Pomona i Wertumnus | s03 e28

I jest obrazami galeryjnymi. Ale jak pewnie wiecie, chodząc do muzeów, zauważyliście na pewno, że miejsca zawsze jest za mało. I taki jest też przypadek Muzeum Narodowego w Warszawie. A obraz, o którym chcę Wam dzisiaj opowiedzieć, to Wertumnus i Pomona. Obraz namalowany przez Abrahama van Dijcka. Artista, który szkolił się u Rembrandta i też jego styl, styl Rembrandta jest bardzo wyraziście widoczny w malarstwie tego właśnie mistrza, który też żył dosyć krótko, dlatego że urodził się w 1635 roku, a zmarł już w 1680. Warsztat Rembrandta to w ogóle bardzo ciekawe miejsce, ponieważ jak pewnie wiecie wyszło z niego wielu artystów, z których jedni kontynuowali styl mistrza, a inni wykształcali swój własny.

Dla odbiorców tym ciekawsza jest to historia. I tak jak jest to w samym tytule zawarte, metamorfozy Ovidiusza zbudowane są wokół wydarzenia, które jest takim wydarzeniem kulminacyjnym czy też zawiązującym, w zależności od tego, która to jest z opowieści, gdzie elementem najważniejszym jest właśnie przemiana jednego z bohaterów. Podzielone jest na pieśni i w tych pieśniach są rozmaite opowieści, a wśród nich jest historia Pomony i Wertumnusa, bo myślę, że tak należałoby ustawić ten tytuł. I w tej historii

Pomona jest nimfą, jest taką boginką natury, która posiada swój własny sad. Ten sad jest zamknięty dla gości z zewnątrz i ona bardzo skrupulatnie zajmuje się uprawianiem tego sadu, przycinaniem. To jest pięknie opisane przez Ovidiusza szczepieniem rozmaitych krzewów i na tym polega jej całe życie, na tym też opiera ona swoją przyjemność i to co jest krytykowane niejako przez autora czy przez ten głos opowiadający tą historię, Pomona nie jest zainteresowana żadnymi innymi przyjemnościami, nie jest zainteresowana miłością, nie jest zainteresowana względami wszelkich mężczyzn, którzy próbują ją zdobyć.

Oczywiście tutaj mamy taką metaforę tego zamkniętego sadu, zamkniętego ogrodu, który owocuje jako pewnej metafory osoby, tej kobiety, Która jednak nie wpuszcza nikogo z zewnątrz i tam pośród jej adoratorów, tych, którzy chcieliby zdobyć jej względy, choć nie zawsze, czego akurat Ovid już nie podkreśla, ale my możemy się domyślać, nie zawsze chodzi o długotrwałe zdobycie jej względów, tylko posiąście Pomony, są wymieniane rozmaite takie bóstwa leśne, satyrowie. Którzy raczej nie rokują niczego poważnego, ale pośród nich jest bóg urodzaju, bóg obfitych plonów, czyli Wertumnus.

Ale to wszystko w ogóle nie zwraca uwagi Pomona. Ona jest całkowicie ślepa na obecność tych młodych, pięknych mężczyzn, bo taką postać ten Wertumnus przyjmuje. I w którymś momencie on decyduje się na przyjęcie postaci starej kobiety, która wchodzi do tego sadu, wita się z Pomoną I jak to starsze panie dzieli się z nią swoją mądrością życiową. I ta mądrość związana jest z właśnie otwarciem się na możliwość nowego związku. Oczywiście tutaj ta starsza kobieta postuluje za Wertumnusem, używając figury retorycznej, że zna go jak samego siebie.

Skala Pomona jest sucha tego, natomiast ma postawę taką ostrożną. I wtedy też Wertumnus, jako ta starsza kobieta, sięga po historię mitologiczną. Pojawia się taka konstrukcja szkatułkowa, że jest opowieść w opowieści. I Wertumnus opowiada z kolei tą historię o księżniczce cypryjskiej, potomkini Teukrosa, który to był bohaterem walczącym w wojnie trojańskiej, który później przeniósł się na Cypr i tam założył miasto. A owa księżniczka nazywała się Anaxareta. I ona była niezwykle dumna, odrzucała względy wielu zalotników, była piękna i całkowicie niedostępna.

