Mentionsy

Ja się nazywam Marysia i dzisiaj nie będę sama, ale będę mówić Wam o języku wilamowskim.

Moimi gośćmi są dr Tymoteusz Król, największy ekspert od języka wilamowskiego, pochodzący z Wilamowic, badacz i aktywista oraz Andrzej Żak, który zajmował się badaniem m.in.

języka wilamowskiego już od bardzo dawna.

Zaraz przejdziemy do rozmowy, ale na początku usłyszycie Tymoteusza, który przedstawia się właśnie w tym języku, więc możecie go na początku posłuchać, a potem już rozmawiamy po polsku i dajemy tylko trochę słówek z wilamowskiego, żeby pokazać Wam, jak ten język brzmi.

Rewitalizacja języka wilamowskiego i wilamowiany, który w Wilamowicach mieszka z drobnymi przerwami, ale zawsze jakoś tam jedną nogą tam mieszka.

Cześć, jestem Andrzej Żak, jestem doktorantem w Szkole Doktorskiej Antropos Polskiej Akademii Nauk i zajmuję się głównie w tym momencie językiem kaszubskim i fanatyką języka kaszubskiego, ale mam też duże doświadczenie w badaniach terenowych w Wilamowicach nad językiem wilamowskim i od zawsze interesowały mnie po pierwsze języki małe, mniejszościowe, a po drugie ich

To może chcielibyście powiedzieć, ten język, o którym mówimy, język wilamowski, dla osób, które nigdy o nim nie słyszały, żebyśmy wszyscy byli w tym samym tempie, co to jest za język, gdzie on występuje i kto go używa?

I to właśnie język wilamowski to nie jest ten sam język, który oni przynieśli z tego zachodu w XIII wieku, tylko to jest język, który po prostu z tej odmiany językowej, która była używana przez tych pierwszych osadników, się wytworzył.

Bo podobnie jak każdy inny język, język wilamowski się zmienia i to nie jest odizolowany relikt pełny archaizmów, tylko jest to żywy język, który ma oczywiście pewne

Natomiast językiem wilamowskim mówiło tak w takim momencie powiedzmy, kiedy miał najwięcej użytkowników, to było tak 2 do 2,5 tysiąca osób.

Natomiast w przypadku języka wilamowskiego też wchodzono do domów, podsłuchiwano pod oknami i te osoby prześladowano za to, że w domu go używają, więc było to jeszcze dodatkowy negatywny czynnik.

Dzisiaj dzięki rewitalizacji języka wilamowskiego

Wspomniałaś już trochę o tym, ale myślę, że dobrze byłoby trochę pogłębić to właśnie, co to są za cechy, które Wilamowski ma, które sprawia, że on jest oddzielnym, wyjątkowym językiem.

Trzeba powiedzieć, że typologicznie język wilamowski

Taki człowiek, który nie ma dużego obycia z językoznawstwem usłyszy coś takiego i może ma jakieś porównania do innych języków, które są bliżej do siebie niż wilamowski i współczesny niemiecki.

I wilamowski jest też jednym z tych języków z tej właśnie grupy germańskiej.

I wilamowski należy do tak zwanej zachodniej podgrupy języków germańskich.

Tak jak już zostało też wspomniane, język ewoluuje i język wilamowski wykształcił po pierwsze bardzo wiele cech swoich, charakterystycznych tylko dla siebie.

Jakie to są te cechy, które możemy znaleźć właśnie w wilamowskim, które pojawiły się pod wpływem języka słowiańskiego?

Usłyszymy w języku wilamowskim sporo słów, które są podobne do słów polskich, bo zostały zapożyczone z polskiego czy śląskiego.

Obok oczywiście tych dźwięków, tych konstrukcji i tych słów, które są własne, wilamowskie, wyrastają z prajęzyka germańskiego.

Na przykład taką bardzo interesującą konstrukcją, którą można usłyszeć bardzo często w języku wilamowskim, to jest czasownik w trybie rozkazującym.

