Spadkobierca Mickiewicza? Dmowski i romantyzm - Jakub Siemiątkowski

A może obraz jest po prostu bardziej złożony? Stwierdzenie, że Dmowski był przeciwnikiem romantyzmu padło w publicystyce już tyle razy, że właściwie trudno znaleźć równie wyświechtany frazes dotyczący tej postaci. No może poza przypinaną mu łatką antysemity. Oczywiście nie da się tematu zbyć ogólnikami. Faktem jest sprzeciw lidera endecji wobec powstań narodowych, a przynajmniej decyzji o ich wybuchu. Nie będę tu jednak rozwodził się nad tym zagadnieniem szczegółowo. Krytyka tradycji insurekcyjnej czy w ogóle charakterystycznego dla Polaków tej epoki, jak chciał sam Dmowski, braku rozumu politycznego, to zagadnienie opisane bardzo szczegółowo i bardzo łatwo sięgnąć po prace, w których to zrobiono. Skoncentrujmy się dziś na innej płaszczyźnie.

Na płaszczyźnie ideowej romantyzmu oraz jego wpływu na kształt polskiego patriotyzmu. Dmowskiego krytyka romantyzmu Jak wiadomo, Dmowski i jego współpracownicy krytykowali mesjanizm, błędnie zresztą uznawany gdzie nie gdzie za wręcz synonim romantyzmu. Ciekawsze może jednak są różnice w podejściu romantyków i jędeków do etyki, które zauważał, chyba nie bez racji, wybitny stary narodowiec Stanisław Kozicki. O ile wieszczowie chcieli zapewniania etyki chrześcijańskiej także pomiędzy narodami, o tyle narodowcy dokonali w pierwszych dekadach istnienia swojego stronnictwa rozróżnienia pomiędzy etyką indywidualną i zbiorową, pisał. I to przekładało się w sposób oczywisty na praktykę polityczną.

Kiedy bowiem tylko wyjdziemy poza podręcznikowe ujęcia i wyrwane z kontekstu cytaty, Dmowski ukazuje się nam jako postać wręcz zanurzona w dziedzictwie polskiego romantyzmu. Co więcej, postacią szczególną jest tu ulubiony bez wątpienia poeta Dmowskiego, którym był nie kto inny jak Adam Mickiewicz. A mowa tu bynajmniej nie o powierzchownych zamiłowaniach laika. Dmowski był literaturą żywo zainteresowany, już na łamach głosu, w początkach swojej kariery publikował prace krytyczno-literackie. Izabela z Lutosławskich-Wolikowska, w której to domu rodzinnym przywódca polskich narodowców spędził ostatnie lata życia, pisze dosłownie o kulcie Mickiewicza, jaki Dmowski wyniósł z lat tajnych kółek uczniowskich i zachował do końca życia.

Uważał go za geniusza całej epoki. Godzinami potrafił deklamować wiersze Adama, najczęściej chcąc odpocząć, wyrwać się na chwilę z kłębowiska politycznych wysiłków. Powtarzał wtedy tę pieśń najwyższą Mickiewicza, która była mu bliska. Ja kocham cały naród. Objąłem w ramiona wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia. Przycisnąłem tu do łona. Jak przyjaciel, kochanek, małżonek, jak ojciec. Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić. Chcę nim cały świat zadziwić. Koniec cytatu. Istotnie, przywołany fragment wielkiej improwizacji z trzeciej części Dziadów brzmi jak wyznanie wiary nacjonalisty, za którego zresztą Mickiewicza, pomimo różnych zastrzeżeń, należałoby z pewnością uznać.

Na sprawę związków naszego wieszcza z Dmowskim rzuca nowe światło profesor Krzysztof Kosiński w monumentalnej, wydanej przed dwoma laty pracy Bunt Duszy Polski. Cytat. Nie da się zrozumieć Dmowskiego bez Mickiewicza. Pisze wprost historyk. Dmowski wyrastał z tradycji Polski w mickiewiczowskim ujęciu. I ujawnia się to bardzo często. Już w tekście Jedność Narodowa z 1895 roku polityk zdaje się wykazywać znajomością prelekcji paryskich Mickiewicza. Jak podkreśla Kosiński, Dmowski wielbił Mickiewicza na swój szczególny sposób. W jego tekstach można napotkać cytaty i aluzje z dziadów, Konrada Wallenroda czy Ody do młodości. W naszym patriotyzmie znajdziemy odniesienia do cytowanej już wielkiej improwizacji wiersza Nim słońce wejdzie Zygmunta Krasińskiego i fraszki Porządek, mniej pamiętanego dziś Kazimierza Brodzińskiego.

Nawet krytykując romantyzm polityczny, naszym wieszczom przyznawał Dmowski geniusz, głębiej sięgający w kwestie narodowo-polityczne niż jakakolwiek inna poezja świata. Czytamy w myślach nowoczesnego Polaka. Jeszcze w powieści Dziedzictwo z 1931 roku Dmowski wkłada w usta jednemu z bohaterów słowa, że Mickiewicz był, cytat, jednym z największych geniuszów poetyckich świata i, cytat, jednym z najbardziej wykształconych Polaków swej epoki. Ostatecznie Kosiński konstatuje, że kluczowe dla nacjonalizmu Dmowskiego zagadnienia, takie jak ojczyzna rozumiana jako ziemia i naród, jak relacje pomiędzy władzą i wolnością, jak przynależność Polski do kultury zachodniej, krytyka wad narodowych czy związek polskości z katolicyzmem, zaczerpnięte zostały właśnie z romantyzmu, a w szczególności z dzieł Mickiewicza.

