O byciu wolnym i byciu liberałem - Jacek Tomczak [tekst audio]

Jak uzasadnić prawo do wolności? Dosyć wyraźna sprzeczność pojawia się w koncepcjach liberalnych, gdy zwrócimy uwagę na jednoczesne odwoływanie się do uzasadnień utylitarnych, czyli do zasady użyteczności przy tłumaczeniu fundamentalnego znaczenia wolności jednostki. Za głównego myśliciela tego nurtu uważa się Johna Stuart'a Mill'a i bliskiej koncepcją wywodzącym się z prawa naturalnego tezy o immanentności, czyli nieodłączności praw człowieka, w tym wolności. Innymi słowy, myśliciele liberalni mieli problem z określeniem, czy wolność jest wartością dlatego, że służy pomnażaniu innych dóbr, czy też jest wartością po prostu, abstrahując od tego, do czego może doprowadzić i jakie niesie ze sobą konsekwencje.

Oczywiście wskazanie przykładu człowieka quasi niepoczytalnego jest problemem dla liberałów uznających bezgraniczną rozumność wewnątrz, sterowność i podległość nakazom wyłącznie własnej woli. Wolność negatywna jej przeciwnicy. To interesujące, ale w krajach, w których liberalizm nigdy nie odniósł zwycięstwa, inaczej definiował on wolność niż gdzie indziej i ograniczał się do funkcji równoważącej wobec silnej władzy. Choćby w Rosji liberalizm znany m.in. dzięki interesującym studiom tematu dokonanym przez Andrzeja Walickiego był znacznie bliższy modelowi Johna Rawlsa. Zaznaczam, że cytowane przeze mnie poniżej studium ukazało się ponad 20 lat przed teorią sprawiedliwości Rawlsa, podkreślającemu wartość wolności pozytywnej i równorzędność równości oraz sprawiedliwości wobec wolności.

Taka redefinicja klasycznego liberalizmu, najpełniej wyrażona przez Rawlsa, wzbudziła spore wątpliwości, w tym zastrzeżenie dotyczące przeformułowania systemu prawnego i uzupełnienia jego wymiaru proceduralnego o wymiar ideologiczny, związany najmocniej ze sprawiedliwością rozdzielczą. Wolność, która ma prowadzić do zaplanowanych skutków społecznych, wolnością całkowitą naturalnie nie jest. i często oznacza nie tylko równość szans, lecz także wyraża dążenie do zaprojektowanego porządku społecznego. Jednocześnie rosyjscy liberałowie bliżsi byli raczej wskazaniom, które Izajach Berlin zawarł w swoich czterech esajach o wolności. Moim zdaniem z sumienia zachodnich liberałów trafi nie tyle przekonanie, że wolność, jakiej ludzie pragną, różni się w zależności od sytuacji społecznej i ekonomicznej, ile pogląd, że ta mniejszość, która się wolnością cieszy, uzyskała ją dzięki wyzyskowi, czy przynajmniej odwracając wzrok, od znacznej większości, która jej jest pozbawiona.

Pierwszy to despotyzm, religijny fanatyzm, rewolucja i reakcjoniści. Drugi to lęk przed ubóstwem. Trzeci to lęk przed totalitaryzmem. Czwarty to lęk przed populizmem. I rzecz jasna, nikt nie twierdzi, że nie było się czego bać. Tak jak nikt nie powinien twierdzić, że przytaczanie statystyk o znacznej przestępczości wśród imigrantów wynika z fobii, a nie ze statystyki. Współczesny demokratyczny liberalizm stanowi rozwinięcie dwóch historycznie istniejących nurtów liberalizmu. Tego klasycznego, z podznaku Johna Locke'a, Raymonda Arona czy Friedricha von Hayeka i tego odwołującego się do ideału sprawiedliwości społecznej którego najbardziej znanym przedstawicielem był John Rawls. Pierwszy bronił jednostki przed państwem, drugi chciał bronić jednostki przy pomocy państwa. Obecny demokratyczny liberalizm polega na, mniej więcej tak to wygląda, zapewnieniu przez państwo ochrony przed tym państwem jednostkom należących do konkretnych grup mniejszościowych.