No i po wilamowsku do gromańskiego, wilamowskiego czasownika dodajemy właśnie także zapożyczone "-że".

To nie jest jakaś kalka, mówię teraz po tocznym rozumieniu, że po prostu wkładamy polskie konstrukcje, tylko one często są przepracowywane przez użytkowników języka wilamowskiego i dostosowywane do ich potrzeb.

Są takie języki, to Andrzej może więcej na ten temat pewnie powiedzieć, powiedzmy te języki pidżynowe, ale to nie jest wilamowski, to jest inny przypadek, więc też nie uważam, że to są jakieś gorsze języki, tylko po prostu, że wilamowski to jest jakby język, który oczywiście zdarza się, że na przykład jakieś słowo ma odpowiednik, podaje zawsze różaniec, na przykład różaniec,

I chociaż była taka naukowa próba zaklasyfikowania wilamowskiego jako języka mieszanego, tak zwanego, to raczej wydaje się, że po prostu tutaj mamy do czynienia z takim klasycznym kontaktem językowym, chociaż rzeczywiście bardzo silnym.

Język wilamowski.

Fascynujący dla językoznawców, ale nie tylko, bo jeżeli słyszymy jakieś słowo podobne na przykład do polskiego, to od razu możemy je zidentyfikować, zastanowić się co to znaczy, jak funkcjonuje i to też pomaga chyba w nauce języka wilamowskiego.

Natomiast jeśli chodzi o nauczanie wilamowskiego, to powiem tak.

Natomiast w przypadku języka wilamowskiego to jest trudne, dlatego że ktoś, kto zna tylko język polski, zresztą nawet jakby znał niemiecki, to to aż tak bardzo by nie pomogło, znaczy po prostu on jest na tyle daleki od polskiego zwłaszcza i od niemieckiego częściowo też, że to oczywiście by zadziałało, ale po dużo dłuższym czasie, a ludzie się jednak frustrują, bo powiedzmy jakby zamieszkać z kimś takim, kto mówi tylko po wilamowsku, to pewnie to by

Natomiast jeśli mamy dwunasto, trzynastolatków, których chcemy nauczyć Wilamowskiego, jest w nich ten chęć, jest ten zapał, to niestety bardzo łatwo ten zapał można zgasić, jeśliby te lekcje były zbyt nudne.

Na zasadzie uczenia jako język obcy, ale nie do końca, bo ja się staram właśnie pokazywać przede wszystkim to, co w języku wilamowskim jest z tej lokalnej odmiany polszczyzny.

Po pierwsze, jaki wilamowski miał wpływ na język polski używany w Wilamowicach.

A druga, że w wilamowskim często te zapożyczenia

Używasz tego, tylko trzeba to na wilamowski, tak?

Zresztą też jest tak, że dzisiaj coraz więcej słów z języka angielskiego wchodzi do języka wilamowskiego, bo tak się zresztą dzieje chyba z każdym językiem dzisiaj.

Właśnie też chciałam o to zapytać, jakie jest tu podejście, czy nowe słowa, które po prostu wynikają z tego, że współczesny świat wygląda tak nie inaczej, komputer, samochód, czy one też właśnie są jakieś próby szukania takich ekwiwalentów wilamowskich albo dostosowywania go do charakterystyki języka, czy właśnie to są raczej zapożyczenia, które przechodzą do tego języka tak naturalnie?

Miałem wystąpienie na temat języka wilamowskiego.

Język wilamowski, Wilamowice, Polska Akademia Nauk.

Jeśli robimy na przykład przedstawienia dla teatru wilamowskojęzycznego, to są różne słowa, na przykład hobbita, to wiadomo, że tam trzeba było wymyślić pewne słowa dotyczące jakiegoś tego świata, fantazy, chociaż też korzystaliśmy z tej wilamowskiej mitologii.

