Al-Kaida – od dżihadu do geopolityki strachu. Prof. Ryszard Machnikowski

Witam w historii Beskidu, cyklu rozmów o historii Nali Nowszej. Dzisiaj ponownie naszym gościem jest pan profesor Ryszard Machnikowski, z którym miałem przyjemność rok temu rozmawiać na temat na temat Hezbollahu. Pan profesor jest dziekanem Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politeologicznych Uniwersytetu Łódzkiego. Dzień dobry panie profesorze. Dzień dobry panu, dzień dobry państwu. Tym razem chciałem z panem porozmawiać też mniej więcej w tym samym kręgu tematycznym, chociaż tematem naszej rozmowy dzisiaj będzie po prostu Al-Qaida, czyli jedna z tych, jednych z najsłynniejszych organizacji, chociaż tak jak jużśmy rozmawiali przed... Przed rozpoczęciem nagrania, cóż, okrutna słowa Al-Kaidy została przyćmiona przez państwo islamskie. Które się wywodzi z Al-Kaidy zresztą. Dokładnie tak.

Pan profesor jest autorem książki zabójczej idee, co próbują nam przekazać terroryści. Gdzie należy szukać korzeni tego ruchu? Pewnie musimy się cofnąć do lat 80., o ile nie wcześniej, prawda? Tak, te bezpośrednie korzenie to jest przełom lat 70. i 80. Jeżeli mówimy o ruchu zwanym Al-Qaida, czy też organizacji, czy sieci terrorystycznej, bo bardzo różne, że tak powiem, kategorie analityczne się do tego przykłada w różnych momentach historii, u różnych... charakter organizacyjny miała ta instytucja terrorystyczna, jeśli tak to można powiedzieć. Użył pan słowo sieć, ale Al-Kaida, jak wytłumaczymy na słowo baza, prawda? Tak, dosłownie to znaczy baza, rzeczywiście w języku arabskim, natomiast to miała być baza dżihadu, zresztą pewnie do tego dojdziemy.

Natomiast bezpośrednio, jeżeli mówimy o Al-Kaidzie, no to lata 70., 80. to jest ten moment, kiedy należy zacząć Tę opowieść, bo Al-Kaida nieodłącznie wiąże się z życiem jej założyciela, czyli Osamy Bin Ladena, czasami przez Amerykanów nazywanego Osamą Bin Ladinem, UBL, taki miał akronim w Stanach Zjednoczonych, ale w języku polskim najczęściej używamy tego imienia Osama Bin Ladena. Ibn czasami się też używa tego, ponieważ z punktu widzenia naszej transkrypcji jest to bardziej poprawne, ale ponieważ jakby cały świat zna go jako Osama Bin Laden, więc pozostajmy przy tym określeniu jego imienia i nazwiska. I to była osoba, która jak gdyby była głównym ojcem założycielem, chociaż nie jedynym tej organizacji, natomiast była z całą pewnością takim spiritus movem,

działania Al-Kaidy przez cały czas do momentu śmierci, jak wiemy, w nocy z 1 na 2 maja 2011 roku w Abbottabadzie w Pakistanie. Z wysokoja, że mógł on prowadzić zupełnie inny tryb życia, bo był przecież synem jednego z największych podtedatów budowlanych w Arabii Saudyjskiej. Tak, to jest w ogóle bardzo ciekawe, dlatego że historia tego ruchu sieci organizacji jest historią osób wykształconych, pochodzących z dobrych domów. Dlatego, że bardzo często panuje takie niewłaściwe przekonanie, że terroryści to są ludzie albo jacyś tacy bez przyszłości, bez perspektyw, którzy decydują się na szerzenie przemocy politycznej, bo nie mają innej alternatywy w życiu. W przypadku zarówno Bin Ladena, jak i jego współpracownika i następcy Zawahiriego, jak i w przypadku też obecnego szefa Al-Kaidy, czyli Saifa Al-Adela,

