Zrecze w gminie Chmielnik

Moc historii. Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś wybierzemy się do gminy Chmielnik, a dokładnie do miejscowości Zrecze. No i myślę, że rozpoczęlibyśmy od samej nazwy, bo ta nazwa jest dość skomplikowana. Mamy tych zreczy, zreczów. Zreczy? Mamy tych zreczy kilka, zresztą nie tak dawno mówiliśmy o Ciszycy w MOC HISTORII i tam też mieliśmy Ciszyca Górna, Dolna Kolonia i tak dalej, i tak dalej, no i podobnie jest też ze Zreczem.

Tym bardziej, że no przecież na dobrą sprawę Zrecze Jedno, drugie, trzecie, czwarte, piąte znajduje się w opłotkach Chmielnika. Przylega już nieważne, która część, które zrecze przylega do Chmielnika i to pokazuje, że jednak jakąś karierę miejscowość w dziejach robiła, skoro no nie dała się tak wchłonąć dużemu ośrodkowi, nie dała się podporządkować, tylko tworzyła swoje własne dzieje, w dodatku jeszcze pęczniejąc na różnego rodzaju fragmenty, No i rzeczywiście czasami to jest mylące, jeśli chodzi o jakieś dodatkowe określenie przy miejscowości i nie jest tak jak najczęściej myślimy.

Chodzi mi tutaj szczególnie o to określenie zrecze duże i zrecze małe, no bo będziemy mówić o tych miejscowościach i jeszcze dodamy sobie zrecze chałupczańskie, Żeby nam było mało, dodamy sobie zrecze dębińskie, jeszcze dodamy zrecze brzozowskie, jeszcze dodamy zrecze gnoińskie, a więc zwróćmy uwagę na to, że rzeczywiście raptem by się zrobiła jakaś wielka metropolia z tych wszystkich zreczy. Ale rzeczywiście tak jest, że na przykład to określenie zrecze duże, zrecze małe wiąże się nie z tym, że to duże jest rzeczywiście takie potężne, A małe jest maleńkie i niewielkie. Tylko wiąże się z tym, że małe powstało z dużego.

Czyli najpierw ewidentnie było zrecze duże albo w ogóle zrecze. A potem, kiedy wydzielano pewne części, no bo ktoś się osiedlił kawałeczek dalej, bo ktoś wykorzystał jakieś interesujące walory terenu i nieco dalej od głównej osady się osiedlił, no to pojawiła się konieczność wydzielenia już jakiejś jednostki osadniczej. No i w związku z tym powstało właśnie na przykład Zrecze Małe, które jak analizujemy na przykład XIX-wieczne źródła, a myśmy wiele razy wspominali, że warto sięgnąć do takiego dostępnego w internecie słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, on tam miał jeszcze dalszą część tytułu, w każdym razie kilkanaście tomów tego wydawnictwa,

Opisuje miejscowości, które istniały w drugiej połowie XIX wieku, więc jak czasami chcemy znaleźć jakieś informacje, to między innymi do tego słownika warto sięgnąć. Oczywiście czasami to będą trzy linijki tylko, ale czasami sporo informacji otrzymamy. No i między innymi właśnie w tym słowniku jasno jest napisane, że zrecze duże było małe, A małe było większe. Czyli na przykład liczba domów, liczba mieszkańców w Zreczu Dużym była mniejsza niż w Zreczu Małym. Od razu może powiedzmy, iż w Zreczu Małym powstał dwór. I to była ta moc oddziaływania tej części miejscowości. Więc siłą rzeczy wokół tego dworu powstawało bardziej prężne, bardziej dynamiczne osadnictwo.

No i to spowodowało, że w którymś momencie Zrecze Małe przytłumiło troszkę Zrecze Duże. No ale jeśli weźmiemy pod uwagę, że rzeczywiście w okolicy tych Zreczy troszkę jest, to naprawdę z punktu widzenia odwiedzenia tej miejscowości to jest niezwykle interesujące, bo teren jest niezwykle urozmaicony. Teren jest urozmaicony, ale jeszcze zapowiadaliśmy, że wyjaśnimy samą nazwę miejscowości Zrecze, od czego ona pochodzi. Językoznawcy są tutaj zgodni, że wiąże się ta nazwa z topografią, czyli z położeniem miejscowości w danym terenie i z cechami tego terenu. No bo od razu też powiedzmy, że Zrecza leżą w dolinie rzeki wschodniej, czyli jest to taka rzeka, która niezwykle malowniczy krajobraz tworzy i czasami warto się wybrać dolinami takich naszych rzek.