Endecja kontynuatorką romantyzmu? Intuicje Kosińskiego w pełni potwierdzają wspomniani już Kozicki, Wasilewski, Pigoń czy Tymieniecki, do których odwołuje się badacz w swojej analizie. Jerzy Kejling, opisując drogę ideową Ignacego Chrzanowskiego, historyka literatury, ale i biografa Dmowskiego, jego przejście od romantycznego paradygmatu Mickiewicza do endeckiego paradygmatu Dmowskiego. Podkreśla, że dokonało się to nie na podstawie jakiejś rewolucyjnej zmiany, wystarczała reinterpretacja pojęć, inne rozłożenie akcentów. Z kolei Pigoń pisze, cytat, świątyni samej wielkiej poezji romantycznej, Dmowski, jak widzimy, nie urąga, nie zmierza do jakiegoś rewizjonizmu romantycznego.

Choć krytykuje Dymowski epigonizm postromantyków, ich irracjonalizm, badacz literatury podkreśla, że przywódca Endecji nie był antyromantykiem zasadniczym i bezwzględnym. Doceniał zasługi romantyzmu w budzeniu ludu, a nawet w pewnym momencie zszedł się w części twierdzeń z mesjanistami. Jak uważał Pigoń, zakończenie książki Świat powojenny i Polska bardzo przypomina fragmenty wstępu do Przedświtu Krasińskiego, choć dodawał, że to podobieństwo zapewne mimowolne. Czy więc endecja była kontynuacją romantyzmu? Dość popularne u endeków było doszukiwanie się genezy ich ruchu w romantyzmie właśnie. Kozicki pisał, cytat Koniec cytatu.

W warstwie pojęć najwyższych jak naród czy duch narodu, również zdaniem Kozickiego, Liga Narodowa snuła konsekwentnie tradycje romantyczne. Co więcej, polityk zachęcał, by sięgnąć do takich romantycznych autorów jak Brodziński czy Mochnacki, by się o tym przekonać. Dodajmy, że również on zestawiał fragmenty prelekcji paryskich Mickiewicza i psalmów Krasińskiego z wywodami Dmowskiego. Kozickiemu wturował najgłośniejszy morze w ruchu narodowym apologeta romantyzmu, a przy okazji towarzysz walki Dmowskiego od kilkudziesięciu lat, redaktor myśli narodowej Zygmunt Wasilewski. Ten widział w ruchu narodowym rozwinięcie myśli Mochnackiego, Mickiewicza, a nawet radykała Dębowskiego.

Czytamy u Tymienieckiego. Historyk konstatował też, to w zasadzie oczywiste, ale jakże sprzeczne z niektórymi ujęciami, walkę Dmowskiego z dogmatykami pozytywizmu, z charakterystycznymi dla nich kompromisami, lojalizmem, ale też wybujałym intelektualizmem. Reakcję antyromantyczną ze strony pozytywistów sam Dmowski uznawał za silną, ale jak zwykle w takich razach bywa ciasną i jednostronną. Dodajmy może na marginesie, że gdzieniegdzie pojawiały się w endecji próby usprawiedliwiania nawet romantyzmu politycznego. Kozicki, powtarzając w zasadzie wcześniejsze tezy Popławskiego, pisał, że w czasach romantyków nie było warunków do uprawiania realpolitik.

Nie istniało państwo polskie, a układ geopolityczny uniemożliwiał jego odbudowę. Należało więc podtrzymywać wiarę w narodzie, budzić go, także nie dać zapomnieć światu o istnieniu Polski. W czasach, gdy pisali i działali Mickiewicz, Słowacki i Krasiński była to bodaj polityka jedynie możliwa. Była przeto na te czasy polityką realną. Obóz Narodowy zaproponował więc nowe ujęcie. Stało się to już w nowej epoce. Jednocześnie nie zanegowano dziedzictwa ideowego romantyzmu. Takich wypowiedzi jak wynotowane powyżej znajdziemy w antyromantycznym ponoć obozie narodowym więcej. To zagadnienie, które wciąż czeka na swoje wyczerpujące opracowanie. Wspomnijmy, że admiratorem wielkiej improwizacji był również nieskory raczej do tonów emocjonalnych ekonomista Roman Rybarski, widzący w niej najlepszą definicję narodu jako bytu sięgającego daleko w przeszłość i obejmującego przyszłość.

Wspomnijmy tym mocniej, że w tekstach wydanych krótko po śmierci Dmowskiego z Mickiewiczem zestawiali go również czołowi przedstawiciele młodego pokolenia narodowców. Generalnie jeszcze bardziej chętni do powoływania się na spuściznę romantyzmu niż dominujący w tym artykule starzy endecy. Pisali o tym np. Jan Mozdorf i Karol Stefan Frycz. Zdaniem tego pierwszego Dmowski najpełniej odpowiadał kreślonemu przez Wieszcza ideałowi człowieka walczącego, mającego wolę i siłę realizować obowiązek wobec zbiorowości. Romantyzm mimo wszystko? Wyłożone powyżej fakty nie powinny nas bardzo dziwić. Można by podsumować, że romantyzm i wiążące się z nim afirmacja narodowych tradycji, sięganie w głąb narodowej duszy i ojczystych dziejów, dowartościowywanie irracjonalnego pierwiastka obecnego w każdej idei narodowej, stanowi dla nacjonalizmu atmosferę typową, domyślną wręcz.