Natomiast oczywiście też nie było żadnej kontrowersji, jeżeli chodzi o kraje zachodnie, w tym Stany Zjednoczone, dlatego że Stany Zjednoczone, pamiętajmy, że to jest przełom, to są ostatnie lata rządów Jimmy'ego Cartera i początek rządów Ronalda Reagana i zarówno Zbigniew Brzeziński jako doradca bezpieczeństwa narodowego prezydenta Cartera, jak i później prezydent Reagan upatrzyli w Afganistanie wielkiej szansy, odegrania się za Wietnam, czyli uczynienia z Afganistanu takiego radzieckiego Wietnamu, stąd też amerykańska pomoc również szła i m.in. te biura werbunkowe do afganickiego dżihadu były także w wielu miastach amerykańskich, one były znane władzom, władze nic z tym nie robiły, wręcz wspierały tego rodzaju działalność, co dało potem zaczynek do różnego rodzaju tzw. teorii spiskowych, że CIA założyło Al-Kaidę albo miała kontakt, albo finansowała bezpośrednio, co nie jest zresztą prawdą.

No tu moglibyśmy powiedzieć, że w takim razie w tym spisku byli niektórzy Polacy w Wikłanii, bo mamy Lecha Sądka, który zginął walcząc z Sowietami. Czy Radosława Sikorskiego. Który oczywiście tam jako dziennikarz pojechał i jakby to powiedzieć napisał ciekawą książkę. A czy jedno zdjęcie widnieje chyba z Kołasznikowa. Z kamery natomiast z Kołasznikowa, ale to może po prostu dla dodania sobie ani muszę. No załóżmy, że tak. Natomiast z kim tak naprawdę Osama Bin Laden i ludzie wokół niego kontaktowali się w Afganistanie? Bo z tego co ja kojarzę, to chyba nie jest on kojarzony na przykład z Ahmedem Shah Masudem, czyli wozem Tadżyków i tej koalicji plemion górskich. Nie, nie. Zresztą Al-Qaida zabiła Masuda. No tak, w pewnym momencie. Tuż przed, dwa dni przed zamachem z 11 września 2001 roku.

Aczkolwiek Bin Laden wziął udział w kilku bitwach z Rosjanami. To też warto pamiętać. wspomnieć. Natomiast ta jego kariera nie miała charakteru militarnego. On po prostu stał się takim człowiekiem Saudyjczyków, jeśli tak można powiedzieć, w Afganistanie i przekazywał środki finansowe, dystrybuował też te środki finansowe płynące z państw Zatoki, głównie z Arabii Saudyjskiej, ale nie tylko. Ja rozumiem, że oczywiście Sowieci od początku były tym wcieleniem szatana na tym naszym ziemskim padole. Domyślam się, że oczywiście każdy dżihadista z Krajów arabskich. Siłą rzeczy widział drugiego szatana w postaci Izraela, ale czy te Stany Zjednoczone też już szybko się pojawiły wśród grona tych państw, z którymi trzeba walczyć na arenie światowej, czy to dopiero po zakończeniu wojny afgańskiej?

Po Maroko i Algierię. Czy tam już byli też Arabowie, którzy po prostu jako emigranci funkcjonowali w Europie Zachodniej? To też tacy pojawiali się wtedy? Tak, tacy oczywiście również. Tutaj bardzo takim ciekawym przypadkiem był Al-Suri, który był, można powiedzieć, bardzo zeuropeizowanym Syryjczykiem, funkcjonującym też w strukturach europejskich. Bardzo ważna postać później dla funkcjonowania tej organizacji. Natomiast Mustafa Sadmarian Nasar tak naprawdę się nazywał, bo bardzo wiele tych określeń bojowników to są kunia albo zawołania bojowe w jakiś sposób, najczęściej odnoszące się do terenu, z którego pochodzą, więc al-Surich było bardzo wielu, bo to jest syryjczyk po prostu w języku arabskim. Natomiast oni pochodzili praktycznie z każdego kraju północnej Afryki i półwyspu Arabii Saudyjskiej i okolic.

