Zrecze w gminie Chmielnik

Moc historii. Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś wybierzemy się do gminy Chmielnik, a dokładnie do miejscowości Zrecze. No i myślę, że rozpoczęlibyśmy od samej nazwy, bo ta nazwa jest dość skomplikowana. Mamy tych zreczy, zreczów. Zreczy? Mamy tych zreczy kilka, zresztą nie tak dawno mówiliśmy o Ciszycy w MOC HISTORII i tam też mieliśmy Ciszyca Górna, Dolna Kolonia i tak dalej, i tak dalej, no i podobnie jest też ze Zreczem.

Tym bardziej, że no przecież na dobrą sprawę Zrecze Jedno, drugie, trzecie, czwarte, piąte znajduje się w opłotkach Chmielnika. Przylega już nieważne, która część, które zrecze przylega do Chmielnika i to pokazuje, że jednak jakąś karierę miejscowość w dziejach robiła, skoro no nie dała się tak wchłonąć dużemu ośrodkowi, nie dała się podporządkować, tylko tworzyła swoje własne dzieje, w dodatku jeszcze pęczniejąc na różnego rodzaju fragmenty, No i rzeczywiście czasami to jest mylące, jeśli chodzi o jakieś dodatkowe określenie przy miejscowości i nie jest tak jak najczęściej myślimy.

Chodzi mi tutaj szczególnie o to określenie zrecze duże i zrecze małe, no bo będziemy mówić o tych miejscowościach i jeszcze dodamy sobie zrecze chałupczańskie, Żeby nam było mało, dodamy sobie zrecze dębińskie, jeszcze dodamy zrecze brzozowskie, jeszcze dodamy zrecze gnoińskie, a więc zwróćmy uwagę na to, że rzeczywiście raptem by się zrobiła jakaś wielka metropolia z tych wszystkich zreczy. Ale rzeczywiście tak jest, że na przykład to określenie zrecze duże, zrecze małe wiąże się nie z tym, że to duże jest rzeczywiście takie potężne, A małe jest maleńkie i niewielkie. Tylko wiąże się z tym, że małe powstało z dużego.

Czyli najpierw ewidentnie było zrecze duże albo w ogóle zrecze. A potem, kiedy wydzielano pewne części, no bo ktoś się osiedlił kawałeczek dalej, bo ktoś wykorzystał jakieś interesujące walory terenu i nieco dalej od głównej osady się osiedlił, no to pojawiła się konieczność wydzielenia już jakiejś jednostki osadniczej. No i w związku z tym powstało właśnie na przykład Zrecze Małe, które jak analizujemy na przykład XIX-wieczne źródła, a myśmy wiele razy wspominali, że warto sięgnąć do takiego dostępnego w internecie słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, on tam miał jeszcze dalszą część tytułu, w każdym razie kilkanaście tomów tego wydawnictwa,

Opisuje miejscowości, które istniały w drugiej połowie XIX wieku, więc jak czasami chcemy znaleźć jakieś informacje, to między innymi do tego słownika warto sięgnąć. Oczywiście czasami to będą trzy linijki tylko, ale czasami sporo informacji otrzymamy. No i między innymi właśnie w tym słowniku jasno jest napisane, że zrecze duże było małe, A małe było większe. Czyli na przykład liczba domów, liczba mieszkańców w Zreczu Dużym była mniejsza niż w Zreczu Małym. Od razu może powiedzmy, iż w Zreczu Małym powstał dwór. I to była ta moc oddziaływania tej części miejscowości. Więc siłą rzeczy wokół tego dworu powstawało bardziej prężne, bardziej dynamiczne osadnictwo.