Na przykład jeżeli tworzy się słownik języka wilamowskiego, czy jakieś materiały do nauki, czy właśnie jakieś przedstawienie, pisze się książkę, jeżeli się takie aktywności dzieją, no to oczywiście niektóre słowa mogą być przez autorów tego proponowane, mogą się przyjąć po tym języku lub nie przyjąć, ale to, że takie propozycje są, to nie znaczy, że język jest wymyślony.

To tak, na Uniwersytecie Warszawskim co jakiś czas, najczęściej jest co dwa lata, jest uruchamiany kurs języka wilamowskiego w ramach tych zajęć ogólnouniwersyteckich, tak zwanych ogólnou.

Że właśnie albo uczęszcza na te zajęcia takie dla zaawansowanych, a jeden z nich, Paweł Szutow, nawet słownik wilamowski teraz pisze, więc jakby doszli do bardzo wysokiego poziomu zaawansowania.

Natomiast w Muzeum Kultury Wilamowskiej można się uczyć i planowany jest teraz, tylko właśnie nie wiem do końca, czy to w listopadzie, czy w grudniu, ruszy kurs online taki.

Najlepiej odwiedzać stronę Muzeum Kultury Wilamowskiej.

Tak jak już zostało powiedziane, osoba, która zna język polski, nie zrozumie języka wilamowskiego, ale także osoba, która zna język niemiecki, będzie miała duże trudności, szczególnie na początku i bez specjalnego przygotowania teoretycznego, językoznawczego, żeby język wilamowski zrozumieć.

język czeski i słowacki są wzajemnie zrozumiałe i są uważane za odrębne języki, ale tutaj w przypadku wilamowskiego właściwie nie ma takiego innego języka żywego dzisiaj.

Tymoteusz tutaj dużo mówił o lekcjach i o nauczaniu, o powstających też słownikach i podręcznikach na językach wilamowskich, które też są.

I to właśnie Tymoteusz zaczął na większą skalę w Wilamowicach uczyć języka wilamowskiego, kiedy jeszcze sam był uczniem szkoły.

Ty, Tymku, z jednej strony nauczyłeś się w naturalny sposób języka od swojej babci, z drugiej strony też pobierałeś jakieś takie mniej lub bardziej formalne lekcje u wilamowskiego poety Józefa Gary, a także oczywiście uczyłeś się od bardzo wielu użytkowników i użytkowniczek, w większości już nieżyjących, tego języka.

Trzy godziny dziennie na przykład na rewitalizację Wilamowskiego i co mam robić?

Czy ja mam w tym czasie jechać na przykład do Sejmu i przekonywać kogoś, że powinien być Wilamowski wpisany do ustawy?

Możemy zorganizować lekcje, a nikt nie przyjdzie, bo to nikogo nie będzie interesowało, albo w drugą stronę, że będą mieli negatywne, bo będą się bali uczyć wilamowskiego.

Natomiast nam się udało, dzięki też teatrowi wilamowskojęzycznemu, sprawić, że różnym warsztatom z psycholingwistami, na przykład z profesorem Ewą Haman, dla rodziców czy też dla samych tych uczniów, sprawić, że jest zainteresowanie i że to się zmieniło i dzisiaj wilamowski jest widziane jako coś pozytywnego.

Powiedzmy, jak ja byłem dzieckiem, to Wilamowski był obecny w przestrzeni publicznej, w sensie, że na ulicy się słyszało język wilamowski.

Miało właśnie o tym wzmiankę lub nawet szerszą jakąś tam sekcję poświęconą wsparciu rewitalizacji języka wilamowskiego.

I nawet teraz, kiedy była ta właśnie jako komentarz do zawetowania ustawy, nowelizacji ustawy, która miała wpisać wilamowski do tej ustawy właśnie jako język regionalny, drugi obok kaszowskiego.

Natomiast co jest najważniejsze, że tu nie chodziło o to, że język wilamowski był uznany za niemiecki, bo gdyby tak było, to by nie było żadnego zakazu, bo istniał odgórny zakaz używania języka niemieckiego, tak więc jakby nie potrzeba by było kolejnego zakazu.

