moralnym. Człowiek poprzez nią, poprzez tę pracę, człowiek spełnia swoje obowiązki wobec siebie, ale i wobec własnej rodziny, wobec narodu. Winna więc służyć naszemu doskonaleniu, winna więc służyć pomnażaniu dobra wspólnego, z czym wiąże się jakby taka kolejna kwestia, która mocno akcentowana jest przez Jana Pawła II, a mianowicie wartość kulturowa, Wartość narodowa i wartość ogólnoludzka pracy.

Warto też, wydaje mi się, w tym kontekście, chociaż to w samej encyklice Laborem exercens się nie pojawia, natomiast pojawiało się w licznych homiliach, w licznych przemówieniach Jana Pawła II, warto przytoczyć słowa Cypriana Norwida z poematu Prometidion. Słowa, które często przywoływane były przez Jana Pawła II. Dobrze wiemy, jaką atencją Jan Paweł II darzył tego poetę. Mianowicie chodzi mi o ten znany tutaj cytat, bo nie jest światło, by pod korcem stało, ani sól ziemi do przypraw kuchennych, bo piękno po to jest, aby zachwycało, do pracy praca, by się z martwych wstało. I tutaj Jan Paweł II przywołując ten cytat mówił, iż właśnie człowiek co prawda umiera w wytworach swojego działania, w tak zwanych skutkach przechodnich swojej pracy.

Jeśli nie przyjmie się tych założeń, powstaje jakby zagrożenie poważnego błędu antropologicznego, który Jan Paweł II nazywa ekonomizmem, Albo materializm. Bierze on swój początek w teoriach ekonomicznych XVIII wieku, ale, jak podkreśla Jan Paweł II, o wiele jeszcze bardziej w całej ekonomiczno-społecznej praktyce tamtych czasów, rodzącej się i gwałtownie rozwijającej industrializacji. Industrializacji, w której dostrzeżono przede wszystkim możliwość takiego intensywnego pomnażania bogactw. Bogactw materialnych, No czyli środków. A przeoczono cel.

Może powtarzać się, o ile wychodzi się z tych samych właśnie założeń myślowych. I nie widać, zdaniem papieża, innej możliwości jego radykalnego przezwyciężenia, jak poprzez właśnie zdecydowane stawianie pierwszeństwa osoby przed rzeczą, zdecydowane stawianie pierwszeństwa Pracy przed kapitałem. Przed kapitałem jako pewnym zespołem środków produkcji. I z takim błędem, z takim odwróceniem wartości możemy mieć do czynienia w różnych systemach społeczno-gospodarczych. Tu nie chodzi tylko i wyłącznie o ten Pierwotny kapitalizm, o którym Jan Paweł II wspomina.

Z takim odwróceniem porządku możemy mieć wszędzie tam, gdzie człowiek po prostu traktowany jest na równi z innymi środkami produkcji. Wszędzie tam, gdzie pracownicy to nic więcej jak anonimowe zasoby ludzkie. Wszędzie tam, gdzie przedsiębiorstwo to nie zrzeszenie ludzi, ale zrzeszenie kapitałów. I w tym ujęciu następuje jakby odwrócenie porządku wyznaczonego w Księdze Rodzaju. Człowieka traktuje się jako narzędzie produkcji. Tymczasem człowiek, jak podkreśla Jan Paweł II, zawsze powinien być traktowany, bez względu na rodzaj pracy, jaką on wykonuje, jako sprawca i twórca, czyli właśnie jako ten podmiot sprawczy.

Do tego warunki pracy były urągające wszelkiej przyzwoitości, a ludzie eksploatowani ponad miarę. Kapitał i praca jednak, zdaniem papieża, zdaniem Jana Pawła II, pozostają ze sobą w ścisłym związku. Błędem jest więc, jak podkreślał on, jak uważał, jakby antagonizowanie tej pracy i kapitału, a także ludzi stojących za tymi kategoriami. Moralnie, zdaniem papieża, moralnie godziwy byłby taki ustrój pracy, który likwidowałby sprzeczność kapitału i pracy, jednocześnie zapewniając Pierwszeństwo tej pracy i jej podmiotowość. Między pracą a kapitałem, jak podkreśla papież, istnieje nierozerwalny związek, a sam proces produkcji nie jest przyczyną ich antynomii.

Dlatego nie do przyjęcia jest pogląd o wyłącznie prywatnym prawie własności Środków wytwórczych, czynników wytwórczych, czyli kapitału. Taki pogląd został nazwany przez Jana Pawła II w encyklice Laborem exercens sztywnym kapitalizmem. I wedle niego, wedle papieża, taki pogląd, ten sztywny kapitalizm wymaga bezwzględnej rewizji. Po prostu przekonanie o tym, iż wyłącznie prywatne posiadanie kapitału, prywatne posiadanie środków produkcji jest czymś dopuszczalnym, jest czymś godziwym, jest czymś produktywnym, Traktowanie tego jako nienaruszalny dogmat gospodarczy jest nie do przyjęcia, jego zdanie.

