Spadkobierca Mickiewicza? Dmowski i romantyzm - Jakub Siemiątkowski

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Wszystkie artykuły przeczytasz na enlat.pl Spadkobierca Mickiewicza? Dmowski i romantyzm. Tekst Jakuba Siemiątkowskiego. Uważał go za geniusza całej epoki. Godzinami potrafił deklamować wiersze Adama Mickiewicza, najczęściej chcąc odpocząć, wyrwać się na chwilę z kłębowiska politycznych wysiłków. napisała autorka wspomnień o Romanie Dmowskim. Przywódca Endecji wraz ze swoim stronnictwem rozwijał konsekwentnie tradycje romantyczne. Czytamy w innym opracowaniu również autorstwa osoby znającej osobiście Dmowskiego. Mało przystaje to do stereotypu, każącego widzieć w nim czołowego przeciwnika tradycji romantycznej.

A może obraz jest po prostu bardziej złożony? Stwierdzenie, że Dmowski był przeciwnikiem romantyzmu padło w publicystyce już tyle razy, że właściwie trudno znaleźć równie wyświechtany frazes dotyczący tej postaci. No może poza przypinaną mu łatką antysemity. Oczywiście nie da się tematu zbyć ogólnikami. Faktem jest sprzeciw lidera endecji wobec powstań narodowych, a przynajmniej decyzji o ich wybuchu. Nie będę tu jednak rozwodził się nad tym zagadnieniem szczegółowo. Krytyka tradycji insurekcyjnej czy w ogóle charakterystycznego dla Polaków tej epoki, jak chciał sam Dmowski, braku rozumu politycznego, to zagadnienie opisane bardzo szczegółowo i bardzo łatwo sięgnąć po prace, w których to zrobiono. Skoncentrujmy się dziś na innej płaszczyźnie.

W miejsce wspólnej walki o wolność ludów endecy chcieli widzieć narodowy egoizm i realizm polityczny. Nawiasem mówiąc, związany z endecją historyk Wacław Sobieski przeciwstawiał tu Mickiewiczowi prekursora narodowego egoizmu, a przecież także romantyka mochnackiego. Podobnym co Kozicki duchu pisali współpracownik Dmowskiego Zygmunt Wasilewski oraz wybitny historyk Kazimierz Tymieniecki, również związany z endecją. Ten drugi uważał, że romantyzm był wielki w poezji, ale już nie w polityce. I właśnie Dmowski miał być tym, który ów fakt zrozumiał, dodawał Tymieniecki. Także zdaniem badacza literatury Stanisława Pigonia, kolejnej ważnej postaci kultury, która związała swój los z ruchem narodowym, Dmowski dokonał skutecznej rozprawy z pozostałościami zwiotczałego romantyzmu, w szczególności z tzw.

Endecja kontynuatorką romantyzmu? Intuicje Kosińskiego w pełni potwierdzają wspomniani już Kozicki, Wasilewski, Pigoń czy Tymieniecki, do których odwołuje się badacz w swojej analizie. Jerzy Kejling, opisując drogę ideową Ignacego Chrzanowskiego, historyka literatury, ale i biografa Dmowskiego, jego przejście od romantycznego paradygmatu Mickiewicza do endeckiego paradygmatu Dmowskiego. Podkreśla, że dokonało się to nie na podstawie jakiejś rewolucyjnej zmiany, wystarczała reinterpretacja pojęć, inne rozłożenie akcentów. Z kolei Pigoń pisze, cytat, świątyni samej wielkiej poezji romantycznej, Dmowski, jak widzimy, nie urąga, nie zmierza do jakiegoś rewizjonizmu romantycznego.

Choć krytykuje Dymowski epigonizm postromantyków, ich irracjonalizm, badacz literatury podkreśla, że przywódca Endecji nie był antyromantykiem zasadniczym i bezwzględnym. Doceniał zasługi romantyzmu w budzeniu ludu, a nawet w pewnym momencie zszedł się w części twierdzeń z mesjanistami. Jak uważał Pigoń, zakończenie książki Świat powojenny i Polska bardzo przypomina fragmenty wstępu do Przedświtu Krasińskiego, choć dodawał, że to podobieństwo zapewne mimowolne. Czy więc endecja była kontynuacją romantyzmu? Dość popularne u endeków było doszukiwanie się genezy ich ruchu w romantyzmie właśnie. Kozicki pisał, cytat Koniec cytatu.