Natomiast to się oczywiście u Binadena wykrastylizowało po 1990 roku. Za chwilę powiem w jakich okolicznościach. Natomiast w 1988 roku doszło do takiego rozłamu. Magda Al-Kidamat została zlikwidowana. Bin Laden założył z kilkoma innymi swoimi towarzyszami walki organizację zwaną Al-Qaida. Oczywiście z tym założeniem wiąże się wiele mitów. Istnieje też taka wersja, że to w ogóle nic takiego formalnie nie powstało, ale jednak więcej źródeł, włącznie z samym Bin Ladenem wskazuje, że jednakowoż, tak jak mówię, sierpień 1988 roku to jest takie, można powiedzieć, sformalizowanie funkcjonowania tej organizacji na bazie tak zwanego notesu Bin Ladena, bo co zrobił Bin Laden? Bin Laden założył kartotekę tych bojowników i ta kartoteka była skomputeryzowana, żeby było jeszcze ciekawiej, no bo nowoczesność

W 1994 roku Saudowie pozbawili go obywatelstwa, natomiast w 1991 roku jego środki finansowe zostały zamrożone. I to jest bardzo ciekawe, dlatego że to ma taki wpływ, że bardzo często wskazywano, że Al-Qaida była taką osobistą organizacją Bin Ladena, którą finansował ze swoich środków, które odziedziczył po swoim ojcu, który zginął tragicznie w wypadku lotniczym w 1967 roku. Natomiast to nie jest do końca prawda, dlatego że Bin Laden majątek tracił dwa razy. Pierwszy raz stracił dostęp do tego majątku w 1991 roku na skutek decyzji Domu Saudów. Wywali presję na dom Bin Ladena i on stracił dostęp do środków finansowych. Więc to był niemalże bankrut, możemy powiedzieć, w 1991 roku.

To, co udało mu się... przetransferować jeszcze ze źródeł powiedzmy pozasaudyjskich, przeniósł do Sudanu i tam rozpoczął działalność taką biznesowo-rolniczą nawet wręcz. Czyli ten pierwszy milion się tam znalazł. Tak, ten pierwszy milion się tam znalazł, w związku z czym, ale tutaj też warto rozproszyć tego typu, bo widziałem, to niestety do dnia dzisiejszego pokutuje w świadomości ludzi, że miał podobno 300 milionów dolarów, które zainwestował w Al-Kaidę i tak dalej. Nie, Al-Kaida była finansowana z Bliskiego Wschodu przez ludzi, którzy po prostu dawali pieniądze. Jest mowa o tak zwanym złotym łańcuszku. Taki crowdfunding się zrobił. Tak, ludzi, którzy po prostu dawali pieniądze. Najpierw dawali pieniądze na walkę na dżihad w Afganistanie, a potem dawali na walkę z kimkolwiek tam wypadło walczyć.

Strzelało Liban, ale podkuliło ogon i się wycofało z tego konfliktu, który nie prowadził do Niczego sensownego jak się okazało. Chciałoby się powiedzieć, że jakieś takie nazwijmy to lokalne wydarzenie, jakie może mieć potem reperkusje na całą globalną politykę. To nie było tak naprawdę lokalne, bo to się rozeszło przecież szerokim echem po całym świecie muzułmańskim, że jednak można przepędzić tego wielkiego szatana w bardzo prosty sposób. To był ten pierwszy element, a drugi element był taki, że my teraz już wiemy, wtedy to nie było do końca pewne, ale wiemy, że właśnie życzony Seyf al-Adel, który był wtedy szefem Komitetu Medialnego, ale także Militarnego Al-Kaidy, wysłał swoich instruktorów do Somalii, gdzie Amerykanie, przypomnijmy, weszli w 1992 roku z powodów tak zwanych humanitarnych.