No i to spowodowało, że w którymś momencie Zrecze Małe przytłumiło troszkę Zrecze Duże. No ale jeśli weźmiemy pod uwagę, że rzeczywiście w okolicy tych Zreczy troszkę jest, to naprawdę z punktu widzenia odwiedzenia tej miejscowości to jest niezwykle interesujące, bo teren jest niezwykle urozmaicony. Teren jest urozmaicony, ale jeszcze zapowiadaliśmy, że wyjaśnimy samą nazwę miejscowości Zrecze, od czego ona pochodzi. Językoznawcy są tutaj zgodni, że wiąże się ta nazwa z topografią, czyli z położeniem miejscowości w danym terenie i z cechami tego terenu. No bo od razu też powiedzmy, że Zrecza leżą w dolinie rzeki wschodniej, czyli jest to taka rzeka, która niezwykle malowniczy krajobraz tworzy i czasami warto się wybrać dolinami takich naszych rzek.

A potem zrzecze, a potem zrecze, skrócenie w języku polskim. Te najstarsze zapisy dotyczą XIV wieku, chociaż też tam wtedy zapisywano bardzo różnie, między innymi wrzecze albo wrzecze. Bardzo więc skomplikowane były te zapisy i w ciągu wieków bardzo mocno się zmieniały. No ale jednak to położenie W tej Dolince Rzecznej, w dodatku jeszcze, my tego tak dzisiaj mocno nie odbieramy, ale trzeba pamiętać, że tutaj w okolicy Zrecza dochodzi też do Rzeki Wschodniej taki strumień, który z dwóch miejsc wypływa, z okolicy Łagiewnik, z okolicy Lubanii, no i właśnie przy Zreczu łączą się te dwa strumienie, dając troszeczkę taki większy potok, no i on następnie

Wpływa do wschodniej, czyli rzeczywiście to położenie u rzeki, a nawet u rzek moglibyśmy powiedzieć, dzisiaj przy tych sprawach związanych z obniżaniem się poziomu wód, my tego już tak mocno nie widzimy, ale na pewno to było niezwykle ważne, że u rzeki, u tej rzeki wschodniej Zrecze było położone. No i jak weźmiemy pod uwagę, że ta rzeka Wschodnia, ona kiedyś zapisywana była nawet jako Schodnia, nie Wschodnia, tylko Schodnia, czyli też interesująca nazwa. Jeśli ona płynie przez kilka gmin, W regionie świętokrzyskim, między innymi no właśnie w okolicy Chmielnika, potem przez Gnojno, dlatego jest to Zrecze gnoińskie, no bo w pobliżu jest Gnojno, zresztą Zrecze należało do parafii Gnojno.

No to jednak nigdy nie zdecydowałem się na połowy, no bo może ta ryba nie byłaby tak zdrowa, jakby się wydawało. Natomiast rzeczywiście łąki, takie laski podchodzące, łęgowe, takie właśnie związane z wilgotnym terenem, czasami sosnowe laski do tej wschodniej dochodzą, więc naprawdę wyprawa jest niezwykle interesująca. A jeszcze, jeśli mówimy o wodach, no to warto pamiętać, że w Zreczu jest ujęcie wody, które się nazywa Zrecze, A woda stąd płynie do Buzka Zdroju, czyli 17 km pokonuje tymi rurociągami, dlatego że, jak pamiętamy, w Buzku są wody słonosiarczane, czyli gorzkie, nie nadające się do spożycia, w związku z czym tę wodę do picia trzeba ściągać m.in. aż ze Zrecza.

Mówiliśmy o tym, że Zrecze leży nad rzeką, że właśnie w dolinach rzek rozwijały się różnego rodzaju kultury. No i nie inaczej jest tutaj w naszym Zreczu, bo mamy też ślady kultur pradziejowych. Tak, bo taki charakterystyczny teren, czyli właśnie rzeka, czyli jakieś wzniesienia, to jest od wieków, od tysiącleci teren, który wybierały dawne kultury. Z jednej strony one właśnie w dolinach rzecznych lubiły przebywać, albo też nad rzekami, ale osadniczo znajdowały się na wyższych terenach, czyli na wzniesieniach. Na wydmach bardzo chętnie, no bo to był dobry teren do zamieszkania.

