Mentionsy Mentionsy
Historia w Radiu Olsztyn
Historia w Radiu Olsztyn

Stanisław Skalski

13.12.2024 ·24 min 27 s · 5 rozdziałów

Losy polskiego asa lotniczego okresu II wojny światowej, Stanisława Skalskiego (urodzonego 27 listopada 1914, zm. 12 listopada 2004). W 1950 roku, pod fałszywym zarzutem szpiegostwa, skazany przez komunistów na karę śmierci. Wyroku nie wykonano, zamieniając na więzienie. Opowiada Wojciech Kosiewicz z IPN w Olsztynie. Przygotował Mirosław Sochacki.

0:00 · Historia Stanisława Skalskiego 2

Historyczny leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. Podobno nie lubił określenia AS, a był nim niewątpliwie, bo potwierdzone są jego 22 zestrzelenia wrogich samolotów. Stanisław Skalski. Polski pilot w czasie II wojny światowej, który po powrocie do kraju został skazany przez komunistów na karę śmierci. Opowiada Wojciech Kosiewicz z IPN w Olsztynie. Jeden z największych asów polskiego lotnictwa urodził się 27 listopada 1915 roku w Kodymie w obwodzie Odeski. Ze względu na piękne ogrody i wyborny miód, Kodyma nazywana była miodową osadą.

Jego ojciec, Szymon, wywodził się ze zubożałej szlachty. Rut Skalskich przyznawał się do herbu suche komnaty. W herbarzu czytamy. W polu czerwonym róg myśliwski czarny, w pas, o dwóch strefach ustniku i wylocie złotych, z takimże sznurem zwiniętym, na którym krzyż złoty. W klejnocie nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Józefa Biernat i jego matka pochodziła ze Zbaraża, który był historyczną siedzibą książąt zbarazgich. W 1649 roku miała tu miejsce słynna obrona zamku przed wojskami kozackimi. Stanisław Skalski szkołę powszechną ukończył w Dubnie. Natomiast w 1925 roku wstąpił do Gimnazjum Męskiego im.

4:00 · Pierwsze lata i szkolenie 6

Połowa rekrutowała się z kursu unitarnego, a połowa z kursu rezerwy lotnictwa. Warunki bytowe jakie zastaliśmy w szkole były doskonałe. Mieszkaliśmy po sześciu w dużych pokojach w nowym budynku nie przypominającym w niczym typowych koszar wojskowych. Wyposażonym w łazienki i umywalki, w salę do nauki własnej i salę sportową, w piękną dużą salę jadalną i nowocześnie urządzoną kuchnię. Skalski, który do Dęblina dostał się rok później, zapewne miał podobne spostrzeżenia. W październiku 1938 roku otrzymał promocję na podporucznika. Już wówczas wyróżniał się niepokornym charakterem i brakiem zdyscyplinowania, przez co nazywano go cywil.

Kilka razy trafiał do aresztu. Za obrazem oficera, za zbyt późne otwarcie spadochronu podczas ćwiczeń oraz za to, że chciał wziąć udział w wojnie chińsko-japońskiej. Jeszcze nie zdawał sobie sprawy, że inna wojna wisi na włosku. Nieuchronnie zbliżała się II wojna światowa. Dni przed jej wybuchem w książce Czarne krzyże nad Polską wspominał sam Skalski. Spokojnie minęły dni 30 i 31 sierpnia. Z dala od osiedli ludzkich w polu panowała niezmącona cisza przerywana tylko trzaskiem wystrzałów pistoletowych kierowanych do pustych butelek po piwie. Było to jedyne zajęcie w kluczu alarmowym.

Ostatni dzień sierpnia miał się ku końcowi. Słońce znikało na horyzoncie. Szybko zapadał zmrok. Zostały rozstawione warty. Udaliśmy się do kwater, by spędzić ostatnią spokojną noc. Jeszcze przed wschodem słońca powietrze miał przeszyć złowieszczy ryk setek maszyn lecących na uśpione polskie miasta i wsie. Skalski walczył praktycznie od pierwszych godzin na samolocie polskiej konstrukcji, myśliwcu P-11. Był to górnopłat o konstrukcji metalowej. Miał odkrytą kabinę i stałe podwozie. Mimo tego, że samolot odstawał od niemieckich maszyn osiągami, to jego plusem była większa zwrotność i mały promień skrętu.