A ponieważ ówczesne władze, ale to raczej na szczeblu lokalnym, zdawały sobie sprawę, że wilamowianie swojego języka nie uznają za niemieckie, więc wydano odrębny jakby dekret dotyczący języka wilamowskiego, no żeby ci ludzie to rozumieli, że właśnie tak samo stroju wilamowskiego.

No ale jako tako nie było takiego konkretnego dokumentu, który by mówił, że od dzisiaj można znowu mówić po wilamowskim.

W ogóle śmiano się z ludzi, którzy... Bo często te dzieci wilamowskie, nawet jak mówiły po polsku, to miały taką wymowę inną, tak?

Na przykład były jakieś wypowiedzi publiczne polityków a propos tego, że wilamowski to niepełny język, albo że tam dialekt niemieckiego i tak dalej, to to się często też włącza.

Tam nawet powstał taki list 250 naukowców, głównie językoznawców, którzy właśnie poparli to, że Wilamowski powinien być wpisany do ustawy.

Ja reprezentowałem użytkowników języka wilamowskiego zarówno na tej komisji sejmowej, ale później też w Senacie.

Między innymi było bardzo wielu prac i do prac innych językoznawców i językoznawczyń, które zajmowały się tym językiem wilamowskim z różnych perspektyw.

Przede wszystkim, co jest ważne, to całe przywoływanie różnych ludzi, prac różnych ludzi, którzy popierają wpisanie wilamowskie do ustawy, ale przywoływanie ich prac jako jakieś dowody przeciwko.

Właściwie wszystkie te prace, które tam gdzieś są cytowane, to chodzi o to, że ktoś tam napisał, że Wilamowski jest germańską odmianą językową, bo należy do grupy zachodniogermańskich, a wiadomo, że jakby no...

To nie znaczy, że ten ktoś uważa, że wilamowski nie jest językiem, bo grupa zachodniogiermańska to siłą rzeczy jest grupa języków, nie jeden język.

Właśnie to ja jestem jedną z tych osób, dokładnie tą osobą, o której Tymoteusz mówił, która napisała w jakimś swoim bardzo też starym tekście, że wilamowski należy do grupy języków zachodniogiermańskich.

Interesujące jest to, że mój dawny tekst został już po raz drugi zacytowany jako rzekomy argument przeciwko uznaniu języka wilamowskiego i przeciwko wpisaniu go do ustawy, bo już w 2021 roku

Na Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych została odczytana informacja ówczesnego ministra spraw wewnętrznych i administracji na temat możliwości uznania języka wilamowskiego za język regionalny i wpisania go do ustawy.

Nie wiem, czy się ze mną zgodzicie, ale wydaje mi się, że Wilamowski ma nawet ten taki swój oddzielny kod językowy, czyli jest uznany wręcz poza poza Polską.

Że to, nawet jeśli język wilamowski byłby dialektem języka niemieckiego, to nie stoi na przeszkodzie, żeby go wpisać do ustawy, dlatego że do ustawy jako język regionalny nie może być wpisany dialekt języka polskiego lub język migrantów.

Tylko dla Wilamowskiego.

Tworzymy literaturę, tworzymy teatr w języku wilamowskim, tworzymy pomoce naukowe, nagrywamy podcasty i po polsku o języku wilamowskim, ale też w języku wilamowskim nagrywamy podcasty.

Ostatnio taki podcast został nagrany w języku wilamowskim na temat właśnie języka różnych autorów, języka różnych poetów i poetek, którzy pisali po wilamowsku.

I ponieważ nie ma ustawy, nie jest wilamowski wpisany do ustawy, to my nie możemy dać tam też tabliczki wymysłowej, czyli Wilamowice, Biała.

I na przykład z funduszy norweskich udało się nam pozyskać środki na budowę muzeum i też wydanie kilku książek i między innymi podręcznika do nauki języka wilamowskiego.

Teraz w ramach projektu z Instytutu Różnorodności Językowej powstaje słownik języka wilamowskiego.