Helikopter walki. Tak, dokładnie, ten incydent helikopter w ogniu. Dlaczego ci bojownicy somalijscy byli tak skuteczni? Dlatego, że tych kilku instruktorów z Afganistanu pokazało Somalijczykom jak walczyć z helikopterami, bo mieli doświadczenie w walce z Mi-24, które przecież dziesiątkowały bojowników w Afganistanie, w związku z czym to było takie podejrzenie, a w tej chwili jest już niemalże graniczące z pewnością, że tych kilku instruktorów wojskowych Al-Kaidy tam było na miejscu, szkoliło te bojówki somalijskie i potem to zostało użyte właśnie przez Bin Ladena jako przykład, że proszę bardzo, wystarczy zabić kilkunastu Amerykanów kilkudziesięciu ranić i co robi wielkie mocarstwo? Wielkie mocarstwo zawija fraka i się wycofuje, bo przecież prezydent Clinton ostatecznie podjął decyzję o wycofaniu wojsk amerykańskich Somali, mimo tej katastrofy humanitarnej, która w dalszym ciągu miała miejsce.

Także to rozumowanie nie miało takiego charakteru, że imperium odda, tylko że imperium właśnie jest tkórzliwe w gruncie rzeczy i wystarczy dobrze mu dać w zęby, żeby się wycofało. I taka była cała, że tak powiem, specyfika działania. Trzeba tak dać w zęby Imperium, żeby się wycofało. Zamach z 11 września 2001, czyli to szczytowe w cudzysłowie osiągnięcie Al-Kaidy pod względem terroryzmu, było przecież takim pokazaniem, że dajemy w zęby i Imperium się wycofa. W tym przypadku tak się nie stało, jak wiemy. Rozumiem, że Osama Bin Laden i pewnie parę jego współpracowników ląduje Ląduje w Sudanie. I to jest bardzo ciekawa sytuacja, dlatego że Sudan był rządzony wtedy przez Hasama Turabiego, także islamistę.

W związku z czym jego, można powiedzieć, kolega po fachu brat był tam bardzo mile widziany i zaczynał rozwijać swoją organizację. Pobyt Bin Ladena w Sudanie skończy się w 1996 roku w okolicznościach, o których za chwilę powiem. Natomiast w tym czasie zaczyna odbudowywać tą swoją organizację. Po pierwsze zaczyna zarabiać i pozyskiwać środki finansowe od donatorów z regionu. Po drugie tworzy obozy szkoleniowe i w międzyczasie takim pierwszym zamachem, który jest przypisywany Al-Kaidzie to jest nieudany na wiosnę mówiąc zamach w hotelu w Jemenie w grudniu. 1992 roku. Tam w tym hotelu mieli przebywać amerykańscy żołnierze, którzy lecieli do Somalii.

To był cel tego zamachu, natomiast ten zamach się nie powiódł w tym sensie, że dwie przypadkowe osoby zostały tam ofiarami tego zamachu. Natomiast w 1993 roku, tak jak mówię, ten incydent tak zwany, znany jako helikopter w ogniu, najprawdopodobniej tam udział Al-Kaidy również był. w postaci szkolenia tych bojowników, którzy dokonali tej masakry żołnierzy amerykańskich wtedy. Natomiast w Arabii Saudyjskiej mają miejsce dwa takie incydenty terrorystyczne. W listopadzie 1995 roku wybucha bomba pułapka w pobliżu Koszar Gwardii. saudyjskiej i tam ginie kilka osób, w tym także instruktorzy amerykańscy, bodajże czwórka. Natomiast w czerwcu 1996 roku jest taki bardziej znany już zamach w Cobar Towers, gdzie zginęło 19 amerykanów.