Już 1 września Skalski zaliczył swoje pierwsze zestrzelenie. Był to jednosilnikowy, dwumiejscowy górnopłat Henschel. Nagle Henschel spluwa ku mnie chaotycznym ogniem obserwatora. Pilot poczyna uciekać do ziemi. Smugi pocisków obejmują niczym ośmiornica cały samolot. Ściskam mocniej drążek i nie spuszczając oka z celownika zbliżam się nadal do nieprzyjaciela. Dwieście pięćdziesiąt metrów. Dwieście. Sto pięćdziesiąt. Jeszcze bliżej świdruje w mózgu myśl. Już. Teraz. Naciskam spust. Stare wikersy grają bezbłędnie. Jestem idealnie w ogonie. Poprawka zbędna. Henschel toczy się i podskakuje jak pijany.

Zestrzelony Niemiec kapotując wylądował na zaoranym polu. Skalski posadził samolot w pobliżu, a niemiecką załogę po opatrzeniu przekazał wezwanej karetce. Dzięki pomocy okolicznej ludności wystartował ponownie, zabierając ze sobą znalezioną w Henschlu cenną niemiecką mapę. Na marginesie warto wspomnieć, że uratowany pilot Friedrich Wimmer przeżył II wojnę światową oraz sowiecką niewolę. Ze Skalskim spotkał się w marcu 1990 roku podczas jego wizyty w Niemczech. Lotnicy padli sobie w ramiona. Nie zabrakło wspomnień o wojennych losach. Drugiego dnia wojny Skalski przechwycił i samodzielnie zaatakował zgrupowanie Dornierów, przy czym zestrzelił dwa z nich.

Typowa trwała zaledwie 2-3 minuty, na wysokości z reguły 8-10 tysięcy metrów. Trochę ubolewał, że we wrześniu 1939 roku polskie maszyny nie dorównywały niemieckim. Gdybyśmy mieli inny sprzęt, to można było takie manto Niemcom spuścić. Niestety, brakowało nowoczesnych samolotów. Mimo tego, gdy stykaliśmy się z Messerschmittami, dawaliśmy sobie radę. Powietrzna partyzantka, jak określał wrześniowe walki, trwała około tygodnia. Później pozostał już tylko odwrót. We wrześniu 1939 roku Skalski zestrzelił łącznie cztery maszyny wroga.

8:54 · Lotnictwo podczas II wojny światowej 6

Po kampanii wrześniowej Stanisław Skalski przez Rumunię przedostał się do Francji. Stamtąd z kolei po kilku miesiącach odpłynął do Wielkiej Brytanii. Po przeszkoleniu myśliwskim zakończonym 3 sierpnia 1940 roku Skalski został skierowany do 302 Dywizjonu Myśliwskiego zwanego Poznańskim. Jednak po kilku dniach odwołano go stamtąd i jeszcze tego samego miesiąca skierowano do 501 Dywizjonu Myśliwskiego RAF. Pierwszego dnia walk zestrzelił na pewno jednego Heinckla oraz uszkodził drugiego. W czasie potyczek nad Anglią dwukrotnie cudem uniknął śmierci. Wierzył w przeznaczenie. Mówił nawet, że jest to jego dewiza życiowa.

Pierwsze zestrzelenie miało miejsce nad kanałem La Manche, kiedy po akcji wracał na swoje macierzyste lotnisko. Spotkał się łeb w łeb z niemieckim pilotem, tylko że Skalski nie miał już naboi. Nacisnąłem spust. I wydobył się tylko syk powietrza. Zestrzelony drugi raz wyskoczył poparzony z płonącego samolotu. Dostałem serię zdziałek Messerschmitta atakującego mnie z tyłu, od dołu. Pociski trafiły w rezerwowy zbiornik paliwa. Pełne 50 galonów benzyny, która płonąc, chlusnęła do kabiny. Stanąłem w ogniu. Po otwarciu kabiny świeże powietrze podsyciło płomienie. Ogień ogarnął mi uda i kolana. Samolot w tym czasie szedł piką ku ziemi.

Podboje miłosne Polaków przyprawiały o ból głowy ich brytyjskich kolegów. Ci dali wyraz swemu niezadowoleniu w liście do kącika porad Daily Sketch. Martwi nas, że żadna Brytyjka nie chce na nas spojrzeć. Dlaczego? Dlatego, że na naszym lotnisku rozplenili się polscy lotnicy i rekwirują wszystko, co ładne i skromne. Co mamy robić? Ale wojna trwała. Podczas bitwy o Anglię Stanisław Skalski zestrzelił sześć niemieckich maszyn. Później w dywizjonie 306 latał nad okupowaną Europą, osłaniając wyprawy bombowe. Chociażby między lipcem a wrześniem 1941 roku zgłosił zestrzelenie nad Francją pięciu kolejnych Messerschmittów.

