Mentionsy

I tak będzie w tym przypadku, bo porozmawiamy o filmie Wersja Judasza Giulio Base.

Polski tytuł tego filmu to wersja Judasza, ale oryginalny włoski tłumaczyć należy dosłownie na Ewangelia Judasza.

Wypada więc zapytać, czym jest tekst, który nazywamy Ewangelią Judasza?

Tekst, który nazywamy Ewangelią Judasza jest tekstem apokryficznym, czyli takim, który nie wszedł do kanonu Nowego Testamentu i mówiąc szczerze, akurat ten apokryf raczej nie miał na to większych szans, który w obecnej wersji zachował się w języku koptyjskim.

Samo tłumaczenie Ewangelii Judasza oraz tekst koptyjski towarzyszyła temu atmosfera pewnego skandalu, nie tylko związana z tym, że prezentuje postaci Judasza, ale też z tym, jak to zrobiono, to znaczy dobrym zwyczajem naukowym jest przygotowywanie najpierw tak zwanego wydania krytycznego, czyli wydania, w którym są zaznaczone wszystkie

W przypadku Ewangelii Judasza nie mamy po pierwsze tego zaznaczenia, które pojawia się w tradycji manuskryptowej kononicznych Ewangelii, że jest to według Judasza.

Mamy po prostu Ewangelia Judasza, co można też odczytać jako Ewangelia trochę o Judaszu albo właśnie jako wersja Judasza.

Kto napisał Ewangelię Judasza?

Otóż on w swoim dziele przeciw herezjom wspomina nam o takiej gnostyckiej grupie kainitów, która miała charakteryzować się tym, że wynosi na piedestał wszelkie negatywne postaci Biblii, takie jak Kain, takie jak Judasz i zaznacza Ireneusz, że to właśnie oni mieli posługiwać się Ewangelią Judasza.

To znaczy ci gnostycy, których Ireneusz oskarża, że czczą tego złego Kaina i że czczą tego złego Judasza, no widać, że w swoich tekstach

No i ten Judasz też występuje dosyć rzadko, poza Ewangelią Judasza.

Z tego wynika, że Judasz jest najlepszym z uczniów, bo pomaga Chrystusowi opuścić świat cielesny i pozwala mu przejść do świata duchowego, więc jego zdrada jest warunkiem sine qua non zbawienia w tym kontekście duchowym, przejścia do duchowości.

Ale to, o czym mówisz, rzeczywiście Ewangelia Judasza przedstawia rolę Judasza jako rolę kogoś specjalnie wybranego przez Jezusa po to, by wziął udział w tym boskim planie zbawienia.

Ponieważ Ewangelia Judasza zasadniczo jest zapisem kilku rozmów, które Jezus przeprowadza z Judaszem w tygodniu poprzedzającym jego aresztowanie, czyli Jezusa i wydanie na śmierć.

I informuje o tym Judasza.

Otóż informuje go, że ty, Judaszu, pojmujesz, że no właśnie, czyim ja jestem synem.

Judasz nie ma sprawy.

Powróci do świata duchowego, z którego przychodzi, o czym wie Judasz.

No właśnie, bo ten przydługi wstęp, który poczyniliśmy tutaj, był po to, żeby opowiedzieć o tym, czym jest to główne dzieło Ewangelia Judasza.

I tutaj rodzi się pytanie, czy poza tym, że jest to perspektywa Judasza, to czy są jednak mimo wszystko jakieś nawiązania, jakieś punkty styczne między filmem Ewangelia Judasza, a tą Ewangelią Judasza, którą odkryto, czy raczej odsprzedano naukowcom w 1978 roku.

Tych punktów stycznych jest paradoksalnie bardzo niewiele, to znaczy film w dużej części przedstawia najpierw zupełnie tak naprawdę wymyślone dzieje młodego Judasza, bo to co tam jest powiedziane o Judaszu to nie jest tradycja, którą znajdujemy nawet w apokryfach.

No i w końcu mamy finalną rzecz, czyli ten konflikt, gdy Judasz wydaje Jezusa i tam pojawia się sugestia, że w zasadzie Jezus zgadza się na to.

