Wolność czy równość? Ekonomia dobrobytu społecznego | Jan Oleszczuk-Zygmuntowski | PLSE

Pisał wówczas, że wolność to najsłodsze dobro, którego człowiek na ziemi kosztować może, które użyczone jest od Boga tym jedynie narodom, które stałością, męstwem, wytrzymaniem wszystkich przeciwności stają się onego godnymi. Wolność jest najsłodszym dobrem, jest tym, co jest na samej górze wartości, do których możemy aspirować i to przekonanie nam, Polakom, oczywiście Tadeusz Kościuszko, również walczący w Stanach, dzielimy z Amerykanami to szczególne skupienie na wolności, jest to dla nas taka wartość naprawdę istotna. Tylko... Jednak jak spróbujemy sobie spojrzeć gdzieś na to historycznie, czy w jakimś kontekście, to wolność nigdy nie była, ani nie jest do końca absolutna.

gdzieś po drodze przez finansowanie publiczne, czy to wojskowe, czy właśnie na innowacje. No ale państwo nie chciało przechwytywać tych wartości tylko dla siebie i firma Apple mogła skorzystać z tego, co my wszyscy, czy amerykańscy podatnicy sfinansowali. Podobnie przecież jest właśnie z ochroną środowiska, z którego wszyscy korzystamy, czy z bezpieczeństwem. Rzadko też zauważamy, tu coś, co szczególnie mnie przejmuje i pewnie już mogliście to usłyszeć gdzieś w tych różnych nagrywkach dotychczasowych, że rzadko zauważamy też takie inne podstawowe dobro, które jest trochę takim tlenem całego społeczeństwa. Ja mam tu na myśli zaufanie. Społeczeństwa, które cieszą się wysokim kapitałem społecznym, czyli właśnie tymi relacjami międzyludzkimi, czyli tym zaufaniem, nie otrzymały go z nieba, nie spadło im jakoś, nie zostały wybrane przez Boga do tego, żeby mieć zaufanie, ani przecież nie fedrują go w ziemi, nie znajdują go przypadkiem jak ropy czy węgla, tylko te społeczeństwa wytwarzały zaufanie przez...

Europejczycy uważali wówczas, że wolność jest zła, wolność pochodzi od szatana, od diabła, wolność jest podważaniem boskiego porządku, hierarchii, która rozciąga się od Boga przez archontów, aniołów, aż w końcu po namaszczonego przez Boga króla, przez feudalnych arystokratów, takich jak Friedrich von Hayek, aż wreszcie po prostu po to chłopstwo. I rdzenni Amerykanie mieli w tym zakresie kompletnie inne poglądy. I uważali właśnie, że wolność oznacza, że jest wolność cenna i właśnie dlatego wolność jest dobra, że nie istnieje żaden przywódca, który nie byłby obalalny. Że wódz jest dziś wodzem, ponieważ nas prowadzi, ale jeśli nas nie przekona do swojego planu, to go po prostu zastąpimy innym wodzem i nie ma w tym nic złego ani dziwnego.

Dlatego właśnie Francuzi na pierwszym miejscu postawili liberté, ale od razu na drugim egalité. Nie ma rozdzielenia wolności od równości i nie ma wolności bez równości. Rdzenni Amerykanie potępiali też akumulowanie bogactwa. Nie oznacza to, że nie byli do tego zdolni, że nie mieli do tego technologii i nie rozumieli tego. Co więcej, niektóre ludy Amerykanów miały zasadniczo pewne formy bogactwa. Takim przykładem jest choćby potlacz, czyli właśnie taka wielka uczta, ogromna fiesta, której wręcz celem jest to, żeby był pewien element przeżarcia takiego nadmiernego bogactwa, ostentacyjnego wręcz. Inne ludy były z kolei bardziej ascetyczne.

Natomiast co do zasady, większość tych rdzennych Amerykanów w różnych ludach uważała, że raczej akumulacja bogactwa wytwarza... stosunek władzy między ludźmi a przedmiotami. A kiedy powstaje władza ludzi nad przedmiotami, to w kolejnym kroku władza nad przedmiotami zamienia się we władzę nad ludźmi, którzy z tych przedmiotów chcą korzystać lub czerpać jakąś wartość. A więc im więcej bogactwa, tym więcej władzy. A więc w ich odczuciu wolność mogła odebrać nie tylko siła wojskowa, czy taka typowo polityczna władza utrzymywana na bagnetach, czy pałkach, czy muszkietach, ale również mógł robić to pieniądz.