Zygmunt Gloger w XIX wieku napisał taką pracę Dolinami rzek i my też ciągle mówimy, że cywilizacje rozwijały się wzdłuż dolin rzecznych. To były najlepsze trasy komunikacyjne i takie rozsadniki cywilizacji, więc i nasza ta rzeka wschodnia nadaje się do tego, żeby wzdłuż jej brzegów trochę pochodzić. Nie jest może to rzeka jakaś strasznie potężna, ale z drugiej strony 50 kilometrów do przejścia jest. Także zapewne na raz nie dałoby radę tego zrobić. Szczególnie na przykład tutaj w okolicy Zrecza widać wyraźnie, że no właśnie ta nazwa miejscowości wzięła się z tego położenia U-rzeki. I tak to językoznawcy tłumaczą, że te najstarsze zapisy brzmiące U-rzecze

A potem zrzecze, a potem zrecze, skrócenie w języku polskim. Te najstarsze zapisy dotyczą XIV wieku, chociaż też tam wtedy zapisywano bardzo różnie, między innymi wrzecze albo wrzecze. Bardzo więc skomplikowane były te zapisy i w ciągu wieków bardzo mocno się zmieniały. No ale jednak to położenie W tej Dolince Rzecznej, w dodatku jeszcze, my tego tak dzisiaj mocno nie odbieramy, ale trzeba pamiętać, że tutaj w okolicy Zrecza dochodzi też do Rzeki Wschodniej taki strumień, który z dwóch miejsc wypływa, z okolicy Łagiewnik, z okolicy Lubanii, no i właśnie przy Zreczu łączą się te dwa strumienie, dając troszeczkę taki większy potok, no i on następnie

Wpływa do wschodniej, czyli rzeczywiście to położenie u rzeki, a nawet u rzek moglibyśmy powiedzieć, dzisiaj przy tych sprawach związanych z obniżaniem się poziomu wód, my tego już tak mocno nie widzimy, ale na pewno to było niezwykle ważne, że u rzeki, u tej rzeki wschodniej Zrecze było położone. No i jak weźmiemy pod uwagę, że ta rzeka Wschodnia, ona kiedyś zapisywana była nawet jako Schodnia, nie Wschodnia, tylko Schodnia, czyli też interesująca nazwa. Jeśli ona płynie przez kilka gmin, W regionie świętokrzyskim, między innymi no właśnie w okolicy Chmielnika, potem przez Gnojno, dlatego jest to Zrecze gnoińskie, no bo w pobliżu jest Gnojno, zresztą Zrecze należało do parafii Gnojno.

No to jednak nigdy nie zdecydowałem się na połowy, no bo może ta ryba nie byłaby tak zdrowa, jakby się wydawało. Natomiast rzeczywiście łąki, takie laski podchodzące, łęgowe, takie właśnie związane z wilgotnym terenem, czasami sosnowe laski do tej wschodniej dochodzą, więc naprawdę wyprawa jest niezwykle interesująca. A jeszcze, jeśli mówimy o wodach, no to warto pamiętać, że w Zreczu jest ujęcie wody, które się nazywa Zrecze, A woda stąd płynie do Buzka Zdroju, czyli 17 km pokonuje tymi rurociągami, dlatego że, jak pamiętamy, w Buzku są wody słonosiarczane, czyli gorzkie, nie nadające się do spożycia, w związku z czym tę wodę do picia trzeba ściągać m.in. aż ze Zrecza.