Okej, skoro tak, to Judasz udaje się do Kajfasza po to, by właśnie sprzedać mu Jezusa i Kajfasz wypowiada tam słowa, co masz czynić, czyń prędzej.

I w filmie, po tym jak Judasz wraca, słysząc już wcześniej od arcykapłana te słowa, słyszy je ponownie od Jezusa.

I dalej mamy przedstawione wprost, bo Judasz tam prowadzi narrację pierwszoosobową przecież, że ja wiedziałem, że w czymś uczestniczę, chociaż nie wiedziałem dokładnie, o co chodzi.

I to jest pozornie punkt styczny z Ewangelią Judasza, bo tam rzeczywiście mamy sugestię, że Jezus wtajnicza Judasza w ten plan i że nakazuje mu wydać swoją ziemską powłokę, ale w Ewangelii Judasza właśnie.

Judasz dzięki temu wtajemniczeniu od początku wie w czym uczestniczy.

I one rozciągają się nawet na moment śmierci Jezusa, ponieważ samobójcza śmierć Judasza jest w filmie motywowana tym,

że zdaniem Judasza Jezus poniósł klęskę, chciał coś zrobić, chciał pozostawić powiedzmy sławnym swoje imię, tymczasem nikt nie będzie o nim pamiętał, no i domyślnie nikt też nie będzie pamiętał o mnie.

Krytykę gnostycyzmu, bo ten nasz Judasz filmowy od samego początku twierdzi, że to on rozumie Jezusa, to on lepiej niż ci niewykształceni apostołowie pojmuje słowa Jezusa.

To prawda, tylko właśnie w przekazie gnostyckim wyglądało to tak i to nie tylko w przypadku postaci Judasza, bo mamy różne te Ewangelii gnostyckie i tam są różni wybrani apostołowie, że właśnie Jezus wyróżnia jednego z tych apostołów albo czasem kogoś innego.

I ten schemat powtarza się również w przypadku Judasza, no ale w przypadku filmu znów nie widzę do końca przełożenia tego.

To znaczy widzę inspirację, ale nie widzę wprost zaadaptowania myśli samej Ewangelii Judasza, poza tym motywem, że Judasz jest świadomym elementem planu tak naprawdę ułożonego w głowie Jezusa albo pochodzącego od Boga, od Jego Ojca.

No tak, w tym filmie Judasz jest właściwie lustrzanym odbiciem Jezusa.

A czy pojawiała się w kontekście Judasza we wczesnych pismach chrześcijańskich właśnie to przekonanie, że on od samego początku był

No ale właśnie ta refleksja nadal nie schodzi na taki poziom, czy to znaczy, że los jednostkowy, taki los Judasza, był już zdeterminowany.

Pytanie zaś o rolę samego Judasza było stawiane w kontekście, po pierwsze, tekstów na Ewangelii kanonicznych, bo tam też nie ma jasnej sytuacji.

Po raz pierwszy, Judasz nam się pojawia dopiero w Ewangelii Marka.

Nie pisze o tym, dlaczego Judasz zdecydował się na coś takiego.

I dalej ten Judasz też znika z Ewangelii Marka.

Wygląda to trochę tak, jakby Markowi ten Judasz był fabularnie potrzebny i zapewne był.

Jak więc widać, Judasz zrobił swoje, Judasz może odejść.

Nie mówimy nic o motywach Judasza, bo nam jest to fabularnie niepotrzebne.

Ale ta postać Judasza ewoluuje na kartach kolejnych Ewangelii.

A więc ten motyw Judasza zdrajcy przejęły zapewne z Ewangelii Marka, ale trochę go zmodyfikowały.

Otóż Mateusz czuł się jednak w obowiązku wyjaśnić czytelnikowi, dlaczego Judasz, który towarzyszył Jezusowi i widział, co Jezus robi,

On wprowadza ten motyw, że tutaj 30 srebrników, 30 sztuk srebra i że to była motywacja dla Judasza.

I on po raz pierwszy wprowadza motyw tego, że Judasz w pewnym momencie się opamiętał i skończył ze sobą.

To znaczy tam jest mowa, że w pewnym momencie szatan wszedł w Judasza i Judasz udał się do arcykapłanów.