To było miejsce szkoleniowe, gdzie wojskowi amerykańscy, którzy dalej przebywali na terenie Arabii Saudyjskiej, szkolili po prostu wojska i gwardię i żandarmerię saudyjską Tutaj się zakłada, że w przypadku tego zamachu z listopada 1995 roku zaszło ciekawe zdarzenie, dlatego że bardzo szybko bezpośredni sprawcy tego zamachu zostali złapani i niemalże natychmiast zgładzeni przez Saudyjczyków. Tam jakiegoś głębszego śledztwa nie było, tak jakby nie chcieli dojść do tego, kto tam za tym zamachem stoi. Natomiast w przypadku Cobar Towers mamy do czynienia z taką sytuacją, że tam zakładano, że być może także komórki Hezbolachu w jakiś sposób uczestniczyły. Co jedno nie wyklucza moim zdaniem drugiego, dlatego że to co też bardzo wielu osób powątpiewa, istniało link, istniało pewne połączenie między grupami terrorystycznymi szyickimi kierowanymi przez Mugniję Al-Kajdą, mimo że formalnie przecież oba te frakcje muzułmańskie się nie lubią.

Natomiast wydaje się, że Mugnija w jakiś sposób pragmatycznie podchodził do współpracy z Binladenem i vice versa. Binladen wzorował się, można powiedzieć za chwilę, jaki był przykład tego wzoru na działaniach Mugniji i w związku z tym można powiedzieć, że być może tam dochodziło do współpracy. Koniec końcem Bin Laden został znowuż wygnany z Sudanu w kwietniu 1996 roku w takich okolicznościach, że wspomniany przeze mnie Hassan al-Turabi zaczął tracić wpływy w Sudanie. Tam się pojawiła po prostu konkurencja. I jednocześnie też sytuacja gospodarcza w Sudanu była taka, że on został poddany sankcjom i naciskom ze strony zarówno sałdyjskiej, jak i amerykańskiej w przypadku Bin Ladena, jak i francuskiej w przypadku Carlosa. szakala, innego znanego ówczesnego arcyterrorysty i sytuacja była o tyle ciekawa, że sudańczycy wydali Francuzom Carlos'a, ono do dnia dzisiejszego odsiaduje w więzienie, karę dożywotniego więzienia w więzieniu we Francji.

niewiernym przeciwnikiem. A czy przypadkiem też nie było tak, że ludzie Al-Kaidi z samym bilantem na czele nie mieli jakichś, nazwijmy to, sojuszników, no nie u samych Saudów, ale w tym takim, nazwijmy to, w drugiej, trzeciej linii aparatu czy administracyjnego, czy wojskowego? No ja myślę, że nawet czasami w pierwszej linii, dlatego, że może nie otwarcie, ale no jeżeli się z tych doniesień, które są w tej chwili dostępne, popatrzy na ten tak zwany złoty łańcuch, to tam mieliśmy do czynienia z bankierami, przedsiębiorcami saudyjskimi, z grupy tych najbogatszych. Czyli to wsparcie tam w tym społeczeństwie, sympatia dla idei i dla praktyki, którą reprezentował Bin Laden była znaczna, w związku z czym być może

Myślę, że potem Amerykanie sobie bardzo mocno pluli w brodę z tego powodu, ze względu na to, co zaszło w roku 2001. Ale zanim pewnie przejdziemy do tego zamachu z 11 września, który był tym szczytem, jak gdyby można powiedzieć, osiągnięć organizacji terrorystycznej Bin Ladena, zwanej jako Al-Qaida, no to pamiętajmy, że jeszcze coś się w międzyczasie zdarzyło, dlatego że zdarzył się październik 2000 roku i zamach na... niszczyciel amerykański USS Cole i to jest o tyle ciekawe, że to też... To było w Jemenie? To było w Jemenie, tak, na Redzie ten okręt stał. Natomiast to też, ten incydent pokazuje, że grupy terrorystyczne czasami mają taki charakter, można powiedzieć, no...