Mówiliśmy o tym, że Zrecze leży nad rzeką, że właśnie w dolinach rzek rozwijały się różnego rodzaju kultury. No i nie inaczej jest tutaj w naszym Zreczu, bo mamy też ślady kultur pradziejowych. Tak, bo taki charakterystyczny teren, czyli właśnie rzeka, czyli jakieś wzniesienia, to jest od wieków, od tysiącleci teren, który wybierały dawne kultury. Z jednej strony one właśnie w dolinach rzecznych lubiły przebywać, albo też nad rzekami, ale osadniczo znajdowały się na wyższych terenach, czyli na wzniesieniach. Na wydmach bardzo chętnie, no bo to był dobry teren do zamieszkania.

I tak rzeczywiście jest tutaj w Zreczu, no bo potencjał jest, biorąc pod uwagę taki podstawowy ogląd, który się nazywa w archeologii, archeologiczne zdjęcie Polski, czyli tylko powierzchniowe stwierdzenie, co znajduje się na powierzchni Ziemi. Biorąc to pod uwagę, no mamy kilkadziesiąt informacji. Ze zrecza dużego, małego i chałupczańskiego, no bo to są główne trzy wioski, a te pozostałe, o których mówiliśmy, to są części albo chałupczańskiego, albo dużego, albo małego. No więc o tych trzech mówimy. No i biorąc to pod uwagę, jeśli mamy kilkadziesiąt, ponad trzydzieści takich informacji, że tu znaleziono na tym terenie ślady osadnictwa,

Albo taki punkt osadniczy przynajmniej, albo jakieś artefakty, które świadczą o tym, że pradziejowe kultury tutaj funkcjonowały, no to potencjał jest gigantyczny i kiedyś zapewne ktoś nie będzie miał innego wyjścia. Będzie musiał to przebadać, żeby poszerzyć naszą wiedzę na temat zrecza. A to są informacje o tyle interesujące, że czasami mówimy jak odległy jest ten okres średniowiecza, przecież to kilkaset lat. Ale jeszcze bardziej frapujące jest, kiedy sięgamy do pradziejów. Kiedy mówimy o tych kulturach, o których głównie archeologia się wypowiada, no bo już nie mamy jakiś źródeł na przykład pisanych. Ale to jest niezwykle cenne, kiedy natrafiamy tak jak właśnie tutaj w Zreczu, między innymi na ślady, no na przykład takie w dość dużych ilościach,

Znowu sporo takich znalezisk wokół Zrecza stwierdzono, czyli tak ogólnie powiedzmy, że to jest okres barbaricum, czyli imperium rzymskie, no i limes rzymski, linia, granica, która oddzielała imperium od barbarzyńskiej Europy. I ten czas, okres wpływów rzymskich do okresu wędrówek ludów, wielkich wędrówek ludów, czyli do IV wieku naszej ery, tak to liczymy. No więc zwróćmy uwagę, jak bardzo interesująco tutaj tych artefaktów nasi poprzednicy porozsiewali. No i my teraz musimy to wszystko jakoś zbierać, jakoś ogarniać i jakoś wyciągać interesujące wnioski. Już nie mówię w ogóle o tych średniowiecznych, No bo ze średniowiecza my już mamy troszeczkę lepiej, bo możemy sięgnąć na przykład po źródła pisane i jesteśmy w trochę lepszej sytuacji.

No i właśnie pomijając archeologię, to najstarsze wzmianki, tak jak wspomnieliśmy, pochodzą ze średniowiecza, te dotyczące oczywiście Zrecza, a konkretnie XIV wieku. To jest 1365 rok, już raczej odległe czasy, kiedy to Sąd Ziemski Sandomierski 16 czerwca zasiadał sobie w Szydłowie, no i wydał tam dokument, w którym zapisano, i to jest najstarsza znana nam wzmianka, miejscowość Zrecze. Jeszcze nie zapisano w takim brzmieniu, jak my mówimy, bo mówiliśmy o tych zmianach, tylko w jednym miejscu zapisano Wrzecze, czyli tak jakby Urzecze, no bo to V i U po łacinie były podobne, więc niewykluczone, że ktoś na przykład

Mógł się pomylić i w końcu wyszło mu Wrzecze, chociaż w drugim miejscu zapisano Wdrzecze, a więc jeszcze D dodano, żeby było to wszystko skomplikowane. To jest o tyle interesujący dokument, że oprócz tego, iż wykorzystano tę nazwę Zrecze, To jeszcze dotyczył on rozgraniczenia dwóch wiosek, czyli właśnie naszego zrecza i szyszczyc. Wtedy te szyszczyce były zapisane jako sys-czy-cze, a więc no też tak jak potrafili to po łacinie zapisać. No i mówimy o tych nazwach i okazuje się, jak wiele z tej dziedziny nazewnictwa w przypadku Zrecza można by dywagacji snuć, dlatego że w tym dokumencie zapisano różnego rodzaju określenia, które były takimi terenowymi punktami identyfikującymi granice między Szyszczycami a Zreczem.