A ta historia opowiedziana przez Ovidiusza w Opowieści o Pomonie i Wertumnusie była takim zabiegiem retorycznym, który z kolei miał zmiękczyć serce Pomony. I tak też się stało, ponieważ kiedy Wertumnus porzucił postać tej starej kobiety, właśnie ukończywszy tą historię z antyku, I stanął przed Pomoną w swojej prawdziwej postaci młodego, pięknego mężczyznę, to Pomona odmieniła swoje uczucie, zakochała się w nim i tak też ta część zakończyła się happy-endem. Co oczywiście w metaforfozach Ovidiusza w ogóle nie jest regułą.

Abraham van Dyck wybiera właśnie ten moment słuchania opowieści przez Pomonę jako temat swojego obrazu. I to, na co patrzymy, to w zasadzie bardzo oszczędny w detalach zapis tej sceny. Mamy młodą dziewczynę ubraną współcześnie do czasów Van Dycka w taki strój właśnie ogrodniczy. Ma fartuch przewiązany w pasie, który ma chronić jej strój przed zabrudzeniem w trakcie pracy właśnie w ogrodzie. Kapelusz, który chronić ją ma przed promieniami słońca, właśnie też tej pracy na świeżym powietrzu. I obok niej Siedzi stara kobieta, ubrana w czarny strój, z takimi białymi elementami, która jej opowiada.

I dlatego też, ponieważ brak tutaj jakichkolwiek rekwizytów, Związanych z tą opowieścią, związaną też z opisem Mowidiusza, dlatego że on wspomina o tym na przykład, że sama Pomona miała czy to jakieś kosze właśnie z owocami, czy miała taki nożyk, którym szczepiła krzewy czy drzewa. Te wszystkie elementy były jak najbardziej przez artystów innych używane do pokazania tej sceny, tak żeby była ona rozpoznawalna. Natomiast Van Dyck tutaj stosuje właśnie tę zasadę tego ograniczenia środków. Budując obraz na zestawieniu postaci młodej kobiety ubranej jako grodniczka po prostu i ona tu jest rozpoznawalna i starej kobiety, która z nią rozmawia i która tutaj też i w ówczesnej świadomości mogła być postrzegana jako swatka, jako matrona, która już ma pewne doświadczenie, w związku z tym ma też zaufanie.

Wygląda jak scena rodzajowa, scena rozmowy starej i młodej kobiety. Nie ma żadnej przesłanki pozwalającej doszukiwać się jakiegoś drugiego dna, jakichś erotycznych treści, jak to inni artyści czasami przemycali albo nawet nie przemycali, bo czasami po prostu tą Pomonę pokazywali jako taką nagą piękność leżącą wśród owoców. I tego Wertumnusa, który był albo właśnie już po przemianie w tego młodzieńca, albo jako taka stara kobieta, no ale tutaj ciężko zrozumieć też tą korelację w takim rzeczywistym wymiarze, to znaczy taka scena z nagą leżącą gdzieś w sadzie kobietą nie ma racji bytu w rzeczywistości.

Znajduje to potwierdzenie też w pewnej częstotliwości pojawiania się go w malarstwie niderlandzkim, no i czy to flamandzkim, czy holenderskim XVII wieku. I zapewne ta scena, którą oglądamy, to albo moment, w którym Wertumnus wylicza przymioty czy też podobieństwa między życiem swoim, jako tego boga obfitości, plonów, a życiem Pomony. Albo jest właśnie w trakcie relacjonowania historii antycznej tej opowieści, bo zwróćmy uwagę, że ta młoda dziewczyna, która jest Pomoną,

Wspiera głowę na dłoni, taka jest zasłuchana, zapatrzona i wydaje mi się, że właśnie odtwarza sobie w wyobraźni te poszczególne etapy tragicznej miłości Ifisa do księżniczki cypryjskiej Anaxarety. Całe szczęście historia Pomony i Wertumnusa skończyła się dużo, dużo lepiej i tak w przenośni powiem, że dzięki ich harmonijnemu związkowi my możemy jesienią cieszyć się obfitością różnych plonów, bo tak też poeta w metamorfozach umieszcza scenerię tego wydarzenia właśnie