Spadkobierca Mickiewicza? Dmowski i romantyzm - Jakub Siemiątkowski

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Wszystkie artykuły przeczytasz na enlat.pl Spadkobierca Mickiewicza? Dmowski i romantyzm. Tekst Jakuba Siemiątkowskiego. Uważał go za geniusza całej epoki. Godzinami potrafił deklamować wiersze Adama Mickiewicza, najczęściej chcąc odpocząć, wyrwać się na chwilę z kłębowiska politycznych wysiłków. napisała autorka wspomnień o Romanie Dmowskim. Przywódca Endecji wraz ze swoim stronnictwem rozwijał konsekwentnie tradycje romantyczne. Czytamy w innym opracowaniu również autorstwa osoby znającej osobiście Dmowskiego. Mało przystaje to do stereotypu, każącego widzieć w nim czołowego przeciwnika tradycji romantycznej.

A może obraz jest po prostu bardziej złożony? Stwierdzenie, że Dmowski był przeciwnikiem romantyzmu padło w publicystyce już tyle razy, że właściwie trudno znaleźć równie wyświechtany frazes dotyczący tej postaci. No może poza przypinaną mu łatką antysemity. Oczywiście nie da się tematu zbyć ogólnikami. Faktem jest sprzeciw lidera endecji wobec powstań narodowych, a przynajmniej decyzji o ich wybuchu. Nie będę tu jednak rozwodził się nad tym zagadnieniem szczegółowo. Krytyka tradycji insurekcyjnej czy w ogóle charakterystycznego dla Polaków tej epoki, jak chciał sam Dmowski, braku rozumu politycznego, to zagadnienie opisane bardzo szczegółowo i bardzo łatwo sięgnąć po prace, w których to zrobiono. Skoncentrujmy się dziś na innej płaszczyźnie.

Na płaszczyźnie ideowej romantyzmu oraz jego wpływu na kształt polskiego patriotyzmu. Dmowskiego krytyka romantyzmu Jak wiadomo, Dmowski i jego współpracownicy krytykowali mesjanizm, błędnie zresztą uznawany gdzie nie gdzie za wręcz synonim romantyzmu. Ciekawsze może jednak są różnice w podejściu romantyków i jędeków do etyki, które zauważał, chyba nie bez racji, wybitny stary narodowiec Stanisław Kozicki. O ile wieszczowie chcieli zapewniania etyki chrześcijańskiej także pomiędzy narodami, o tyle narodowcy dokonali w pierwszych dekadach istnienia swojego stronnictwa rozróżnienia pomiędzy etyką indywidualną i zbiorową, pisał. I to przekładało się w sposób oczywisty na praktykę polityczną.

W miejsce wspólnej walki o wolność ludów endecy chcieli widzieć narodowy egoizm i realizm polityczny. Nawiasem mówiąc, związany z endecją historyk Wacław Sobieski przeciwstawiał tu Mickiewiczowi prekursora narodowego egoizmu, a przecież także romantyka mochnackiego. Podobnym co Kozicki duchu pisali współpracownik Dmowskiego Zygmunt Wasilewski oraz wybitny historyk Kazimierz Tymieniecki, również związany z endecją. Ten drugi uważał, że romantyzm był wielki w poezji, ale już nie w polityce. I właśnie Dmowski miał być tym, który ów fakt zrozumiał, dodawał Tymieniecki. Także zdaniem badacza literatury Stanisława Pigonia, kolejnej ważnej postaci kultury, która związała swój los z ruchem narodowym, Dmowski dokonał skutecznej rozprawy z pozostałościami zwiotczałego romantyzmu, w szczególności z tzw.

romantyzmem politycznym. Pigoń precyzował, Dmowski walczył z mesjanizmem, z permanentną egzaltacją, które to uznawał za wytwór niewoli, za owoc życia w atmosferze zaborów, kiedy to naród pozbawiony państwa stracił styczność z normalnym życiem politycznym. Dla Dmowskiego Polska to jednak ziemska rzeczywistość, a nie ideał zawieszony w obłokach. Czy jednak zagadnienie stosunku przywódcy ruchu narodowego do romantyzmu możemy ograniczyć do powyższych twierdzeń? Sprawa okazuje się daleko bardziej złożona i by tego dowieść posłużymy się m.in. wywodami wymienionych już postaci, wybitnych przedstawicieli polityki i kultury, a przy tym znajomych samego Dmowskiego.