Zanim dopłynął do tego statku, zatonął. Więc tak jak mówię, to jest ten taki slapstickowy trochę charakter czasami działalności terrorystycznej, ale... Nikt tego nie zauważył, nikt się o tym nie dowiedział, w związku z czym to, co nie udało się w styczniu, udało się w październiku bodajże i do takiego zamachu skutecznego doszło kilkunastu marynarzy amerykańskich, zginęło, straty były wycenione na 200 milionów dolarów, bo ten okręt miał poważną wyrwę w burcie, musiał być potem w suchym doku naprawiany, został wyłączony z użytku na ponad pół roku. w związku z czym ten zamach, można powiedzieć, był kolejnym takim sukcesem Al-Kaidy, pokazującym, że my nie ustąpimy. To była to cały czas próba uderzenia w zęby Amerykanów, aż oni w końcu wreszcie opuszczą Arabię Saudyjską i w ogóle cały świat muzułmański.

No i to jest to podbijanie stawki, jeśli idzie sam cel, że z ambasad relatywnie łatwich celów przeszli na dość spektakularne uderzenia. Ale co do samej... Nazwijmy to siatki organizacyjne, struktury organizacyjne. Jak ta Al-Kaida była zorganizowana? Ja to tylko kojarzę z hasłem struktura raczej zdecentralizowana, mimo tego, że tam na czele jest oczywiście wódz w postaci Bin Ladena. To działało, można powiedzieć, najpierw w dwojaki sposób, bo jest ta Al-Kaida... Różnie to nazywamy 1.0 najczęściej i Al-Kaida 2.0. Al-Kaida 1.0 przed 11 września, Al-Kaida 2.0 po 11 września. Ale już ta Al-Kaida 1.0 miała pewne elementy charakterystyczne Al-Kaida 2.0, dlatego że często używa się na określenie tej organizacji mianem sieć terrorystyczna.

Al-Qaida zawsze była siatką, w tym sensie, że Bin Laden zawsze chętnie spotykał się z osobami z innych organizacji terrorystycznych. Zawahiri był przecież w końcu z egipskiego, islamskiego dżihadu, jego zastępca, potem następca, o nim pewnie też będzie warto powiedzieć kilka słów. Khalid Sheikh Mohammed, który też był takim wolnym elektronem, który był architektem, można powiedzieć, zamachu z 11 września, był też w pewnym sensie w jakimś okresie niezależny od... od Bin Ladena, przedłożył mu ten swój pomysł ataku na cele w samych Stanach Zjednoczonych. Więc z jednej strony on finansował i wspierał różnego rodzaju też inne organizacje, czy też podbierał członków innych organizacji do swojej organizacji.

Natomiast do tego mniej więcej 11 września 2001 roku ta organizacja funkcjonowała jako Jednak mimo wszystko hierarchiczna struktura, ona miała swojego jasnego dowódcę, zastępcę, kilka komitetów. Komitet wojskowy, komitet religijny, który jakby musiał uzasadnić, bo musimy pamiętać, że to są głęboko pobożni muzułmanie i każdy atak musi być głęboko uzasadniony religijnie. Tak trzeba wskazać, czy sury czy z hadisu jakieś przypowieści o życiu Mahometa, czy w jakikolwiek inny sposób uzasadnić religijnie, dlaczego dokonujemy i zawsze takie uzasadnienie religijne padało przy okazji takich zamachów, dlaczego zabijamy niewiernych.

W związku z czym musimy pamiętać o tym, że komitet religijny miał również wielkie znaczenie. Była komórka medialna, oczywiście Al-Kaidy, wtedy działająca bardziej przez kasety VHS i różnego rodzaju ulotki, bardziej niż to, co znamy dzisiaj, czyli podstawy funkcjonowania propagandy terrorystycznej, czyli internet, bo jeszcze wtedy ten internet nie miał takich zasięgów, nie było to takie łatwe. Ale rozumiem, że ta kaseta gdzieś tam do Hamburga, do Oslo, Kopenhagi docierała. Docierała, tak. Zresztą nawet muszę powiedzieć, ja na wczesnym etapie studiowałem w Stanach Zjednoczonych i udało mi się przed meczetem zobaczyć takie kwalifikacje, kasety wideo sławiące dżihad w Afganistanie przeciwko Sowietom, w związku z czym jakby to było widoczne w Nowym Jorku, więc jakby tak to wyglądało.