Myśl sprowadzoną morze na ziemię, ale kontynuującą główne tendencje epoki romantyzmu. Sam Dmowski miał oczywiście w tej narracji swoje istotne miejsce. Wasilewski pisał, że Dmowski jest obok Kasprowicza, Reymonta, Wyspiańskiego, Żeromskiego i Sienkiewicza jedną z centralnych postaci rozpoczynającej się w 1886 roku syntezy romantyczno-pozytywistycznej. Trzeba tu dodać, że przywódca Endecji uznawany był przezeń za wielką postać polskiej literatury. Wszak pisarstwo polityczne się do niej zalicza. Dmowski publikował więc swoje prace przy największym napięciu wyobraźni, jaka dana jest poetom, uważał Wasilewski. Od pana Adama do pana Romana.

Jeszcze bardziej wątki te uwypuklał Tymieniecki. Wzloty ducha Mickiewicza i Dmowskiego są porównywalne, pisał historyk krótko po śmierci lidera Endecji. W tekście kilka tygodni późniejszym rozwijał myśl, cytat, nie od dzisiaj zwracam uwagę na podobieństwa tych natur, tak bardzo zdawałoby się sprzecznych. Byli podobni sobie siłą pragnienia, miłością i poczuciem obowiązku, wreszcie głębokością ujęcia sprawy. Mieli wpływ i byli prości duchem. Ten, którego przed wiekiem nazywano w kołach emigracyjnych panem Adamem i ten, którego w pół wieku przeszło później nazywano z równą prostotą panem Romanem. Koniec cytatu. Dmowski, zrywając z polityką romantyczną, jednocześnie, cytat, brał z romantyzmu siłę wewnętrzną i wysoki poziom dążeń narodowych, wreszcie pojmowanie patriotyzmu jako stosunku moralnego do narodu.

Czytamy u Tymienieckiego. Historyk konstatował też, to w zasadzie oczywiste, ale jakże sprzeczne z niektórymi ujęciami, walkę Dmowskiego z dogmatykami pozytywizmu, z charakterystycznymi dla nich kompromisami, lojalizmem, ale też wybujałym intelektualizmem. Reakcję antyromantyczną ze strony pozytywistów sam Dmowski uznawał za silną, ale jak zwykle w takich razach bywa ciasną i jednostronną. Dodajmy może na marginesie, że gdzieniegdzie pojawiały się w endecji próby usprawiedliwiania nawet romantyzmu politycznego. Kozicki, powtarzając w zasadzie wcześniejsze tezy Popławskiego, pisał, że w czasach romantyków nie było warunków do uprawiania realpolitik.

Dmowski był przecież w osobistym, stałym kontakcie z pułkownikiem Zygmuntem Miłkowskim, pseudonim Tomasz Teodor Jesz. A ten stanowił postać kluczową dla lat 80. XX wieku. Jego Rzecz o Obronie Czynnej i Skarbie Narodowym stanowiła może najważniejszą publikację budzącą w tym okresie sumienia pokolenia niepokornych. Tych, którzy nieco później utworzą pierwsze nowoczesne stronnictwa polityczne z endecją na czele. W swoim dzienniku z 1887 roku Stefan Żeromski, związany zresztą na pewnym etapie z Dmowskim, zapisał, cytat, nad tym pokoleniem... Nad garścią nas, nad tymi, co siedzą dziś w kryminale, rozciąga się żelazna prawica ostatniego wielkiego poety.

Brzmi spiżowy głos starca. Nie umierajcie. Między nami i tymi, co umierali w sybirskich stepach, na szubienicy i w cytadelach, co słuchali śpiewki z dymem pożarów, istnieje jeden tylko jeszcze człowiek, co domaga się od nas życia dla kraju. Jest nim Jerz. Koniec cytatu. Romantyzm Miłkowskiego determinował kierunek, którymi podążali endecy przez pierwsze lata działalności, a w pewnym sensie zaważył na kształcie ideowym tego stronnictwa w ogóle. Późniejsze rozstanie Dmowskiego ze starym pułkownikiem u schyłku życia tego ostatniego to być może niezręczny dla niektórych apologetów endecji temat, ale inaczej być chyba nie mogło. Nowe czasy wymagały nowych ujęć i zasłużony weteran mógł już tego nie pojmować.