Kiedy bowiem tylko wyjdziemy poza podręcznikowe ujęcia i wyrwane z kontekstu cytaty, Dmowski ukazuje się nam jako postać wręcz zanurzona w dziedzictwie polskiego romantyzmu. Co więcej, postacią szczególną jest tu ulubiony bez wątpienia poeta Dmowskiego, którym był nie kto inny jak Adam Mickiewicz. A mowa tu bynajmniej nie o powierzchownych zamiłowaniach laika. Dmowski był literaturą żywo zainteresowany, już na łamach głosu, w początkach swojej kariery publikował prace krytyczno-literackie. Izabela z Lutosławskich-Wolikowska, w której to domu rodzinnym przywódca polskich narodowców spędził ostatnie lata życia, pisze dosłownie o kulcie Mickiewicza, jaki Dmowski wyniósł z lat tajnych kółek uczniowskich i zachował do końca życia.

Na sprawę związków naszego wieszcza z Dmowskim rzuca nowe światło profesor Krzysztof Kosiński w monumentalnej, wydanej przed dwoma laty pracy Bunt Duszy Polski. Cytat. Nie da się zrozumieć Dmowskiego bez Mickiewicza. Pisze wprost historyk. Dmowski wyrastał z tradycji Polski w mickiewiczowskim ujęciu. I ujawnia się to bardzo często. Już w tekście Jedność Narodowa z 1895 roku polityk zdaje się wykazywać znajomością prelekcji paryskich Mickiewicza. Jak podkreśla Kosiński, Dmowski wielbił Mickiewicza na swój szczególny sposób. W jego tekstach można napotkać cytaty i aluzje z dziadów, Konrada Wallenroda czy Ody do młodości. W naszym patriotyzmie znajdziemy odniesienia do cytowanej już wielkiej improwizacji wiersza Nim słońce wejdzie Zygmunta Krasińskiego i fraszki Porządek, mniej pamiętanego dziś Kazimierza Brodzińskiego.

Nawet krytykując romantyzm polityczny, naszym wieszczom przyznawał Dmowski geniusz, głębiej sięgający w kwestie narodowo-polityczne niż jakakolwiek inna poezja świata. Czytamy w myślach nowoczesnego Polaka. Jeszcze w powieści Dziedzictwo z 1931 roku Dmowski wkłada w usta jednemu z bohaterów słowa, że Mickiewicz był, cytat, jednym z największych geniuszów poetyckich świata i, cytat, jednym z najbardziej wykształconych Polaków swej epoki. Ostatecznie Kosiński konstatuje, że kluczowe dla nacjonalizmu Dmowskiego zagadnienia, takie jak ojczyzna rozumiana jako ziemia i naród, jak relacje pomiędzy władzą i wolnością, jak przynależność Polski do kultury zachodniej, krytyka wad narodowych czy związek polskości z katolicyzmem, zaczerpnięte zostały właśnie z romantyzmu, a w szczególności z dzieł Mickiewicza.

Endecja kontynuatorką romantyzmu? Intuicje Kosińskiego w pełni potwierdzają wspomniani już Kozicki, Wasilewski, Pigoń czy Tymieniecki, do których odwołuje się badacz w swojej analizie. Jerzy Kejling, opisując drogę ideową Ignacego Chrzanowskiego, historyka literatury, ale i biografa Dmowskiego, jego przejście od romantycznego paradygmatu Mickiewicza do endeckiego paradygmatu Dmowskiego. Podkreśla, że dokonało się to nie na podstawie jakiejś rewolucyjnej zmiany, wystarczała reinterpretacja pojęć, inne rozłożenie akcentów. Z kolei Pigoń pisze, cytat, świątyni samej wielkiej poezji romantycznej, Dmowski, jak widzimy, nie urąga, nie zmierza do jakiegoś rewizjonizmu romantycznego.

Choć krytykuje Dymowski epigonizm postromantyków, ich irracjonalizm, badacz literatury podkreśla, że przywódca Endecji nie był antyromantykiem zasadniczym i bezwzględnym. Doceniał zasługi romantyzmu w budzeniu ludu, a nawet w pewnym momencie zszedł się w części twierdzeń z mesjanistami. Jak uważał Pigoń, zakończenie książki Świat powojenny i Polska bardzo przypomina fragmenty wstępu do Przedświtu Krasińskiego, choć dodawał, że to podobieństwo zapewne mimowolne. Czy więc endecja była kontynuacją romantyzmu? Dość popularne u endeków było doszukiwanie się genezy ich ruchu w romantyzmie właśnie. Kozicki pisał, cytat Koniec cytatu.