Wtedy szatan wszedł w Judasza, zwanego Iskariotą, który był jednym z dwunastu.

Tam też zasadniczo Judasz od pewnego momentu jest opętany.

Ok, skoro w momencie, gdy Judasz decyduje się wydać Jezusa, to już jest w nim szatan, czy to znosi odpowiedzialność z samego Judasza?

Bo można założyć, że to już szatan działa, a nie Judasz.

I rzeczywiście w Ewangelii Łukasza my mamy coś takiego, że jak ten Judasz już ma szatana i idzie dogadywać się z arcykapłanami uczonymi, oni mu proponują, że okej, zrobimy deal, mówiąc kolokwialnie, ale tam mamy podkreślenie i on się na to zgodził.

Tak naprawdę przyznaje osobistą odpowiedzialność samemu Judaszowi mimo działania szatana, co jest też potwierdzone w późniejszych słowach, że tak to miało się stać, ale biada temu, kto się tego dopuścił.

Tę perspektywę taką z satanizowania Judasza mocno przejmuje Ewangelia Jana.

Ale Ewangelia Jana jeszcze bardziej rozbudowuje nam pewien podkład postaci Judasza, to znaczy

Jezus już praktycznie od początku wie, że Judasz będzie zdrajcą, a więc coś czego nie ma jeszcze ani u Marka, ani u Mateusza, ani u Łukasza.

Judasz finalnie ma go wydać, ponieważ od początku nie wierzył.

Potem mamy pogłębienie negatywnego obrazu Judasza.

Do tego służy nam uwaga, która mówi, że Judasz trzymał kiesę, trzymał trzos całej wspólnoty, czyli był niejako zarządcą majątku tej wspólnoty i mamy też sugestie, ale był złodziejem.

A więc już od pewnego momentu Judasz charakterologicznie

No i w końcu mamy, analogicznie jak w Ewangelii Łukasza, stwierdzenie w rozdziale 13 w czasie wieczerzy, gdy diabeł już nakłonił serce Judasza i skarioty syna Szymona, aby go wydać.

Wyciąga te wersety mówiące o Judaszu i zauważa te sprzeczności.

Judasz czyni zarzut chrześcijanom, a w zasadzie samemu Jezusowi, który można by streścić współczesnymi słowami.

Jak mógł nie zauważyć, że no już charakterologicznie Judasz jest podejrzany i tu pozwolę sobie zacytować fragment Celsusa zachowany u jego polemisty chrześcijanina Orygenesa w tłumaczeniu Kalinkowskiego.

Celsus mówi o Judaszu tak

Judaszem miotały sprzeczne uczucia względem nauczyciela.

Orygenes odpowiada nam, jeśli zatem Judasz chciwiec przywykły do kradzieży pieniędzy, a więc ten element wzięty z Ewangelii Janowej, żalem zdjęty zwrócił 30 srebrników, to jest rzeczą oczywistą, iż nauka Jezusa potrafiła spowodować w jego duszy skruchę, której zdrajca nie odrzucił całkowicie i nie podeptał.

Ergo Orygenes zakłada, że los Judasza do końca nie był przesądzony.

Że on miał okazję jednak się, powiedzmy, nawrócić jeszcze do ostatniego momentu i w ten sposób tak naprawdę nieco pośrednio przeczy takiej tezie, którą stawia ten nasz film, że los Judasza był zdeterminowany.

Nie, nawet po zdradzie Jezusa, gdy Judasz się opamiętał, no gdyby nie skończył ze sobą, byłaby szansa na jego zbawienie.

I widzimy, że ta ortodoksyjna, wczesnochrześcijańska egzegeza postaci Judasza, jeżeli chodzi o pytanie o granicę jego wolnej woli wobec właśnie wcześniejszej wiedzy Jezusa, tak jak jest na kartach Ewangelii Janowej, zazwyczaj odpowiada w taki sposób.

Ale to tak naprawdę wybór Judasza polegał na tym, że swoimi skłonnościami

Wydaje się, że decyzja Judasza jest nagła i podjęta albo z przyczyn całkiem błahych, albo w zasadzie nie wiemy dlaczego.

Czyżby Jezus nie przewidział, że Judasz go zdradzi?