No i właśnie pomijając archeologię, to najstarsze wzmianki, tak jak wspomnieliśmy, pochodzą ze średniowiecza, te dotyczące oczywiście Zrecza, a konkretnie XIV wieku. To jest 1365 rok, już raczej odległe czasy, kiedy to Sąd Ziemski Sandomierski 16 czerwca zasiadał sobie w Szydłowie, no i wydał tam dokument, w którym zapisano, i to jest najstarsza znana nam wzmianka, miejscowość Zrecze. Jeszcze nie zapisano w takim brzmieniu, jak my mówimy, bo mówiliśmy o tych zmianach, tylko w jednym miejscu zapisano Wrzecze, czyli tak jakby Urzecze, no bo to V i U po łacinie były podobne, więc niewykluczone, że ktoś na przykład

Mógł się pomylić i w końcu wyszło mu Wrzecze, chociaż w drugim miejscu zapisano Wdrzecze, a więc jeszcze D dodano, żeby było to wszystko skomplikowane. To jest o tyle interesujący dokument, że oprócz tego, iż wykorzystano tę nazwę Zrecze, To jeszcze dotyczył on rozgraniczenia dwóch wiosek, czyli właśnie naszego zrecza i szyszczyc. Wtedy te szyszczyce były zapisane jako sys-czy-cze, a więc no też tak jak potrafili to po łacinie zapisać. No i mówimy o tych nazwach i okazuje się, jak wiele z tej dziedziny nazewnictwa w przypadku Zrecza można by dywagacji snuć, dlatego że w tym dokumencie zapisano różnego rodzaju określenia, które były takimi terenowymi punktami identyfikującymi granice między Szyszczycami a Zreczem.

I w związku z tym takie nazwy zostały zapisane tchoporysko, czyli toporzysko jakieś prawdopodobnie. Przelaset, czyli coś być może z lasem związane, ale Sadykierz, Sadykierz no to nazwa występująca w całym naszym kraju, Balyluk, co to miałoby znaczyć, to trudno powiedzieć, w dodatku było pisane wielką literą. Te wcześniejsze małą, a Balyluk nie wiadomo czemu wielką. No i KOPORICZKA. Tego typu nazwy się tutaj pojawiają i to jest ciekawe w przypadku zrecza, że ciągle utrzymują się oprócz tych innych określeń zrecze, na przykład gnoińskie, utrzymują się tutaj jeszcze miejscowe nazwy przysiółków, chociaż z żalem musimy jeszcze raz powiedzieć, że współcześnie już zaczyna się zanik tych nazw przysiółkowych, dlatego że na wsiach zaczęto wprowadzać nazwy ulic.

I właśnie w tej okolicy Sprowscy dominowali i oni byli właścicielami między innymi Zrecza. Nawet jak nie potrafimy wskazać dokładnie, o którego Sprowskiego chodzi, to jednak nie ulega wątpliwości, że tak było. No i w końcu wiemy, że z tej linii Sprowskich Andrzej, posługujący się herbem Odrowąż, W 1456 roku sprzedał Zrecze przedstawicielom innej znanej rodziny, która wtedy robiła gigantyczną karierę, no i przez trzy pokolenia należała do oligarchii, pierwszej półki bogaczy w naszym kraju, jeśli chodzi o posiadane zarówno terytorie, jak i o wpływy polityczne, gospodarcze, czyli chodzi o rodzinę Oleśnickich.

I ta rodzina właśnie w tym czasie, czyli w połowie XV wieku, Opanowała Zrecze, a głównie oczywiście musimy o tym ciągle pamiętać, że w tej rodzinie taka zasada panowała, którą ustanowił słynny Zbigniew Oleśnicki, a więc nasz pierwszy kardynał, który też dla biskupów krakowskich zdobył tytuł księcia siewierskiego. Od tego momentu używali biskupi tego tytułu. A zasada była taka, że biskup, ponieważ wszystko co zdobył należało do kurii krakowskiej, do biskupstwa, więc nie mógł dysponować tym majątkiem, jeśli to było zapisane jako własność biskupa, ale za to mógł popierać działania swoich krewnych.