W warstwie pojęć najwyższych jak naród czy duch narodu, również zdaniem Kozickiego, Liga Narodowa snuła konsekwentnie tradycje romantyczne. Co więcej, polityk zachęcał, by sięgnąć do takich romantycznych autorów jak Brodziński czy Mochnacki, by się o tym przekonać. Dodajmy, że również on zestawiał fragmenty prelekcji paryskich Mickiewicza i psalmów Krasińskiego z wywodami Dmowskiego. Kozickiemu wturował najgłośniejszy morze w ruchu narodowym apologeta romantyzmu, a przy okazji towarzysz walki Dmowskiego od kilkudziesięciu lat, redaktor myśli narodowej Zygmunt Wasilewski. Ten widział w ruchu narodowym rozwinięcie myśli Mochnackiego, Mickiewicza, a nawet radykała Dębowskiego.

Myśl sprowadzoną morze na ziemię, ale kontynuującą główne tendencje epoki romantyzmu. Sam Dmowski miał oczywiście w tej narracji swoje istotne miejsce. Wasilewski pisał, że Dmowski jest obok Kasprowicza, Reymonta, Wyspiańskiego, Żeromskiego i Sienkiewicza jedną z centralnych postaci rozpoczynającej się w 1886 roku syntezy romantyczno-pozytywistycznej. Trzeba tu dodać, że przywódca Endecji uznawany był przezeń za wielką postać polskiej literatury. Wszak pisarstwo polityczne się do niej zalicza. Dmowski publikował więc swoje prace przy największym napięciu wyobraźni, jaka dana jest poetom, uważał Wasilewski. Od pana Adama do pana Romana.

Jeszcze bardziej wątki te uwypuklał Tymieniecki. Wzloty ducha Mickiewicza i Dmowskiego są porównywalne, pisał historyk krótko po śmierci lidera Endecji. W tekście kilka tygodni późniejszym rozwijał myśl, cytat, nie od dzisiaj zwracam uwagę na podobieństwa tych natur, tak bardzo zdawałoby się sprzecznych. Byli podobni sobie siłą pragnienia, miłością i poczuciem obowiązku, wreszcie głębokością ujęcia sprawy. Mieli wpływ i byli prości duchem. Ten, którego przed wiekiem nazywano w kołach emigracyjnych panem Adamem i ten, którego w pół wieku przeszło później nazywano z równą prostotą panem Romanem. Koniec cytatu. Dmowski, zrywając z polityką romantyczną, jednocześnie, cytat, brał z romantyzmu siłę wewnętrzną i wysoki poziom dążeń narodowych, wreszcie pojmowanie patriotyzmu jako stosunku moralnego do narodu.

Czytamy u Tymienieckiego. Historyk konstatował też, to w zasadzie oczywiste, ale jakże sprzeczne z niektórymi ujęciami, walkę Dmowskiego z dogmatykami pozytywizmu, z charakterystycznymi dla nich kompromisami, lojalizmem, ale też wybujałym intelektualizmem. Reakcję antyromantyczną ze strony pozytywistów sam Dmowski uznawał za silną, ale jak zwykle w takich razach bywa ciasną i jednostronną. Dodajmy może na marginesie, że gdzieniegdzie pojawiały się w endecji próby usprawiedliwiania nawet romantyzmu politycznego. Kozicki, powtarzając w zasadzie wcześniejsze tezy Popławskiego, pisał, że w czasach romantyków nie było warunków do uprawiania realpolitik.

Wspomnijmy tym mocniej, że w tekstach wydanych krótko po śmierci Dmowskiego z Mickiewiczem zestawiali go również czołowi przedstawiciele młodego pokolenia narodowców. Generalnie jeszcze bardziej chętni do powoływania się na spuściznę romantyzmu niż dominujący w tym artykule starzy endecy. Pisali o tym np. Jan Mozdorf i Karol Stefan Frycz. Zdaniem tego pierwszego Dmowski najpełniej odpowiadał kreślonemu przez Wieszcza ideałowi człowieka walczącego, mającego wolę i siłę realizować obowiązek wobec zbiorowości. Romantyzm mimo wszystko? Wyłożone powyżej fakty nie powinny nas bardzo dziwić. Można by podsumować, że romantyzm i wiążące się z nim afirmacja narodowych tradycji, sięganie w głąb narodowej duszy i ojczystych dziejów, dowartościowywanie irracjonalnego pierwiastka obecnego w każdej idei narodowej, stanowi dla nacjonalizmu atmosferę typową, domyślną wręcz.

