Józef Cyrankiewicz

Jego ojciec, również Józef, jest inżynierem i kieruje budową. Rodzina dopiero po zakończeniu pierwszej wojny wraca do Krakowa. Posyłają małego Józia do prywatnego gimnazjum Jaworskiego przy Rynku Głównym, szkoły elitarnej i drogiej, dbającej o wysoki poziom nauczania. Po maturze Józef zgłasza się do wojska. Trafia do Wołyńskiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii. W 1933 roku jest już podporucznikiem rezerwy. Jest wysoki, przystojny, inteligentny i ma dobre maniery. Na Uniwersytecie Jagiellońskim zaczyna studiować prawo. Studia trudne, wymagające wkuwania, co przychodzi mu dość opornie. Z wysiłkiem walczy o pozytywne zaliczenia, bo czas woli poświęcać na politykę. Wraz z rozpoczęciem studiów wstąpił do PPS, Polskiej Partii Socjalistycznej.

Latem wyjechała do Jugosławii i tam zastała ją wojna. Ale jest jej siostra Joanna, która niespełna rok później zostanie jego żoną. Ale zanim staną przed ołtarzem, Józef wstępuje do powołanej przez PPS, partia oficjalnie zawiesza działalność Podziemnej Organizacji Walczącej , której współzałożycielem i sekretarzem generalnym jest poseł Kazimierz Puszak. Spotyka się z nim w Warszawie, dokąd jeździ jako kurier. Ma fałszywe dokumenty, dlatego bezczelnie podróżuje pierwszą klasą w wagonie przeznaczonym tylko dla Niemców. Cyrankiewicz kieruje organizacją bojową w Krakowie. W czerwcu otrzymuje wiadomość, że na Słowacji Niemcy aresztowali Jana Karskiego, oficera, który dopiero co był z misją nawiązania kontaktu z PPS-em i wracał do Paryża.

Bieźniowie ruszają w marsz śmierci. Najpierw pieszo, później w odkrytych wagonach. Do Mauthausen dociera mniej więcej połowa. Wśród nich jest Cyrankiewicz. Tam i tak mają zostać wymordowani, ale zanim to nastąpi, Hitler popełnia samobójstwo, a esesmani uciekają. Cyrankiewicz zostaje uwolniony na trzy dni przed kapitulacją Niemiec. Dawni towarzysze z PPS są pewni, że Cyrankiewicz nie żyje. W Gazecie Socjalistów ukazał się już nawet jego nekrolog. Tym bardziej jego powrót jest zaskoczeniem. Ale takim samym zaskoczeniem jest zmiana, która w nim zaszła. Nie chce się wiązać z dawną PPS, nadal konspiracyjną, bo niechętną w chodzeniu we współpracę z Polską Partią Robotniczą, czyli komunistami i ze Związkiem Radzieckim. Powie później profesorowi Michałowi Śliwie, badaczowi PPS, że w czasie okupacji doznał tyle strasznego, że po wojnie po prostu chciał żyć po ludzku.

Pojeść, popić, zabawić się z dziewczynami. To jedno. A drugie jest realistą. Nie wierzy, że kilkaset tysięcy PPSiaków może stworzyć partyzantkę i walczyć ze Związkiem Radzieckim. Uważa, że nie ma o co walczyć, bo podczas konferencji w Teheranie w 1943 roku Polska została sprzedana Stalinowi. Konferencje w Jałcie i wreszcie w Poczdamie przypieczętowały los Polaków. Zresztą, gdy wraca w kraju, Bolesław Bierut powołał już tymczasowy rząd Frontu Jedności Narodowej, którego premierem jest Edward Osóbka-Morawski. I choć to rząd marionetkowy, Zachód go uznaje. Działa też nowa PPS, która ma słabe przywództwo. Cyrankiewicz postanawia to wykorzystać. Spotyka się z Bierutem i obejmuje stanowisko sekretarza generalnego w komitecie wykonawczym nowego PPS, nazywanego przez dawnych socjalistów fałszywym PPS-em.

W sierpniu wraz z premierem Osóbką-Morawskim Cyrankiewicz jedzie na spotkanie ze Stalinem. Rozmawiają do drugiej w nocy. Na kolejne spotkanie, tym razem w letniej rezydencji Generalissimusa, jedzie z Gomułką w listopadzie. Są w złych relacjach, Gomułka widzi w PPS-owcach wrogów. Stalin doskonale o tym wie i potrafi nawet zażartować. Widząc zabandażowaną rękę Gomułki pyta, czy go Cyrankiewicz ugryzł. A już całkiem serio stwierdza, że Polska Partia Socjalistyczna jest i będzie potrzebna. To daje Gomułce jasny sygnał, że nie może pozbyć się ani Cyrankiewicza, ani PPS-u. I nakazuje, by obaj polscy politycy wypili ze sobą Bruderschaft. Z nim zresztą także. Stalin długo rozmawia z Cyrankiewiczem. Przy wódce.