Ale Judasz i tak jest zły.

Giulio Base zdecydowanie najbardziej lubi Ewangelię Jana, z tego co udało nam się do tej pory ustalić, ale swoją drogą traktuje ją też w niektórych miejscach dosyć swobodnie, na przykład odwracając porządek pocałunku Judasza.

Bo w jego wizji to Jezus całuje Judasza, a nie Judasz Jezusa.

Ale wróćmy do samego Judasza, bo ten film tak naprawdę w dużej części składa się z...

Przedstawienia tego, jakim człowiekiem i skąd wywodzi się Judasz.

I tutaj jest to, o czym mówiłem, czyli przeciwstawienie Jezusa z dzieciństwem Judasza, który wychował się w domu publicznym, już jako dziecko doświadczał też molestowania.

I przy tej okazji Giulio Base nam przedstawia etymologię imienia Judasza i etymologię jego przydomku.

Stwierdzenia związane z imieniem Judasza, że to jest imię, które ma personifikować cały naród żydowski i zrzucać na Żydów odpowiedzialność za śmierć Jezusa, więc jest to jakieś takie nowe wspomnienie o antysemityzmie, który od zarania miał tkwić w chrześcijaństwie.

To jak z tym imieniem Judasz było?

Wielkiego pytania właśnie, czy Judasz jest personifikacją.

W filmie imię Judasz jest objaśnione jako niech wychowa cię Bóg.

Imię Judasz było w zasadzie dosyć popularnym, standardowym imieniem żydowskim.

I nie ma też rozróżnienia w tych językach oryginału pomiędzy naszym Juda a Judasz.

Dodam, w filmie Iskariota bierze się od sika, czyli od sztoletu, którym właśnie Judasz pozbawił życia swoich oprawców.

Gdyby to było poprawne stwierdzenie, że Iskariota to jest Iszkeriot, mąż Iskariotu, no to moglibyśmy tylko powiedzieć o Judaszu jedno, że chyba jako jedyny z uczniów Jezusa pochodził spod Hebronu, czyli z Judy, a nie z Galilei, czyli nie był Galilejczykiem.

Stamtąd mieli pochodzić wielcy buntownicy przeciwko wprowadzeniu władzy rzymskiej, jak na przykład Judas Galilei czy też Judasz z Galilei.

Powinniśmy po prostu stwierdzić, tak, mamy kilka propozycji mniej lub bardziej prawdopodobnych, ale nie przywiązywać się do żadnej z nich, ale jak widać one też skutkowały tym, że w zależności kto bierze się za tego Judasza i kto się podpisuje pod jaką etymologią, to może sobie go wyobrazić właśnie jako Zelotę albo właśnie jako takiego człowieka podłego, bo tak, były też teorie, że Judasz był Zelotą.

Już tak naprawdę od XVIII wieku widać w kulturze europejskiej pewną tendencję, moim zdaniem, do romantyzacji postaci Judasza.

Podejmuje się czegoś, co nazwalibyśmy pewną próbą psychologizacji postaci Judasza.

To znaczy w tej Mesjadzie Klopsztok przedstawia postać Judasza tak, że on początkowo darzył pewną miłością Jezusa, tak?

Czasami w twórczości Gattago przewija się też ten motyw, że Judasz chciał nakłonić swojego mistrza, by się ujawnił i on też przenika właśnie do takich literatur z pogranicza badań nad historycznym Jezusem i z pogranicza własnej refleksji.

I ta tendencja przychodzi na przykład do tej książki z bibliografii Hayama Makobiego o postaci Judasza.

I Chajam Makobi w tej perspektywie postrzegał Jezusa jako działacza politycznego, ale jednak powstrzymującego się od gwałtownych wystąpień, Judasza zaś właśnie bardziej jako tego przekonanego do idei gwałtownego rewolucyjnego buntu.

I jak widzimy po bibliografii, nasz reżyser właśnie Pełnion Makobiego wziął tę ideę, że Judasz wydając Jezusa chciał zmusić go do wystąpienia mesjańskiego.

Ostatnia rzecz, o którą mnie pytałeś, no właśnie te losy Judasza, który od początku jest zły i od początku wie, że w zasadzie będzie tą negatywną postacią.