Bo pieniądz przez zmuszanie ludzi do rywalizacji obracał ich przeciwko sobie, wytwarzał chciwość, prowadził do akumulacji bogactw, a przez to do władzy jednych... ludzi nad drugimi. A więc ten przymus ekonomiczny, który tego rodzącego się kapitalizmu, prawda, o którym z jednej strony mówimy jako Polacy, że myśmy nawet w tym nie uczestniczyli, bo mieliśmy feudalizm, z kolei on dla Amerykanów nie był w żadnym sensie prawem natury, ani nie był żadną niewidzialną ręką. Spoza tego kręgu oddziaływania rdzenni Amerykanie postrzegali to raczej jako właśnie coś nienaturalnego, sztucznego. coś niepożądanego, czego nawet w sumie nie chcieli. Podsumowując całą tą dłuższą opowieść, wolność nie powinna być ograniczona tylko do wąskiego rozumienia wolności konsumenta, wolności producenta na rynku.

Okazuje się też z właśnie szeregu tych badań, oczywiście są zalinkowane tutaj na dole w opisie filmu, że głównym sposobem na neutralizację tego stresu wynikającego z grupowej rywalizacji o status są relacje społeczne, w których nie następuje rywalizacja o status, zdrowe relacje społeczne, takie więzi bliskie, na przykład z rodziną, krewnymi, najbliższymi osobami, przyjaciółmi oczywiście. Więc jeśli akceleracja utrudnia nam utrzymywanie zdrowych relacji społecznych, wypycha nas do konkurowania, podróżowania między miastami, krajami, cały czas przyspieszania, żeby akumulować więcej bogactw i tych szans i doświadczeń w życiu, to osłabia nasze relacje społeczne, bazę, na której się utrzymujemy jako ludzie,

Czyli po angielsku community wealth building i właśnie druga książka którą tutaj serdecznie polecam. Dobrobyt społeczności pod tytuł Jak budować bogate wspólnoty. Książka, którą przetłumaczyliśmy, jest książką praktyków międzynarodowych, która właśnie o tej praktyce pokazuje. Praktyce budowania dobrobytu społeczności. To jest taki przykład intencjonalnej strategii gospodarczej. Bardzo konkretnych polityk, które polegają na tym, żeby przesunąć akcent strategii gospodarczej z polityki redystrybucyjnej, czyli tej, która mityguje, rozwiązuje, jakoś koryguje te niepożądane efekty gospodarcze, które powstają na koniec procesu gospodarowania, na przykład wzrost nierówności, czy jakieś szkodliwe emisje, żeby

Budujemy spółdzielcze farmy miejskie, budujemy spółdzielnie rozwojowe jako takie właśnie wspólnotowe wehikuły inwestycyjne. idziemy po coraz większe strumienie, te, które do tej pory uciekały z Polski, również do korporacji Big Tech. Chciałbym podkreślić tu, że ten spółdzielczy przepis na taką budowę dobrobytu nie jest wobec tego, jak niektórzy mogą sądzić, ograniczony ani terytorialnie, jak słyszałem kiedyś od pewnego urzędnika jeszcze za czasów rządów PiSu, że takie rzeczy to się mogą udać w Szwajcarii i tamto ludzie są bogaci i sobie ufają. Z Polakami to my tego nie zrobimy. No nie, nie jest tak.

neoliberalizmu albo jakiegoś tam faszyzmu z różnymi pomarańczowymi dyktatorami, że ona istnieje i w sumie działa i ogólnie jesteśmy tu i wiemy, co mamy robić. Podsumowując to i pokazując trochę, jaki jest ten najpilniej strzeżony sekret tych właśnie bogatych społeczeństw. Ten sekret to kultura zaufania i wysoka zdolność do współpracy, która jest budowana na wspólnej, a nie prywatnej własności. Na współdziałaniu i na wolności do czegoś razem, a nie wolności od każdy sobie rzepkę skrobie. Współzarządzanie, tak jak na przykład współdzielni, jest najdalej idącą formą partycypacji różnych interesariuszy lokalnego rozwoju.

Mając taką kulturę, możemy zacząć rozważać różnorodność perspektyw czy interesów jako swego rodzaju atut i wypracowywać je na wyższych poziomach. Czyli nie mieć tylko poziom państwa, który biurokratycznie, urzędniczo mówi nam jak mamy funkcjonować i liczymy, że nasi politycy, God bless, niech oni po prostu zdecydują odgórnie coś dobrego, a nie złego. Tylko wytwarza nam się taka kultura, w której my na coraz wyższych poziomach jesteśmy w stanie osiągać właśnie nasze wspólnie wytyczone cele. To jest ten sekret. To jest to, jak robią to bogate społeczeństwa. Nie istnieje do tego żadna droga na skróty. Ale z drugiej strony taka Polska, Polska, która naprawdę coś takiego robi, jest Polską, która jest naprawdę wielką Polską.