À propos pamięci

A w związku z tym, jak nieoczywisty status ma pamięć i jak bardzo, no właśnie, odnosi się do czegoś, czego jakby już nie ma, a jednak dzięki pamięci właśnie jest. I to zawieszenie pomiędzy istnieniem, a nieistnieniem w odniesieniu do kobiecości, cielesności, przemocy i wreszcie samej pamięci wydaje mi się jakoś niezwykle ciekawe i w tym kontekście tę lekturę Wam mocno polecam. Tak jak ciekawe jest też przejście pomiędzy tą indywidualną pamięcią a historią jako taką, bo to nieistnienie jest w gruncie rzeczy opowieścią o jakiejś formie wykluczenia z opowieści jako takiej. I w kontekście tego nieuchronnego rozróżnienia na pamięć i historię bardzo Wam polecam antologię Lady Assman, która nosi tytuł Między pamięcią a historią.

To jest zbiór tekstów, o których muszę na wstępie powiedzieć, że są to teksty naukowe, ale z tekstów naukowo-teoretycznych należą raczej do tych bardziej przystępnych. W których to tekstach Asman, czyli profesorka literatury angielskiej i też teoretyczka literatury, znana przede wszystkim właśnie z zajmowania się tak zwanymi memory studies. W tych tekstach ona zajmuje się właśnie tematem pamięci od takiej strony antropologicznej, trochę kulturotwórczej, to znaczy przygląda się tym pojęciom pamięci kulturowej i historycznej. Zastanawiasz się nad kulturą pamięci, nad kulturą narodową, nad tym, czy w ogóle istnieje coś takiego jak pamięć zbiorowa na przykład.

A jeśli tak, to czym w zasadzie jest i czy oznacza jakieś nieuchronne ciągłe zanurzenie w przeszłości danej społeczności, czy też jest to o tym, w jaki sposób ta przeszłość po prostu w nieuniknionym stopniu kształtuje teraźniejszość. Ogrom w ogóle ciekawych wątków i od takiej strony teoretycznej rzeczywiście Asman dla mnie ten wątek pamięci spaja od masy ciekawych stron. Skąd w ogóle też dla mnie przebija ciekawa refleksja nad tym, jak zachodzi to przejście od pamięci do takiego myślenia progresywnego, to znaczy myślenia o tym, co będzie w odniesieniu do tego, co było i jak te dwie płaszczyzny są od siebie zależne, jak na siebie wpływają. Więc jeśli szukacie takiej teoretycznej podkładki, to tę antologię Asman bardzo Wam polecam i szczególnie chciałam tu zwrócić uwagę na jeden z tekstów w tej książce, który podejmuje temat archiwów, a dokładniej to roli archiwów w kontekście budowania takiej społecznej wspólnoty, tożsamości.

Ale też w kontekście w ogóle wspierania i strukturyzowania tzw. pamięci zbiorowej, Assmann wprowadza takie rozróżnienie na dwie formy pamięci, czyli pamiętanie aktywne i bierne. I tak jak tym pamiętaniem aktywnym jest przechwytywanie tej przeszłości do teraźniejszości, czego przykładami są choćby muzea, pomniki czy kanon, Tak, tym pamiętaniem biernym zajmują się właśnie instytucje podtrzymujące tzw. pamięć referencyjną, czyli np. magazyny czy archiwa. I zdaniem Assmann kluczowe jest właśnie uchwycenie i zrozumienie tego napięcia, które się wytwarza pomiędzy tą przeszłościową, a teraźniejszą obecnością przeszłości, bo na tym w zasadzie opiera się dynamika pamięci kulturowej.

I parafrazując Foucault, Assmann pisze, że archiwum jest fundamentem tego, co może być w przeszłości powiedziane na temat teraźniejszości, gdy ta stanie się przeszłością, co jest dla mnie bardzo ciekawą myślą. Siłą rzeczy tu się uruchamiają liczne konteksty poststrukturalistyczne, kolonialne, też polityczne. Ale rzeczywiście ta rola archiwów w kultywowaniu i praktykowaniu pamięci jest przeogromna i mam takie poczucie, że nadal dość mało uświadomiona. I dlatego też tak bardzo cieszy mnie działalność Centrum Archiwistyki Społecznej. To jest instytucja, która rozwija w ogóle ten ruch aktywistyki społecznej w Polsce. To znaczy dzieli się wiedzą, popularyzuje w ogóle te idee i też pomaga w tworzeniu nowych archiwów społecznych i utrwalaniu ich dorobków.