No i musimy pamiętać, że już potem cały czas tak było, że Zrecze było bardzo mocno powiązane z tymi dobrami chmielnickimi. Czyli no Chmielnik zaczął odgrywać dużą rolę dlatego, że no przecież tutaj się znajdował kościół. Wprawdzie kościół w gnojnie był tym pierwszym parafialnym, ale jednak Zrecze między dwoma takimi dużymi ośrodkami znajdując się nie miało szansy na jakąś emancypację i dużą karierę. W związku z tym siłą rzeczy ta szala przechylała się w stronę Chmielnika i losy, jeśli chodzi o właścicieli, o wydarzenia, które miały tutaj miejsce Zrecza wiązały się właśnie z Chmielnikiem. Dlatego też ta uwaga, że premenda była chmielnicka i to ma duże znaczenie. Natomiast rzeczywiście u Jana Długosza jest informacja, która dotyczy przynależności do kościoła w Gnojnie.

Do tej parafii Zrecze należało. Zrecze było wtedy własnością Andrzeja Oleśnickiego. No, czyli wiadomo, herbu Dębno. Akurat Długosz nie podaje tutaj herbu, mimo że zawsze przy właścicielach podaje, no ale wiemy, że przecież jego dobrodziejem był Zbigniew Oleśnicki, więc być może Długosz uważał, że no nie wypada wspominać o osobie, bo każdy wie, że Oleśnicy posługują się herbem Dębno. W każdym razie, oprócz no właśnie tej przynależności, kilku drobnych szczegółów, Długosz napisał, że było tutaj osiem łanów kmiecych i były trzy karczmy z rolą. Mniej więcej każda karczma miała około łanu roli, czyli moglibyśmy powiedzieć, że aż 11 łanów roli tutaj było.

To oznacza, że jak często mówimy właśnie o tych miejscowościach, posiłkując się Janem Długoszem, że to była już dobrze zorganizowana, duża miejscowość. No ale Długosz napisał, że nie było tutaj ani zagrodników, ani nie było folwarku. Więc rzeczywiście, powiedzmy tak, że jakiejś organizacji, która by nad tymi wszystkimi sprawami czuwała, nie było. Ale to dlatego, że Oleśnicy mieli te swoje dobra wielkie, pińczowskie, wielkie, węgleszyńskie. Oni w pewnym momencie, ta ich kariera się załamywała, potem się podnosili, bo akurat był jakiś interesujący, prężny przedstawiciel tej rodziny. I w związku z tym to były większe klucze majątkowe, w skład których Zrecze wchodziło, no więc nie było potrzeby, żeby tutaj jakieś struktury organizacyjne tworzyć, czyli na przykład budować dwór.

Zajęłoby nam dużo czasu wymienienie wszystkich, bo to często drogą kupna, zamiany albo dzierżawy zrecze przechodziły z rąk do rąk. Ale warto się zatrzymać przy kilku przynajmniej, między innymi przy rodzinie Gołuchowskich. Dlaczego przy nich? Dlatego, że przy tej okazji możemy powiedzieć o tym, co się też z Chmielnikiem wiązało. Musimy pamiętać, że w Chmielniku bardzo długo Trwały tradycje reformacji. Wyjątkowo długo, czyli kilka pokoleń w Chmielniku to byli ludzie, którzy byli zwolennikami reformacji, no i tak również było w Zreczu. Tutaj w Zreczu Małym właśnie i dlatego ono było większe niż Zrecze Duże, bo w Zreczu Małym wystawiono dwór, który istniał jeszcze do I wojny światowej i znajdował się w miejscu, gdzie tu na wschodniej było kilka różnych stawów, zbiorników wodnych, które oczywiście służyły do tego, żeby napędzać różnego rodzaju urządzenia, bo mamy wzmianki dotyczące tego, że na przykład młyny działały na rzece wschodniej, czy też nawet zakłady odlewnicze.