To znaczy ona jest ogólnie bardzo mało zainteresowana jakimś szerszym tłem postaci Judasza.

Jest jedna ważna informacja w Ewangelii Jana, to znaczy jest podane imię ojca Judasza, jest to Szymon Iskariota.

Apokryfy w zasadzie do bardzo późnej epoki, w zasadzie do średniowiecza nie mówią nam za wiele o Judaszu, o jego dzieciństwie.

Pierwsze ślady tego, że z tą postacią Judasza coś się robi widać gdzieś w IV-V wieku w orientalnych tradycjach apokryficznych i one idą w dwóch kierunkach.

Pierwszy kierunek to jest taki, że właśnie Judasz to pewnie już od dziecka był opętany.

Jest też w cyriackiej wersji jednej z Ewangelii Dzieciństwa taki epizod, że właśnie młody Jezus miał spotkać młodego Judasza i już wtedy było z nim coś nie tak.

Ale mamy też sugestie, że za dzieciaka Jezus i Judasz się kumplowali, więc ta zdrada Judasza była tym boleśniejsza dla... Tym bardziej dramatyczna.

Jak powiedzieliśmy jeszcze w III-IV wieku ci ojcowie kościoła się zastanawiają, no Judasz jednak wybrał trochę tego szatana.

No wiemy, że tym synem zatracenia jest Judasz.

Rzuca tak naprawdę całkowicie mimochodem, bo on się nie zatrzymuje nad rozważaniem postaci Judasza.

A więc Augustyn rzuca myśl, że Judasz od początku był przeznaczony na to, by być zdrajcą, czyli niejako mimowolnie.

Augustyn wprowadza tę myśl, że Jezus, że Judasz, przepraszam,

Ten Judasz był zły i wiadomo było, że nic dobrego z niego nie będzie.

Ten utwór nazywa się historią Judasza.

I on podaje nam właśnie taką wersję, że Judasz nie miał wpływu na swój los.

Ten rozwój tradycji, że Judasz, że jego los był przesądzony jeszcze przed momentem urodzenia, to jest raczej tradycja mocno późno antyczna.

Autorzy starochrześcijańscy nie podpisaliby się pod skrajnym determinizmem jaki jest prezentowany przez film i nie wersja młodości Judasza przedstawiona w tym filmie.

Wróćmy jeszcze do kwestii imienia Judasza.

To sobie ustaliliśmy, że nie było różnicy między Judaszem a Judą pierwotnie, a co z tym pojawiającym się w kontekście tego filmu zarzutem o antysemityzm i o to, że Judasz miał personifikować cały naród żydowski.

W historii tradycji chrześcijańskiej Judasz ewidentnie pełnił mocną rolę antysemicką.

Tak naprawdę istnieje wielka dyskusja, czy w ogóle Judasz był postacią historyczną, czy jest kreacją literacką autora Ewangelii Marka.

Innymi słowy, nie mamy dowodu, że przed Ewangelią Marka Judasz istniał w tradycji chrześcijańskiej.

Tak jakby o tym Judaszu nie słyszał.

Ale nie to jest podstawą do interpretacji kwestionującej historyczność postaci Judasza.

W logice fabularnej późniejszych Ewangelii nie ma prawa tej grupy być, bo Judasz, przynajmniej według Ewangelii Mateusza i przynajmniej według dziejów apostolskich, czyli pism Łukaszowych, popełnia samobójstwo.

Albo Jezus objawił się zdrajcy Judaszowi, co jest dziwne, albo w gronie XII jeszcze zdrajcy nie było, a postać Judasza została wykreowana gdzieś pomiędzy listami Pawłowymi a Ewangelią Markową.

No właśnie, Judasz jako figura, która ma symbolizować cały naród żydowski, bo rzeczywiście w Ewangeliach kanonicznych widać rosnącą tendencję do tego, żeby w całości odpowiedzialnością za śmierć Jezusa

Więc tu widać tę polemikę i ewidentnie w tej polemice jakąś rolę zaczyna odgrywać Judasz.