I w związku z tym takie nazwy zostały zapisane tchoporysko, czyli toporzysko jakieś prawdopodobnie. Przelaset, czyli coś być może z lasem związane, ale Sadykierz, Sadykierz no to nazwa występująca w całym naszym kraju, Balyluk, co to miałoby znaczyć, to trudno powiedzieć, w dodatku było pisane wielką literą. Te wcześniejsze małą, a Balyluk nie wiadomo czemu wielką. No i KOPORICZKA. Tego typu nazwy się tutaj pojawiają i to jest ciekawe w przypadku zrecza, że ciągle utrzymują się oprócz tych innych określeń zrecze, na przykład gnoińskie, utrzymują się tutaj jeszcze miejscowe nazwy przysiółków, chociaż z żalem musimy jeszcze raz powiedzieć, że współcześnie już zaczyna się zanik tych nazw przysiółkowych, dlatego że na wsiach zaczęto wprowadzać nazwy ulic.

Zwraca się uwagę na to, że na przykład litera S jest tam zapisywana nie tak, jak w tej połowie XIV wieku powinno się zapisywać. Nie zgadzają się tam pewne funkcje ludzi związanych z Sandomierzem. Oni tam są z imienia i z funkcji powymieniani i coś tam nie gra historykom. Ale zwraca się uwagę na to, że nawet jeśli to był falsyfikat, bo mógł być to falsyfikat, to jednak prawdopodobnie powstał w XIV wieku. No więc mamy tutaj taką sytuację, że musimy się zgodzić z tym, że wprawdzie coś nie gra, ale jednak w ostateczności bardzo ważny dokument do dziejów Zrecza. 1365 rok. Jesteśmy w XIV wieku, 1365 rok dokładnie, bo to jest ta data, z którą kojarzą nam się najstarsze informacje pisane o Zreczu.

No i tutaj, jak zwykle, skoro wiek XIV, skoro średniowiecze, to przychodzi nam z pomocą niezawodny Jan Długosz. No ale właśnie, czy tylko Jan Długosz, czy jeszcze coś wcześniej o Zreczu wiemy? Długosz tak ogólnie, chronologicznie rzecz biorąc, jego dzieło, do którego się często odwołujemy, czyli Księga Uposażeń Diecezji Krakowskiej, to jego dzieło datowane jest na 1470-1480 rok. Przyjmuje się, że to były wtedy te ostatecznie redakcje tego dzieła, nawet informacje były wcześniejsze. Więc ogólnie czasami można powiedzieć połowa XV wieku albo druga połowa XV wieku. Natomiast wiadomo, że ta okolica ma swoje takie informacje i wiadomości dotyczące wcześniejszego czasu.

I właśnie w tej okolicy Sprowscy dominowali i oni byli właścicielami między innymi Zrecza. Nawet jak nie potrafimy wskazać dokładnie, o którego Sprowskiego chodzi, to jednak nie ulega wątpliwości, że tak było. No i w końcu wiemy, że z tej linii Sprowskich Andrzej, posługujący się herbem Odrowąż, W 1456 roku sprzedał Zrecze przedstawicielom innej znanej rodziny, która wtedy robiła gigantyczną karierę, no i przez trzy pokolenia należała do oligarchii, pierwszej półki bogaczy w naszym kraju, jeśli chodzi o posiadane zarówno terytorie, jak i o wpływy polityczne, gospodarcze, czyli chodzi o rodzinę Oleśnickich.