Pije z nim, bo Gomułka pić nie potrafi. Wreszcie mówi wprost. Ty nie lubisz mnie, Cyrankiewicz. Cyrankiewicz odpowiada. Skądże znowu, towarzyszu Stalin? Mówiąc to pochyla głowę, a w duchu modli się do Najświętszej Panienki, aby mu się łysi na nie zaczerwieni. I nie czerwień się, bo Stalin mówi później do otoczenia Gomułki, że Cyrankiewicz, choć socjalista, to dobry z niego marksista i leninowiec. Po powrocie z Soczi 28 listopada Cyrankiewicz zostaje ministrem bezteki w rządzie Edwarda Osóbki-Morawskiego. Tego dnia zostaje podpisany też ważny dokument. Mimo, że zdaniem Stalina PPS jest potrzebny, rozpoczyna się proces łączenia PPR-u z PPS-em. Od teraz ma być jedna komunistyczna partia – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza.

Dwa dni później Gomułka mówi do aktywu obu partii, że niektórzy towarzysze nazywają zjednoczenie ślubem. Dotąd obie partie żyły na wiarę, teraz związek zostanie prawnie zawarty. W styczniu 47 roku, po sfałszowanych wyborach do Sejmu, mając zaledwie 35 lat, Cyrankiewicz obejmuje stanowisko premiera. Ale nie wszyscy PPS-owcy są w tak dobrej sytuacji jak on. Właściwie zostają przez niego porzuceni, by nie powiedzieć mocniej zdradzeni. Tak jak Kazimierz Pórzak, który już w czerwcu 45 roku został aresztowany, wywieziony do Moskwy i wraz z innymi skazany na półtora roku więzienia. Sowieci wypuścili go, ale gdy Cyrankiewicz został premierem, Purzaka aresztuje UB. Tym razem otrzymuje 10 lat. Umrze w więzieniu w Rawiczu.

Wróćmy jednak do historii Cyrankiewicza. Przed formalnymi zaślubinami PPR i PPS Gomułka zostaje przez swoich towarzyszy oskarżony o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne i odwołany ze stanowiska sekretarza generalnego PPR-u. Gdy obie partie się łączą, Cyrankiewicz wraca do jego słów o ślubie mówiąc, zaręczyłem się z inną narzeczoną, a ślub musiałem wziąć z inną. Władzę w PZPR obejmuje Bolesław Bierut. Cyrankiewicz zostaje premierem i członkiem biura politycznego. Ale w kolejnych latach jego rola ogranicza się do funkcji reprezentacyjnych, bo w kraju rządzi partia. Przez chwilę traci nawet tekę prezesa Rady Ministrów, którą przejmuje Bierut, będąc jednocześnie szefem partii i rządu. Cyrankiewicz przez dwa lata jest jego wicepremierem.

Po upadku komunizmu w prasie pojawiają się artykuły oskarżające Cyrankiewicza o kolaborację z Niemcami. Zdaniem autorów, w Auschwitz miał być szpiclem i wysyłać ludzi na śmierć, a nawet dostarczać esesmanom żydowskie więźniarki, a te oporne kierował do likwidacji. Ten zarzut jest nonsensem, choćby z tego powodu, że esesmanów bardzo surowo karano za jakiekolwiek kontakty intymne z więźniarkami, a już szczególnie z Żydówkami. Piotr Lipiński w swojej książce Cyrankiewicz. Wieczny premier przywołuje wypowiedź doktora Adama Cyry, historyka Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Cyrankiewicz miał rzekomo wskazać Grabnerowi Stanisława Dybua, szefa przedwojennego PPS. Cyra stwierdza wprost, że to bzdura. Dybua został zamordowany w sierpniu, a Cyrankiewicz trafił do obozu we wrześniu.

Po wieloletnich badaniach Cyra nie ma również wątpliwości, jak ważną rolę przyszły premier odegrał w obozowym ruchu oporu. Nie znaleziono także dowodów, by Cyrankiewicz jako premier rzekomo napisał list do sądu, żądając skazania rotmistrza Witolda Pileckiego. Choć nie ma również dowodów, że zrobił cokolwiek, by go uratować. Jego i innych żołnierzy AK, jak generała Bora Komorowskiego, czy dawnych towarzyszy z PPS-u. Choć zdaniem niektórych, sprzeciwiając się stalinowskiemu terrorowi, sam wydałby na siebie wyrok. W końcu chciał tylko pojeść, popić i zabawić się z dziewczynami. I może dlatego wolał być konformistą i stał się bezwolnym narzędziem komunistów. Ach, jeszcze słowo o bracie Jerzym Cyrankiewiczu. Wyjechał do Anglii, gdzie był lekarzem w Edynburgu.