W ramach takiego stypendium z Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi było takie właśnie stypendium, że ja uczyłem różnych opowieści wilamowskich takiego trzynastoletniego Piotrka Biby z Wilamowic.

A Wilamowski nie jest ani gwarą i dialektem polskiego, ani nie jest w ustawie.

Ale po pierwsze, Wilamowski nie jest dialektem ani gwarą języka polskiego.

Pierwszy raz dowiedziałam się o Wilamowskim w trakcie studiów etnologicznych i wtedy jeszcze rzeczywiście bardzo mało się o tym mówiło.

Teraz mówi się o tym coraz więcej, więc myślę, że nie tylko ta praca u podstaw Wam się udała, ale też po prostu takie dbanie o to, żeby cała Polska o Was słyszała i nie tylko Polska, jeśli chodzi o konferencje naukowe, to też międzynarodowo coraz więcej osób słyszy o tym Wilamowskim i mam nadzieję, że udaje się nam też przyłożyć do tego cegiełkę.

Chociaż też wydaje mi się, że paradoksalnie te wszystkie weta, oczywiście dobrze, żeby ich nie było, ale za każdym razem, czy to weta, czy jakieś niedopuszczenie nawet do jakiegoś etapu legislacyjnego, zawsze wtedy więcej się słyszy o tym wilamowskim.

Zresztą ja też zapraszam do Muzeum Kultury Wilamowskiej.

Czyli ten wilamowski język tam nie jest czymś jakąś ciekawostką, o której jest wystawa, tylko właśnie to jest jeden z języków,

To też te wszystkie rzeczy, o których wspominałaś, te podcasty po wilamowsku, żeby posłuchać więcej Wilamowskiego o Wilamowskim i to muzeum i informacje o tej wystawie wszystko zamieścimy w opisie, więc możecie sobie sprawdzić i pewnie jeszcze więcej, bo poproszę o jeszcze więcej linków od was do różnych dalszych źródeł wiedzy dla osób, które chciałyby pogrążyć temat.

Też nie utrzymuję konfrontacji z rzeczywistością, no bo po pierwsze, tak jak wspomniał Tymoteusz, jest bardzo dużo młodych osób, czy bardzo dużo, jest znaczna grupa młodych osób, które teraz mówią po wilamowsku, używają wilamowskiego.

Tak jak też mówiłeś, jest dużo osób, które rozumieją język wilamowski albo które się posługują nim w ograniczonym zakresie.

I też jeszcze jedna rzecz, którą bym do tego dodał, że ochroną ustawową są objęte języki karaimski i tatarski, którymi w Polsce łącznie tymi dwoma językami mówi mniej ludzi niż wilamowski.

I jeszcze pojawia się taki też argument z pracy, starej pracy jednej badaczki, że w języku wilamowskim nie ma systemowych struktur językowych, które mogą być na przykład podstawą rewitalizacji języka wilamowskiego.

W badań terenowych wiem bardzo dobrze, w jaki sposób język wilamowski funkcjonuje i oczywiście, że wszystkie struktury językowe są używane, były używane i także w rewitalizacji są używane, więc język ten w strukturalnym rozumieniu jest taki sam.

Niektóre słowa, niektóre konstrukcje, ale w przypadku Wilamowskiego żyją osoby i są osoby i znałem osoby, których jest to język pierwszy i które w tym języku są w stanie powiedzieć wszystko.

Ichi bejfum Dykter, czyli jestem od Dykter, to jest przydomek wilamowski.

Zaczęła powstać literatura w języku wilamowskim i tu nie chodzi o jakieś tam takie piosenki, pieśni, takie powiedzmy...

Oddaję też jakiś sens tej rewitalizacji Wilamowskiego.

No i to właśnie pokazuje, że ta wielojęzyczność w Wilamowicach była od zawsze i mam nadzieję, że będzie i chcielibyśmy, żeby w ramach tej wielojęzyczności jednym z tych języków był właśnie język wilamowski.

O wilamowskim było teraz naprawdę głośno.