I ta rodzina właśnie w tym czasie, czyli w połowie XV wieku, Opanowała Zrecze, a głównie oczywiście musimy o tym ciągle pamiętać, że w tej rodzinie taka zasada panowała, którą ustanowił słynny Zbigniew Oleśnicki, a więc nasz pierwszy kardynał, który też dla biskupów krakowskich zdobył tytuł księcia siewierskiego. Od tego momentu używali biskupi tego tytułu. A zasada była taka, że biskup, ponieważ wszystko co zdobył należało do kurii krakowskiej, do biskupstwa, więc nie mógł dysponować tym majątkiem, jeśli to było zapisane jako własność biskupa, ale za to mógł popierać działania swoich krewnych.

I w związku z tym wszystko co wiązało się z rosnącą potęgą rodu Oleśnickich było cedowane na brata Zbigniewa, czyli Jana, zwanego Głowaczem. I ten właśnie Jan Głowacz Oleśnicki został właścicielem zrecza po Andrzeju Odrowążu. No ale to też fascynująca postać naprawdę, już pomijając urzędy, które sprawował, był marszałkiem królestwa, wojewodą sandomierskim, posiadał pińczów i zamek oraz około 50 wsi. No więc rzeczywiście fortuna była potężna, w tym właśnie To wszystko tworzyło takie dość mocno skonsolidowane terytorium, więc to nie było rozrzucone po całym naszym kraju, tylko starali się właśnie Oleśnicy to wszystko kumulować.

No i starali się też bardzo mocno rozwijać gospodarczo te wsie, które posiadali. Między innymi na przykład nadawali prawa magdeburskie, czy ogólnie niemieckie możemy powiedzieć, które się przyczyniały do rozwoju gospodarczego i społecznego miejscowości. No więc niewykluczone, że taka pierwsza może jakaś sprężyna, taka dźwignia, która spowodowała rozwój Zrecza, wiązała się być może właśnie z rodziną Oleśnickich, którzy dbali o te swoje majątki, No i przyczyniali się do tego, że ta gospodarka właściwie taki towarowy charakter miała i te wsie dawały Oleśnickim duży dochód. No a jeśli jeszcze pomyślimy, że przecież rodzice zarówno Zbigniewa, jak i tego jego brata Jana Głowacza Oleśnickiego są pochowani na Świętym Krzyżu i sam Jan Głowacz jest pochowany na Świętym Krzyżu, no to już wiadomo, że jesteśmy w centrum wszystkich najważniejszych zagadnień naszego regionu.

A więc i Oleśnicy właśnie tutaj w Zreczu odgrywali dużą rolę. No i teraz wędrujemy dalej i dokładnie do tych wiadomości, których dostarcza nam Jan Długosz, o którym już wspominaliśmy. Jak zwykle tutaj mamy już dużo szczegółów w przypadku naszego największego historyka o randze europejskiej. Chyba nie było w średniowieczu bardziej znaczącej historycznie postaci, takiego kronikarza i dziejopisa właśnie niż Jan Długosz. I w tej Księdze Uposażeń Długosz rzeczywiście przekazał nam sporo informacji przy okazji opisu takiej prebendy, która należała do biskupstwa krakowskiego, do katedry krakowskiej, a która się nazywała Chmielnicka, czyli właśnie od Chmielnika.

No i musimy pamiętać, że już potem cały czas tak było, że Zrecze było bardzo mocno powiązane z tymi dobrami chmielnickimi. Czyli no Chmielnik zaczął odgrywać dużą rolę dlatego, że no przecież tutaj się znajdował kościół. Wprawdzie kościół w gnojnie był tym pierwszym parafialnym, ale jednak Zrecze między dwoma takimi dużymi ośrodkami znajdując się nie miało szansy na jakąś emancypację i dużą karierę. W związku z tym siłą rzeczy ta szala przechylała się w stronę Chmielnika i losy, jeśli chodzi o właścicieli, o wydarzenia, które miały tutaj miejsce Zrecza wiązały się właśnie z Chmielnikiem. Dlatego też ta uwaga, że premenda była chmielnicka i to ma duże znaczenie. Natomiast rzeczywiście u Jana Długosza jest informacja, która dotyczy przynależności do kościoła w Gnojnie.