O byciu wolnym i byciu liberałem - Jacek Tomczak [tekst audio]

Oczywiście z postrzeganiem sytuacji stanu natury jako urzeczywistnieniem prawdziwej wolności człowieka problem jest taki, że gdy nie ma jakichkolwiek zasad wywodzących się z kultury lub tradycji, najpewniej decydować będzie prawo siły i wolność szybko zmieni się w swoje zaprzeczenie. To ostatnie implikuje zarazem tezę kolejną. Niemożliwe jest utrzymanie pełnej wolności bez kontroli instytucji wywodzących się spoza świata tej pełnej wolności. Pisał o tym konserwatywny filozof Roger Scruton w książce Pożytki z pesymizmu i niebezpieczeństwa fałszywej nadziei, odnosząc się do czegoś, co definiuje jako fałszywy stereotyp urodziłem się wolny i opisując domniemanie zachowanie konfrontujących się ludzi w sytuacji stanu natury.

Tego rodzaju walka rozstrzyga się na jeden z dwóch sposobów. Albo jedna strona zabija drugą, albo jedna ze stron ustępuje. W pierwszym przypadku nie ma zmiany zasadniczej sytuacji. Zwycięzca dostaje to, czego chciał i czeka na następny śmiertelny konflikt, który sprawdzi jego siłę. W drugim przypadku zasadnicza sytuacja ulega jednak zmianie. Jedna ze stron pokazała, że woli życie niż wolność i że w obliczu konfliktu jest gotowa zrezygnować ze swojej woli. Innymi słowy przyjmuje pozycję poddanego, pośrednio przyznając drugiej stronie status pana. Zamiast do śmierci konflikt prowadzi do nowego rodzaju relacji, stosunku dominacji. Skruton odwołuje się do Hegla, opisującego relację pan niewolnik. Otóż nie tylko nie da się ochronić wolności bez udziału instytucji wywodzących się spoza świata wolności, lecz także dostrzeganie wartości wolności gwarantują wyłącznie wartości z nią bezpośrednio niezwiązane.

Skruton pisze. Przypuśćmy, że jedna ze stron włada drugą, co uwalnia ją od konieczności wydatkowania własnej energii na zaspokajanie swoich potrzeb. Jaką będzie miała koncepcję wartości zdobywanych w ten sposób rzeczy? To, że czegoś chcę. Nie gwarantuję, że to coś będzie miało wartość. Niezbędne jest jeszcze moje poczucie własnej wartości jako stworzenia, którego prawo do istnienia jest uznane, podobnie jak prawomocność jego potrzeb i pragnień. Pan może zażądać tego rodzaju uznania od niewolnika, ale skąd będzie wiedział, że je otrzymał? Wydanie nakazu uznania i szacunku jest łatwe, jeśli osiągnęło się pozycję nakazową, ale szacunek nakazany nie jest prawdziwym szacunkiem. Tylko dobrowolny szacunek równa się uznaniu, że druga strona na niego zasługuje, a niewolnik z definicji nie może dać tego, czego pan od niego żąda.

O tak pojmowanym wyrównaniu pisał bardzo ciekawie wspomniany Jonathan Haidt w książce Rozpieszczony umysł. Tak pojmowany liberalizm, liberalizm indywidualizmu grup, nie sprzyja tym grupom i nie pomaga społeczeństwu. Bardzo ciekawie pisał o tym Roger Scruton we wspomnianej tu wcześniej książce Pożytki z pesymizmu i niebezpieczeństwa fałszywej nadziei, przedstawiając różnicę między polityką multikulturalizmu a akulturacją i ewolucją. Zwolennicy multikulturalizmu nie mieli bowiem najmniejszego pojęcia, co naprawdę rozumieją przez to pojęcie. Uważali, że musimy postrzegać inne kultury jako immanentnie dobre, a zatem zrobić dla nich miejsce, dodając jedna po drugiej do programu nauczania, a tym samym udoskanalając go. W ten sposób nie można jednak nauczać o kulturach.

Antropolodzy potrafią przeskakiwać od kultury do kultury i syntetycznie je opisywać, ale tylko dlatego, że patrzą na nie z zewnątrz. My jednak cenimy w kulturze spojrzenie od wewnątrz, spojrzenie uczestników, których uczucia, wszelkie przywiązanie i cele zyskują na jasności dzięki zanurzeniu się we wspólnym modelu życia i dzięki sieci rytuałów i wyobrażeń, które zostały w ten model wplecione. Skruton dodaje, że wskazanego spojrzenia od wewnątrz można się nauczyć, ale tylko przez proces akulturacji, mający miejsce, gdy jedną z kultur przedstawia się jako naszą. Drugim fundamentem współczesnego, demokratycznego liberalizmu jest kult postępu technologicznego, czasem w celach moralistyczno-dydaktycznych, przedstawianego jako wspólnik ideologii typu gender, czy feminizmu.