Latał też w dywizjonach 316 oraz 317. W uznaniu zasług otrzymał wkrótce od Brytyjczyków stopień majora. W lutym 1943 roku z grupy polskich lotników w Afryce utworzono Polski Zespół Myśliwski, który szybko zdobył uznanie, a za swoje akrobatyczne zdolności nazwano go nieoficjalnie cyrkiem Skalskiego. Jak nazwa wskazuje jego dowódcą został Stanisław Skalski. Formacją nazywano również polskimi tygrysami lub polskimi diabłami. Już wówczas Skalski należał do najwybitniejszych polskich lotników.

Piloci stacjonowali w Tunezji na lotnisku Bugrara. O polskim zespole w Afryce pisał jeden z jego członków, Bohdan Arct, w książce Cyrk Skalskiego. Przyjęto Polaków z otwartymi rękami, ale Brytyjczycy spoglądali nieco nieufnie, jakby nie chcąc przedwcześnie wydawać opinii o nieznanych im przybyszach. W myśliwskim skrzydle zachodniej pustyni zwykło się cenić czyny, nie zaś słowa. Najbliższą miejscowością w pobliżu lotniska była mieścina arabska pozbawiona sklepów, gospód oraz tego wszystkiego, czym Polacy cieszyli się do tej pory w Anglii. Co warto wspomnieć, podrwające się do lotu samoloty z piaszczystych dróg, wyznaczonych beczkami po benzynie, unosiły za sobą w górę chmury pyłu, który utrudniał innym pilotom obserwację.

Bohdan Arzt wspominał. Przygotowania naszej eskadry trwały niezwykle krótko. Po prostu pół dnia na loty treningowe zespołowe. Na zgrania się zespołu czasu nie było. Mieliśmy dotrzeć się podczas właściwych lotów bojowych. Nie martwiło to nas zbytnio. Swój pierwszy lot bojowy eskadra wykonała 18 marca 1943 roku. Już 10 dni później Skalski z Chorwaczewskim zestrzelili dwa niemieckie bombowce Junkerski. Na początku kwietnia Polacy mieli na koncie 10 pewnych zwycięstw i 3 uszkodzone maszyny niemieckie. Wielki dzień nadszedł 20 kwietnia. Podczas powietrznego patrolu Polacy zaatakowali 20 niemieckich i włoskich samolotów.

16:30 · Pierwsza wojna w Afryce 5

W ciągu kilkuminutowego starcia zestrzelili 6 maszyn, a jedną uszkodzili. Dwa dni później swój sukces powtórzyli. Natknęli się wówczas na formację blisko 30 messerschmittów. Zestrzelili ich sześć, a resztę rozpędzili. W maju 1943 cyrk Skalskiego został rozwiązany, a to w wyniku kapitulacji oddziałów niemiecko-włoskich. W ciągu 7 tygodni działań bojowych członkowie cyrku zestrzelili na pewno 25 samolotów wroga, 3 prawdopodobnie, a 9 uszkodzili. To wszystko przy stracie zaledwie jednego pilota, który dostał się do niewoli. Polacy byli najskuteczniejszą jednostką myśliwską walczącą nad Afryką w składzie RAF-u. Ich walki pod niebem Tunezji na bieżąco opisywały gazety w Afryce oraz w Wielkiej Brytanii.

Do albumu prowadzonego przez polską formację wpisał się między innymi porucznik Richards, oficer taktyczny 145 Dywizjonu. Zwykłe słowa nie wystarczą, by wyrazić nasz podziw dla waszego kunsztu w powietrzu i naszą ocenę waszego koleżeństwa na ziemi. Bardzo żałujemy, że was stracimy i żałujemy rozstania zarówno z każdym z was, jak i z całą eskadrą. Jesteście wspaniałym zespołem. Nie potrzebuję pisać więcej. Po rozwiązaniu cyrku Skalskiego Anglicy doceniając umiejętności polskich pilotów zaproponowali im stanowiska dowódcze w brytyjskich Dywizjonach Myśliwskich walczących nad Morzem Śródziemnym. Skalski został wówczas dowódcą dywizjonu 601.

