System polityczny RP | dr Joanna Kałużna

Dlatego, żeby zrozumieć Czym jest polski system polityczny? Dlaczego określamy go i charakteryzujemy jako parlamentarno-gabinetowy? No, należałoby właśnie zapoznać się z tymi najważniejszymi zasadami. Są to te zasady, które nazywamy inaczej ustrojowymi. Oczywiście możemy je znaleźć w Konstytucji, w tej najważniejszej ze wszystkich ustaw, najważniejszym akcie prawnym. Pierwsza zasada, która określa formę rządów jest oczywiście jedną z tych najważniejszych. Od czasów oświecenia wyróżniamy dwie formy rządów, a więc republiki i monarchie.

Będzie to więc system parlamentarny, parlamentarno-gabinetowy, gabinetowo-parlamentarny, parlamentarno-komitetowy, kanclerski, prezydencki, semiprezydencki, a nawet supersemiprezydencki. I tak jak Państwo na pewno usłyszeliście, akcentujemy różne części tych określeń. Akcentujemy system gabinetowo-parlamentarny albo parlamentarno-gabinetowy. W tym wypadku oczywiście to dany zespół organów, czy to władza ustawodawcza, czy wykonawcza odgrywa ważniejszą rolę w systemie. Czy też poszczególny organ, jak w przypadku systemu prezydenckiego ma po prostu więcej kompetencji, te kompetencje są silniejsze.

Ale o tym dlaczego w Polsce funkcjonuje system parlamentarno-gabinetowy powiemy sobie nieco później. Teraz chciałabym przejść do drugiej zasady, zasady ustrojowej. Przypomnę pierwsza zasada republikańska forma rządów. Druga zasada. To zasada demokratycznego państwa prawnego. Cytując Konstytucję, Rzeczypospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. A więc z tej normy możemy wyprowadzić tak naprawdę dwie naczelne zasady. Zasadę państwa demokratycznego oraz zasadę państwa prawnego.

Oczywiście przeciwieństwem prawa stanowionego jest prawo naturalne. Natomiast w przypadku znakomitej większości współczesnych państw oczywiście normy prawne oparte są o Prawo stanowione. Siódma zasada. Zasada trójpodziału władzy, a więc ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze zarazem władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą prezydent Rzeczypospolitej Polskiej oraz Rada Ministrów, z kolei władzę sądowniczą sądy i trybunały. Warto zwrócić uwagę, że pomiędzy tymi organami istnieje mechanizm mający zapewnić tak wzajemne oddziaływanie, jak i hamowanie poszczególnych działań, poszczególnych inicjatyw.

I wtedy może znajdziemy wspólnie tę odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie polski system jest systemem parlamentarno-gabinetowym. Prezydent RP posiada szereg kompetencji. Można je podzielić na wiele kategorii, można dokonać wielu też różnych autorskich podziałów. Natomiast ważne jest, aby przywołując daną kompetencję, jednocześnie zadać sobie pytanie o jej siłę w systemie. Na pewno prezydent posiada uprawnienia, które określilibyśmy mianem organizacyjno-technicznych.

Ono może być odrzucone większością trzech piątych w Sejmie. Zupełnie inaczej wygląda siła oddziaływania prezydenta, gdyby posiadał on kompetencje weta ostatecznego. Natomiast tak dzieje się przede wszystkim w systemach prezydenckich, a nie w systemach parlamentarno-gabinetowych. Bardzo ważną kompetencją prezydenta RP także w ramach procedur legislacyjnych jest możliwość wystąpienia z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności projektu ustawy z Konstytucją. Tak jak powiedziałam, jest to niezwykle ważna kompetencja, dlatego że prezydent jako jedyny w systemie ma możliwość rozpoczęcia zainicjowania kontroli prewencyjnej.

Współdziała, a więc to Rada Ministrów inicjuje politykę zagraniczną, to Rada Ministrów nadaje jej określony kierunek. Tematyka ta była tematyką także sporu kompetencyjnego pomiędzy premierem Donaldem Tuskiem a prezydentem Lechem Kaczyńskim. W treści orzeczenia Trybunał Konstytucyjny jasno zdefiniował właśnie ten charakter współdziałania, a więc bardzo Skrótowo mówiąc, warto żebyście Państwo pamiętali, że prezydent powinien wspierać Radę Ministrów w tych kierunkach polityki zagranicznej, które sobie wyznaczyła, nawet jeżeli to wsparcie czasami będzie tylko i wyłącznie liczeniem.