Judasz od początku został wykreowany literacko jako personifikacja Żydów jako takich i świadczy o tym jego imię, które znaczy tyle, co judejczyk albo Żyd, tak?

Ale nie wykorzystuje się tego, że Judasz to Żyd, że jego imię oznacza Żydów.

I ten tekst jest odnoszony do Judasza.

I on później też jest odnoszony do Judasza.

Tym złym, piętnowanym w psalmie 109 jest właśnie zapowiedziany Judasz.

Mamy postać Judasza.

Mamy postać Judasza, która została zapowiedziana w tym psalmie, który to wyklina kogoś złego i który przepowiada to, że ten zły zostanie przeklęty.

No ale w pewnym momencie, skoro ten psalm odnosi się do grupy, no to znaczy, że on traktuje nie tylko o Judaszu,

On traktuje o Judaszu i o Żydach.

To znaczy, że Żydzi to są kontynuatorzy dzieła Judasza i że tak naprawdę Żydzi, to jest bardzo mocno ujęte u tego autora, oni wprost poświęcili cały swój wysiłek po to, żeby zatrzeć pamięć o imieniu naszego mistrza.

I od tego momentu widzimy, że bardzo mocno wchodzi ta egzegeza, która silnie utożsamia naród żydowski z postacią Judasza, gdzie imię Judasza staje się określeniem per se narodu żydowskiego i to mocno rozwija się później w okresie średniowiecza.

W postaci Judasza pełni w narracjach pasyjnych funkcję wpisaną w tę polemikę antyżydowską, ale niekoniecznie jest to funkcja zamierzona przez samych ewangelistów, a przynajmniej ja mam co do tego wątpliwości.

A skoro już mówimy o tekstach pozakanonicznych, wczesnochrześcijańskich, to w filmie Giulio Base, wersja Judasza jest sporo takich wątków, których nie znajdziemy właśnie u autorów Ewangelii.

Wątkiem, który ma służyć nam temu odbiciu dostrzanemu między Jezusem a Judaszem, czyli wątek bliskiej relacji między Jezusem a jego ojcem ziemskim według chrześcijan, czyli Józefem.

Pojawia się ten Chaim Maccabi, pojawia się książka Galilea w czasach Jezusa, ale dużo więcej jest pozycji, które podchodzą w sposób albo literacki, albo refleksyjny do postaci Judasza i są to pozycje wywodzące się z bardzo określonego

Widzimy dzieła, które próbują pójść w tym kierunku właśnie psychologizowania postaci Judasza, jak na przykład książka Eugenio de Signoribusa, La altera passione, Juda i tradimento necessario, gdzie mamy tego typu refleksję, że właśnie zdrada Judasza chyba była koniecznym elementem planu zbawienia.

Mamy wreszcie bardzo ciekawą pozycję jezuity, który działał w Berlinie, Christopher Rebecca Hope for Judas, która z pozycji teologicznych rozważa problem, czy Judasz może dostąpić odkupienia w ramach takiej szerszej tzw.

W każdym razie jego książka o Judaszu również pojawia się w bibliografii i tam jest to o tyle ciekawe, że w tej książce rzeczywiście Mazzolari zastanawia się nad sensem pocałunku Judasza.

On traktuje ten pocałunek Jezus i Judasz jako taki znak, że Jezus niemal do końca dawał szansę Judaszowi, dawał mu szansę na uratowanie siebie.

Jak powiedzieliśmy, ta wczesna historia Judasza w filmie mija się nawet z apokryficzną.

Słyszymy tylko narrację samego Judasza.

Judasz podchodzi i słyszymy jak Jezus mówi do niego Dodi.

I drugi element, jak tam w pewnym momencie Jezus zwraca się do Judasza i mówi coś, co Tłumacz nam tłumaczy.

Edukacja Judasza.

No, Judasz filmowy też czyta raczej po hebrajsku, co ciekawe.

Działalność Mateusza mogłaby nam spowodować, że Judasz musiałby faktycznie te 30 serebrników skądś zdobyć tak, żeby pokryć koszty szkicowania Mateusza.

O filmie wersja Judasza, który jak nam się udało wykazać jest o wiele bardziej lewicowym filmem niż by się można było spodziewać na pierwszy rzut oka.