Wolność czy równość? Ekonomia dobrobytu społecznego | Jan Oleszczuk-Zygmuntowski | PLSE

doprowadziła do stworzenia tych państw opiekuńczych i neoliberalizm był czymś w rodzaju kontrrewolucji, próby odwrócenia tego postępu cywilizacyjnego. No i jakbyśmy spojrzeli sobie na to, kto tą krucjatę prowadził, tak? Czy mamy... Stowarzyszenie Mont Pelerin, czyli właśnie tych ekonomistów pod wodzą arystokraty von Hayeka, któremu marzyło się przywrócenie świata, w którym są ludzie lepsi i gorsi. Ronald Reagan, Margaret Thatcher, ich krucjata przeciwko wspólnotowości, przeciwko byciu razem, była prowadzona w imię wolności. I można by w takim razie zapytać, czyjej wolności?

Słynną pracę Friedricha von Hayeka, która była takim kamieniem węgielnym właśnie dla neoliberalizmu. W swojej oryginalnej pracy Hayek ostrzegał przed wynoszeniem do władzy dyktatorów, którzy mają rzekomo zaprowadzić porządek w takich trudnych, kryzysowych czasach. Czyli malował taką wizję, to była wizja bardzo specyficzna, w której... Państwo jest sprawcą wszelkiego zła. Państwo przez funkcjonowanie i działanie wywołuje chaos i kryzysy. W odpowiedzi na to populistyczni politycy czy populistyczne różne osoby, działacze i różnego rodzaju aktywiści

odpowiadają, że odpowiedzią na to jest jeszcze więcej państwa. No i to ten kryzys więcej państwa, kryzys jeszcze więcej państwa, tak się u Hayeka powtarza, aż do osiągnięcia poziomu po prostu dyktatury. W końcu ktoś przychodzi i mówi dobra, to ja na zdrowy chłopski rozum po prostu wezmę to żelazną pięścią i wtedy wreszcie będzie wszystko już uporządkowane tak od A do Z. I tylko ucieczka przed dyktatorami, która oczywiście można ją oceniać pewnie moralnie jako bardzo pozytywną, nie zaprowadziła hajeka i neoliberałów do prawdziwej wolności osobistej, do zwiększenia zakresu wolności ludzi, tylko raczej do takiej wykrzywionej antytezy wszelkiego kolektywnego działania.

W tym takiego działania, które chroni albo rozwija naszą wolność. Ta opowieść, którą Hajek szył, była oczywiście bardzo historycznie osadzona, była naznaczona traumą po faszyzmie, nazizmie, bolszewizmie, wszystkich tych zbrodniczych ideologiach, które akurat padły w Europie na podatny grunt po wielkim kryzysie. Czyli opowieść Hajeka była taka, że... Właśnie wielki kryzys był przypadkiem kryzysu, kiedy państwa weszły, zaczęły coś robić, pogorszyły tym sytuację i na to właśnie odpowiedzieli dyktatorzy. Ale rozważmy trochę inny przykład kolektywnego działania, który zdecydowanie zwiększa wolność.

Dzięki publicznej ochronie zdrowia wytworzyliśmy ogrom specjalistów, którzy również mogli dzięki temu badać, rozwijać i uzyskiwać na dużych populacjach, które leczą, pewną praktykę leczenia różnych chorób, terapii, z których mogą skorzystać wszyscy, nawet najbogatsi. Więc kolektywne, wspólne działanie poszerza zakres wolności i życia konkretnych ludzi. No ale oczywiście w świecie Friedricha von Hayeka, austriackiego arystokraty, który płakał właśnie za światem, gdzie arystokracja mogła żyć na salonach, a plebs musiał na nią pracować, każde wspólne działanie jest niechybnie drogą do totalitaryzmu i publiczna ochrona zdrowia też musi prowadzić do Hitlera.

Dzisiaj na szczęście wiemy, że ta opowieść Hayeka jest po prostu fałszywa. Jego samego będziemy pewnie raczej pamiętać w panteonie takich postaci jak Łysenko, radziecki naukowiec, który tworzył alternatywną teorię biologii i rolnictwa. Przede wszystkim dlatego, że przykład najbardziej oczywiście dla Hajeka fundamentalny, czyli właśnie dojście do władzy nazistów, jest doskonale zbadany. Te badania, które pokazują wpływ kryzysów na wybory polityczne właśnie na przykładzie wielkiego kryzysu i tego, jak w konkretnych regionach głosowano na partię NSDAP jasno pokazują, że to właśnie brak aktywnej polityki społeczno-gospodarczej, która łagodzi kryzys, a więc brak wspólnego działania, był powodem głosowania na NSDAP i był powodem zwracania się do autorytarnych przywódców.

To liberalizm jest przyczyną dyktatury. Ale problem z ideologią neoliberalną jest znacznie większy, gdyż nie tylko nie osiąga ona tego, czego i tak nie obiecuje, prawda? Nie obiecuje nam tego, że będzie powszechna równość ludzi, albo że nasze lokalne wspólnoty będą wzmocnione. Okej, nie obiecali, nie dowieźli. Ale również nie zwiększa naszej wolności. I to jest prawdziwa porażka, najbardziej fundamentalna właśnie neoliberalizmu. Wolność w rozumieniu Hayeka czy Friedmana jest rozumiana bardzo specyficznie. Można powiedzieć nawet, że tak bardzo wąsko.