A tutaj przypomnę, że wyróżniamy trzy stany nadzwyczajne. Stan wyjątkowy, stan wojenny, stan klęski żywiołowej. W przypadku tych dwóch pierwszych rola prezydenta w zakresie bezpieczeństwa, obronności na pewno wzrasta i jest istotna. Prezydent ma także prawo powołać, odwołać członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego. To jest rada, która ma charakter doradczy, jak sama nazwa wskazuje, właśnie w zakresie bezpieczeństwa narodowego. Tym samym raz jeszcze podkreśla się szereg kompetencji prezydenta w zakresie bezpieczeństwa obronności. Prezydent także ma prawo zwoływania posiedzeń rady gabinetowej.

A Rada Gabinetowa to oczywiście obrady Rady Ministrów pod przewodnictwem prezydenta. Przy czym tutaj zwracam szczególną uwagę, że ani jedna, ani druga strona, czyli ani prezydent, ani premier wraz z ministrami nie mają wobec siebie kompetencji, które pozwoliłyby komukolwiek nakazać określone rozwiązania drugiej stronie, czy wymóc takie rozwiązania. Rada Gabinetowa jest forum, gdzie można podzielić się wzajemnymi opiniami czy spróbować wypracować jakieś rozwiązania. Wreszcie prezydent ma także kompetencje stricte kreacyjne, natomiast te kompetencje realizowane są

Przyznano Radzie Ministrów na przykład prowadzeniu polityki wewnętrznej czy zagranicznej, ochrona interesów skarbu państwa, czy zapewnianie bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i zewnętrznego przy okazji. To są przecież kompetencje o tym, jak powiedziałam, domniemanym charakterze. Czyli zakreślono pewne obszary, w których Rada Ministrów Działa, realizuje swoje zadania, ale jeżeli w ramach tych obszarów pojawią się zupełnie nowego typu zadania, to one w pierwszej kolejności także będą przyporządkowane Radzie Ministrów. Tym samym możemy powiedzieć, że Rada Ministrów realizuje wszystkie zadania, które nie zostały w jakichkolwiek normach prawnych.

Czy też Sejm za zgodą Senatu dokona powołania Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka czy Prezesa Najwyższej Izby Kontroli. Więc krótko mówiąc, I mam nadzieję, że to wybrzmiało i sami jesteście Państwo w stanie teraz znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego polski system polityczny to system parlamentarno-gabinetowy. Widzimy w nim istotną rolę Sejmu i Senatu. Tak kontrolną wobec gabinetu, czyli Rady Ministrów, Tak kreującą ów gabinet, a więc Radę Ministrów, wreszcie możemy dostrzec, że żadna procedura legislacyjna nie będzie miała miejsca bez współdziałania, bez osiągnięcia pewnego konsensusu pomiędzy

Sejmem, Senatem i Radą Ministrów. Natomiast warto także pamiętać o tym, że kompetencje prezydenta RP, jak na typowy system parlamentarno-gabinetowy, również są dość silne, dość istotne. Wynika to nieco z historii, a więc także z treści tzw. małej konstytucji, konstytucji z 1992 roku, I warto pamiętać, że dotychczas żaden z prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej nie realizował przysługujących mu kompetencji w taki sposób, aby zaznaczać swoją siłę w systemie.

W taki sposób, aby na przykład opóźniać działania podejmowane przez Radę Ministrów, Czy dokonywać, może to nieco nad wyraz, sformułowanie, ale jednak pewnej obstrukcji politycznej działań, czy to parlamentu, czy gabinetu. Użyję tych terminów, odwołując się do nazwy systemu parlamentarno-gabinetowy, choć oczywiście poprawniej, gdybyśmy mówili o Sejmie, Senacie Władzy Ustawodawczej, czy Radzie Ministrów Władzy Wykonawczej. Dziękuję Państwu serdecznie za wysłuchanie tego podcastu. Mam nadzieję, że udało mi się w ten sposób rozjaśnić wiele kwestii związanych z polskim systemem politycznym, ale także mam nadzieję, że przy tej okazji w Państwa głowach pojawiło się wiele nurtujących Państwa pytań, na które odpowiedzi z pewnością znajdziecie Państwo w kolejnych przygotowywanych dla Państwa podcastach.