To było później, ale jednak ta wschodnia była taką energiczną rzeką, dawała dużo mocy. No i w związku z tym w miejscu, gdzie właśnie pośrodku zrecza małego jest ten dawny taki, no dawniej był znacznie bardziej rozbudowany staw, tutaj w tej okolicy właśnie znajdował się dwór. On jest o tyle interesujący, że między innymi, gdy właścicielami byli Gołuchowscy, bo wszystko na to wskazuje, mamy takie wzmianki, że wśród wielu wiosek ta rodzina np. Andrzej Gołuchowski posiadała też zrecze, A to była rodzina właśnie związana z reformacją. Byli mocno zaangażowani w ten ruch i w związku z tym jest mowa w tamtych czasach XVI-XVII wieku o tym, że nie tylko nawet była dworska kaplica w tym dworze, ale też, że był jakiś zbór albo przynajmniej,

Jakieś takie ruchy czy dążenia do tego, żeby Zrecze też funkcjonowało jako ośrodek o charakterze reformacyjnym. No więc jak w całej okolicy to w Zreczu nas też nie powinno dziwić, że te wątki tutaj również można podjąć. Oczywiście mało na ten temat wiemy, No niewykluczone, że no właśnie gromadząc skrzętnie jakieś informacje, kiedyś będzie można coś więcej na ten temat powiedzieć. Ale generalnie też, wracając jeszcze do Rzeki Wschodniej, musimy właśnie o tej działalności takiej gospodarczej pamiętać i o tym rozwijającym się, nawet możemy powiedzieć, miało przemyśle. To też wiąże się z postacią protestanta, ewangelika, bo jedna z kobiet, które dziedziczyły tutaj w Zreczu, wyszła powtórnie za mąż, za Andrzeja Wielowiejskiego, który z takiej ewangelickiej rodziny pochodził, a on bardzo mocno w połowie XIX wieku przyczynił się do rozwoju, tak możemy powiedzieć wprost, przemysłu.

Niewykluczone, że ten przemysł, którego najlepszym przykładem są pozostałości Takiego dużego młyna, taka wielka budowla jak na Zrecze i obok są też pozostałości domu młynarza. One pochodzą z XIX wieku, ale zostały przekształcone z takiej fabryki odlewów żeliwnych. Która funkcjonowała w Zreczu. Właśnie była to fabryka założona przez Wielowiejskiego lub być może nawet jeszcze wcześniej te tradycje tutaj się pojawiły dlatego, że właścicielem Zrecza w XVIII wieku był Michał Sołtyk. To był krewny słynnego biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, który jak pamiętamy został zesłany na Syberię, no i później na skutek choroby był więźniem w dawnym Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach.

Wspomnieliśmy o fabryce, to już był XIX wiek, fabryce odlewów żeliwnych, jeżeli chodzi o nasze zrecze, ale jeszcze mamy też kilka innych ciekawych informacji. Dlatego, że wystarczy tylko przyjrzeć się na przykład takiej dokumentacji, która znajduje się w naszym archiwum państwowym w Kielcach, I to jest taki zespół, który się nazywa Dyrekcja Ubezpieczeń. W połowie XIX wieku od pożarów ubezpieczano różnego rodzaju budynki. No i mamy również w przypadku Zrecza taki szczegółowy opis. Czasami korzystamy z tych opisów, żeby oczami wyobraźni popatrzeć, jak wyglądały budynki, jak one były rozlokowane. Tu niestety z wyjątkiem tego miejsca one się nie zachowały, ale za to jest przynajmniej taka szczegółowa informacja, bardzo dokładna, bo tam są metry podane, wysokość, szerokość, długość, z czego wykonany jest budynek, czy murowany, czy drewniany.