Niejednokrotnie formowany w duchu romantycznym habitus, bywa rzeczywistością przez nacjonalistów przekraczaną, ale niemal nigdy niewypartą całkowicie. Rzekome antyromantyzm Dmowskiego przybiera więc oblicze bardzo odmienne, różne jakościowo od antyromantyzmu realnego, jaki wyznawał zestawiany często z Dmowskim także przez endeków Charles Mora. Nie po raz pierwszy widać tu istotne różnice między na pozór podobnymi myślicielami. Nie powinno nas to wszystko zaskakiwać, patrząc także z innej perspektywy. Wszak wiemy doskonale, że Dmowski o romantyczny nacjonalizm otarł się w sposób zupełnie namacalny. Mowa nie tylko o tym, że działał w Lidze Polskiej i Zecie, o tym, że jego Liga Narodowa w swoich pierwszych latach właściwie powielała stary demokratyczno-romantyczny wzorzec wyniesiony z TDP.

Dmowski był przecież w osobistym, stałym kontakcie z pułkownikiem Zygmuntem Miłkowskim, pseudonim Tomasz Teodor Jesz. A ten stanowił postać kluczową dla lat 80. XX wieku. Jego Rzecz o Obronie Czynnej i Skarbie Narodowym stanowiła może najważniejszą publikację budzącą w tym okresie sumienia pokolenia niepokornych. Tych, którzy nieco później utworzą pierwsze nowoczesne stronnictwa polityczne z endecją na czele. W swoim dzienniku z 1887 roku Stefan Żeromski, związany zresztą na pewnym etapie z Dmowskim, zapisał, cytat, nad tym pokoleniem... Nad garścią nas, nad tymi, co siedzą dziś w kryminale, rozciąga się żelazna prawica ostatniego wielkiego poety.

Brzmi spiżowy głos starca. Nie umierajcie. Między nami i tymi, co umierali w sybirskich stepach, na szubienicy i w cytadelach, co słuchali śpiewki z dymem pożarów, istnieje jeden tylko jeszcze człowiek, co domaga się od nas życia dla kraju. Jest nim Jerz. Koniec cytatu. Romantyzm Miłkowskiego determinował kierunek, którymi podążali endecy przez pierwsze lata działalności, a w pewnym sensie zaważył na kształcie ideowym tego stronnictwa w ogóle. Późniejsze rozstanie Dmowskiego ze starym pułkownikiem u schyłku życia tego ostatniego to być może niezręczny dla niektórych apologetów endecji temat, ale inaczej być chyba nie mogło. Nowe czasy wymagały nowych ujęć i zasłużony weteran mógł już tego nie pojmować.

Jego dziedzictwo wydało jednak owoce. Dmowski musiałby również na tej płaszczyźnie zaprzeczyć sobie, jeśli chciałby ten związek zanegować. Nie był więc Dmowski romantykiem sensu stricto, ale też nie można stwierdzić, że był po prostu przeciwnikiem romantyzmu. Afirmując rolę romantyzmu w dziejach kultury, przejmując jego duchowy dorobek, stał się krytykiem polityki romantycznej. Był dzieckiem innej epoki, wychowanym nie tylko na Mickiewiczu, ale też na klasykach pozytywizmu, wkraczającym w działalność polityczną w dobie formowania się pewnej syntezy między tymi nurtami. Przypadkiem nie jest również to, że krytyka romantyzmu Dmowskiego zbiega się z krytyką, jaką formułował neoromantyk Wyspiański ustami swojego Konrada w Wyzwoleniu.

Chodzi wszak o realną codzienną walkę, czasem na pozór przyziemną, bo Polska to nie tylko mit, ale przede wszystkim rzeczywistość. Być może rację miał więc biograf Dmowskiego Roman Wapiński, piszący, że endecy próbowali nadać tradycji romantycznej odpowiedni charakter, a nie odrzucać ją jako taką. I to jednak nie może dziwić. Wszak reinterpretacji tej spuścizny próbowali dokonać najróżniejsi autorzy. Czytelnik ma pewnie zresztą świadomość, że dziedzictwa romantyzmu nie należałoby ograniczać do jednego tylko obozu politycznego. Wszak wszyscy jesteśmy spadkobiercami wieszczów, którzy w czarną noc zaborów tchnęli nowe życie w szukający drogi naród.

Interesujące w tym kontekście, że główny rywal Dmowskiego, Józef Piłsudski, ulubionego poetę miał w Słowackim, rywalu Mickiewicza, ale to może tylko przypadek? Bibliografia dostępna jest w tekstowej wersji artykułu na enlat.pl. Zachęcamy Państwa serdecznie do polubienia i skomentowania tego nagrania, czym pomogą nam Państwo w docieraniu do nowych odbiorców. Prosimy również o zasubskrybowanie naszego kanału, aby nie przegapić kolejnych interesujących nagrań. Prosimy również o rozważenie wsparcia finansowego dla naszej działalności. To dzięki Państwa zaangażowaniu, w tym przede wszystkim cyklicznemu wsparciu finansowemu, możemy kontynuować naszą działalność i stale się rozwijać.