Pełnił tę funkcję od czerwca do września 1943 roku. Działał na Malcie, gdzie osłaniał lądowanie aliantów na Sycylii. W grudniu 1943 po walkach nad Włochami Skalski powrócił do Wielkiej Brytanii. Tam rozegrał się dla niego ostatni etap wojny. W kwietniu 1944 roku Skalski został przeniesiony do 133 Skrzydła Myśliwskiego. Wówczas to latał na amerykańskich Mustangach. Na tym typie samolotu odniósł swe dwa ostatnie zwycięstwa powietrzne podczas II wojny światowej. Od października 1944 do stycznia 1945 roku brał udział w szkoleniu oficerów sztabowych w USA. Po powrocie został oficerem operacyjnym w 11 Grupie Myśliwskiej RAF-u.

Swą służbę na Wyspach Brytyjskich zakończył w stopniu majora. W czerwcu 1947 roku powrócił do Polski. Ciągle czuł się lotnikiem. Został przyjęty do lotnictwa Ludowego Wojska Polskiego, gdzie mianowano go inspektorem techniki pilotażu w Wydziale Wyszkolenia Bojowego Dowództwa Wojsk Lotniczych. Niestety, tak jak większość powracających z zachodu polskich lotników, nie uniknął represji. W czerwcu 1948 roku został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w związku ze sprawą pilota Władysława Śliwińskiego, którego znał osobiście. Śliwiński, weteran dywizjonu 303, rzeczywiście prowadził pracę wywiadowczą, przekazując na zachód tajne informacje. Jego sprawa stała się jednak pretekstem do aresztowania wielu lotników, między innymi Skalskiego.

W archiwum IPN znajdują się protokoły jego przesłuchań. Do podpisania zeznań, w których przyznaje się do szpiegowania na rzecz Zachodu, zmuszono go torturami. W dokumentach znajdziemy także wydany na niego, dokładnie 29 stycznia 1951 roku, wyrok kary śmierci. W dokumencie zapisano również kary dodatkowe. Utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze i przepadek mienia na rzecz Skarbu Państwa. Wyrok podpisał prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, Bolesław Bierut. Prośby o ułaskawienie Skalskiego wysyłała wielokrotnie jego matka. Dzięki jej interwencji w kwietniu 1951 roku karę śmierci zamieniono na dożywocie.

20:41 · Polski Zespół Myśliwski w Afryce 3

Ale matka nie ustawała i za wszelką cenę chciała wydobyć syna z więzienia. Jeden z jej listów ponownie trafia na biurko Bieruta. Obywatelu prezesie, opiekunie wdów i sierot, uciekam się do ciebie z gorącą prośbą o uwolnienie syna mojego z więzienia. Jestem wdową, mam tylko jednego syna na świecie, więcej nikogo. Jestem robotnicą fizyczną i w ten sposób zarabiam na życie. Podeszły wiek i zły stan zdrowia niedługo już pozwolą mi pracować. Skalski przebywał najpierw w więzieniu w Rawiczu, a od czerwca 1953 roku we Wronkach.

Skalski dopiero w kwietniu 1956 roku został oczyszczony z zarzutów i wyszedł na wolność. W więzieniu spędził łącznie 8 długich lat. W maju na kilku kartkach zaadresowanych do generalnego prokuratora PRL-u w Warszawie opisał swoje tragiczne położenie. Zwracał się o udzielenie mu pomocy. W obecnej chwili jestem zupełnym rozbitkiem, a cały mój dorobek życiowy został bez reszty przekreślony. Jestem bez dachu nad głową. Mieszkam kontem u przyjaciół w Warszawie. Proszę obywatela generalnego prokuratora o jak najszybsze załatwienie sprawy odszkodowania materialnego za ośmioletni pobyt w więzieniu. Kwestię zatrudnienia pozostawiam otwartą do czasu zorganizowania sobie podstaw

Do nowego życia. W listopadzie 1956 roku rozpoczął służbę w dowództwie wojsk lotniczych i obrony przeciwlotniczej jako kierownik sekcji historycznej. Po rehabilitacji mógł wyjeżdżać za granicę, chociażby na zloty polskich lotników. Na zachód wyjeżdża również po to, aby ratować swoje zdrowie. Po 1989 roku niepokorny Skalski zajmuje się nawet jakiś czas polityką. Udziela wywiadów. Az polskiego lotnictwa z czasów II wojny światowej odchodzi na wieczną wartę 12 listopada 2004 roku. Spoczął na cmentarzu wojskowym na warszawskich Powązkach. Jego grób zdobią skrzydła zrywającego się do lotu orła.

Pokazano wszystkie 22 dopasowania. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.