Ale tu już Leon XIII w encyklice Rerum Novarum z 1891 roku podkreślał, że to lekarstwo, które proponują socjaliści jest gorsze od samej choroby. Że wprowadzenie tego systemu własności wspólnej przyniosłoby katastrofalne skutki dla samego robotnika, dla rodziny, dla ustroju społecznego. Tak samo oczywiście Jan Paweł II. Nie miał żadnych złudzeń, iż tego typu rozwiązania, rozwiązania Kolektywistyczne, centralne sterowanie, rozwiązania komunistyczne mogą stanowić jakąś alternatywę dla systemu kapitalistycznego. No tym bardziej Jan Paweł II nie mógł mieć złudzeń co do tego, iż przecież żył w kraju, który w Polsce, który tego typu rozwiązania społeczno-gospodarcze po prostu przyjmował.

Szczególnie ważne obowiązki w tej dziedzinie, w dziedzinie pracy, zdaniem Jana Pawła II ma państwo. Jak podkreśla on w Laborem exercens, to ono powinno prowadzić właściwą politykę pracy. W konsekwencji encyklika rozwija taką koncepcję tzw. pracodawcy bezpośredniego i pracodawcy pośredniego. Pracodawcą bezpośrednim jest oczywiście przedsiębiorca. Pracodawcą pośrednim przede wszystkim państwo, znaczy nie tylko państwo, także różne instytucje krajowe, instytucje międzynarodowe mogą pełnić funkcję tego pracodawcy. Pośredniego. Przede wszystkim jednak encyklika wskazuje na państwo jako gwaranta prowadzenia odpowiedniej polityki pracy.

Przeciwieństwem właściwej i poprawnej sytuacji w tej dziedzinie jest bezrobocie, brak zatrudnienia dla ludzi zdolnych do pracy, I taki stan Jan Paweł II określa mianem klęski społecznej. Zwłaszcza gdy dotyka to ludzi młodych, odpowiednio przygotowanych do pracy. I właśnie podkreśla, że ogromne zadania spoczywają tutaj na pracodawcy pośrednich. Czyli tym zespole instancji krajowych, ale także międzynarodowych, który to pracodawca pośredni powinien przeciwdziałać temu zjawisku zarówno na poziomie indywidualnym, jak i na poziomie ogólnym, jak i na poziomie społecznym.

W sytuacji braku pracy potencjalnym pracownikom przysługuje prawo do zabezpieczenia materialnego, czyli prawo do odpowiedniego zasiłku. Zasiłku niezbędnego do utrzymania. Zdaniem papieża tego typu zasiłki można uznać za odpowiednie, jeżeli pozwalają one na utrzymanie się tego potencjalnego pracownika, tego, który chciałby pracować, ale nie może, oraz jego rodziny. Co więcej, I co jeszcze istotniejsze, papież podkreśla, iż wypłacanie tego rodzaju zasiłków to nie jest wyraz dobrej woli.

Ta płaca rodzinna może być realizowana na różne sposoby, np. również poprzez rozmaite zasiłki rodzinne, czy też dodatki macierzyńskie dla kobiety, która oddaje się wyłącznie rodzinie. Ale tutaj to znaczenie tej płacy rodzinnej jest niezwykle duże w encyklice Laborem exercens. Tak wielkie, iż, jak podkreśla papież, sprawiedliwa płaca staje się tak naprawdę sprawdzianem sprawiedliwości całego ustroju społeczno-ekonomicznego. Jan Paweł II wskazuje również na konieczność zapewnienia różnych świadczeń społecznych, służących zabezpieczeniu życia i zdrowia pracowników,

Głównym celem związków zawodowych powinno być dążenie do usuwania natomiast wad systemu oraz osiąganie dobra wspólnego całego społeczeństwa, a więc nie jakiś interes grupowy. Nie działanie w imieniu jakiegoś interesu klasowego, nie jakiś tutaj egoizm w tym względzie, ale działania na rzecz dobra wspólnego. Podsumowując jakby encyklikę Laborem exercens warto zwrócić na kilka tych takich najważniejszych, kilka podstawowych rzeczy, o których tutaj Już zdążyliśmy wspomnieć, uwypuklić kilka kwestii, które wydaje się stanowią szczególnej wartości tego dokumentu Jana Pawła II.

Po pierwsze taki personalistyczny punkt widzenia, z którym mamy do czynienia właśnie w encyklice laborem exercens. Taką personalistyczną perspektywę, która przenika cały ten dokument. Wszystko bowiem, całe zagadnienie pracy jest analizowane przez papieża z punktu widzenia człowieka, z punktu widzenia osoby ludzkiej. Drugim takim kluczowym zagadnieniem, które warto przypomnieć jest to, iż praca wedle Jana Pawła II stanowi klucz, najważniejszy klucz do kwestii społecznej, jeżeli staramy się ją widzieć pod kątem właśnie widzenia dobra człowieka. Po trzecie, wyodrębnienie tego przedmiotowego i podmiotowego charakteru pracy i podkreślenie, że ten drugi charakter pracy, ten podmiotowy charakter pracy jest o wiele istotniejszy.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.