O byciu wolnym i byciu liberałem - Jacek Tomczak [tekst audio]

Interesujące, a zarazem odmienne niż u wielu przedstawicieli myśli liberalnej, postrzeganie zarówno przyszłości świata, jak i czynników kształtujących współczesnemu społeczeństwo odnaleźć można u Alexisa de Tocqueville'a. Autor o demokracji w Ameryce daleki był od uznania, że historia niewątpliwie zmierza w określonym kierunku. Różniło go to nie tylko od Karola Marksa, zapowiadającego pęd ku komunizmowi, lecz także choćby od Augusta Comte'a, wieszczącego na stanie społeczeństwa w duchu pozytywistycznym. Nie uważał też jak marksiści, saint-simoniści, ale też przecież wielu liberałów w wieku następnym, by losy człowieka determinowane były przez przemysł i gospodarkę. Chciałoby się rzec, że historia przyznała mu rację. Triumfy marksizmu w XX wieku świadczyły jaskrawo o jego porażce.

Ciągłe napięcie między demokracją a liberalizmem dostrzegane było przez klasyków myśli liberalnej, w tym przez Aleksisa de Tocquevilla, który ostrzegał przed tyranią większości jako skutkiem demokracji. Zagrożenie dla wolności widząc też choćby w absolutyzacji zdania opinii publicznej, nie zaś jedynie w roznośniętym aparacie biurokratycznym. Autor o demokracji w Ameryce tak pisał w swojej najbardziej znanej książce. W naszych czasach bardzo wielu ludzi bez trudu dopasowuje się do tego kompromisu między administracyjnym despotyzmem a suwerennością ludu. Sądzą oni, że stworzyli dostateczne gwarancje indywidualnej wolności, oddając ją w ręce narodowej władzy. Mnie to jednak nie wystarczy.

To, dla jakiego pana ludzie poświęcają swoją wolność, ma dla mnie mniejsze znaczenie niż fakt uzależnienia. Francuz ostrzegał także przed demokratycznym despotyzmem, gdy wypowiadał się na temat optymalnej, jego zdaniem, formy ustroju przedstawicielskiego. Nie zaprzeczę jednak, że tego rodzaju konstytucja jest znacznie lepsza od takiej, która koncentruje wszelką władzę, by potem oddać ją w ręce jakiegoś człowieka lub organizmu, który nie odpowiada przed nikim. Ta ostatnia bowiem wydaje się najgorszą formą, jaką może przynieść demokratyczny despotyzm. Alexis de Tocqueville w dalszej części wywodu podkreśla, że nie istnieje żadna wyjątkowa relacja między demokracją a wolnością, a w ramach tego ustroju rola państwa w życiu obywatela może być większa niż w innych formach rządów.

Wolność negatywna jest wolnością jednostki od zakazów i nakazów, czyli od przymusu wywieranego przez innych ludzi. najczęściej wyposażonych we władzę państwową. Nie jest natomiast pozytywną zdolnością lub możnością realizowania własnej woli. Nie należy więc mówić o braku wolności poruszania się w przypadku kaleki niemogącego chodzić. Brak wolności zachodziłby w wypadku kogoś, kto mógłby chodzić, gdyby nie był zakuty w kajdany. De Tocqueville pisał w książce Dawny ustrój i rewolucja tak. Jakkolwiek ulegli byli ludzie dawnego ustroju wobec rozkazów króla, pewien rodzaj posłuszeństwa był im wszakże nieznany. Nie wiedzieli, co to uległość wobec władzy nieprawej albo wątpliwej, której się nie szanuje, którą się często pogardza, ale której się potulnie słucha, bo nagradza albo może dokuczyć.

I na nic zna się rozważanie pobudek, dla jakich poświęca się stronę słabszą czy niewygodną jednostkę. I dlatego takie demokracje zawsze były widownią zaburzeń i walk. Nigdy nie było tam miejsca dla bezpieczeństwa osobistego i prawa do własności. I na ogół ich żywot był tak krótki jak koniec gwałtowny. Ciekawym przykładem myśliciela związanego z tradycją liberalną, jednak postrzegającego demokrację w kategoriach zupełnie innych niż współcześni zwolennicy demokracji liberalnej jest Jean-Jacques Rousseau. Inspirowany starożytnym pojmowaniem wolności, autor teorii umowy społecznej utożsamiał ją z suwerennością decydującego ludu, któremu należy podporządkować jednostkę. Inaczej niż w koncepcji de Tocqueville'a, wolność jednostki była dla Rousseau wtórna wobec wolności ludu.

Pojawia się zatem pytanie, skoro nie wiemy, kim jest człowiek, to skąd wiemy, że immanentnie są mu przynależne określone prawa i wartości? Interesująco opisywał związki wolności z moralnością de Tocqueville, pisząc o demokracji amerykańskiej jako nieopierającej się szczególnie na cnocie, ale skutecznej w zabezpieczaniu wolności, albo po prostu kształtującej przekonanie, że bycie etycznym się opłaca. Pisał on odnosząc się do myśli Montesquieusza. Amerykanie nie stanowią narodu cnotliwego, a jednak są wolni. Nie dowodzi to wcale, że cnota, jak myślą Montesquieu, nie jest konieczna dla istnienia republiki. Ideę Montesquieu nie należy rozumieć w wąskim sensie. Ten wielki człowiek chciał po prostu powiedzieć, że republiki mogą przetrwać tylko dzięki działaniu samego społeczeństwa.

Tyle tylko, że człowiek prawdziwie wolny nie jest w stanie wybrać zła. W tym sensie niekoniecznie zgodzić się należy z odmienną interpretacją kantowskiego pojmowania wolności, którą wysunął filozof Leszek Kołakowski w książce Miniwykłady o Maxisplawach, pisząc Nie ma przy tym powodu, by twierdzić, że za świętym Augustynem i Kantem, że tylko wtedy jesteśmy wolni, gdy dobro wybieramy, nie zło, więc wolność nasza określa się przez treść wyborów, nie zaś przez samą zdolność wybierania. Trzeba tu odnotować, że zupełnie odległo od traktowania wolności po prostu jako samowoli był także wspomniany de Tocqueville, który o demokracji w Ameryce przytoczył taki oto fragment przemówienia gubernatora Wintropa.