Mentionsy

Buongiorno, buonasera, signore, signori w piątym odcinku podcastu Echo Rzymu.

Na wstępie bardzo serdecznie zapraszam do zaobserwowania profilu na Instagramie dominpodłogaechorzymu, gdzie będę przeprowadzał ankiety na temat następnych odcinków.

A zwycięzcą poprzedniej ankiety i dzisiejszym tematem są narodziny Republiki Rzymskiej.

Omówimy taki pewien wycinek z dziejów samej Republiki, a sam okres królewski, czy założenie Rzymu, czy dalsze wydarzenia będziemy omawiać sobie na spokojnie w następnych odcinkach.

A dzisiejszy odcinek będzie o intrygach, gwałcie, walki o wolność oraz dowiemy się kiedy tak naprawdę Rzym zaczął stawać się rzymski.

Zaczynając temat narodzin Republiki Rzymskiej musimy się cofnąć do VI wieku przed naszą erą, zapanowania ostatniego króla rzymskiego, jakim był Luciusz Terkwiniusz Pyszny.

Jeszcze dla potrzeby przejrzystości, Rzym od początku swojego założenia w okresie królewskim liczył siedmiu królów, a cały okres królewski trwał 244 lata.

Co jeszcze warte podkreślenia, że zgodnie z opiniami historyków, tylko trzech ostatnich królów Rzymu jest uznawanych za postacie historyczne i wiarygodne.

Zanim jeszcze przejdę do historii Terkwiniusza Pysznego i jak to się stało, że Rzymianie postanowili obalić monarchię, kilka słów wstępu jak wtedy Rzym wyglądał i w jakiej sytuacji się znajdował.

W VI wieku przed naszą erą Rzym bezsprzecznie osiągnął status niewielkiego ośrodka miejskiego.

Mimo wszystko idea uporządkowanego kalendarza rzymskiego oraz towarzyszącej mu jednolitej kultury religijnej

Rzym dysponował budynkami publicznymi, miejscami kultu religijnego oraz wyraźnie wyodrębnionym centrum, co świadczy o typowym miejskim charakterze życia, nawet jeśli miałoby to być stosunkowo na małą skalę.

Jednakże istnieje ogólna zgoda co do tego, że Rzym w tym okresie miał już miejski charakter.

sprawiły, że Rzymianie zaczęli pozytywnie patrzeć na te tereny.

Trudno jest ustalić, jakie konkretne związki istnieją między archeologicznymi znaleziskami, a literackimi opisami ostatnich królów Rzymu.

Choć wśród naukowców nie ma zgody co do istnienia takiego miejsca, ale co ciekawe rzymskie relacje z końca okresu królewskiego często wspominają o budowlach zniesionych przez monarchów.

Uznaje się, że to właśnie obaj Tarkwiniusze mieli zbudować wielką świątynię Jowisza na Kapitolu, a ciekawostką jest, że późniejsze autorzy rzymscy często mylili tych dwóch władców.

Dodatkowo dla Rzymian żyjących w czasach...

Rekapitulując, Rzym w tym okresie był prawdopodobnie dominującą już siłą w regionie, lecz nie wyróżniał się jeszcze jako miasto wyjątkowe pod każdym względem.

Nie wszystkie konstrukcje, które według Rzymian miały być dziełem terkwiniuszy, były imponujące w tradycyjnym rozumieniu tego słowa.

Charakterystyczna dla Rzymu dbałość o infrastrukturę miejską sprawiła, że późniejsi pisarze wychwalali ich za stworzenie Cloaca Maxima, największego kanału ściekowego.

Trudno jest stwierdzić, ile z obecnie istniejącej struktury tej sławnej budowli pochodzi ze VI wieku przed naszą erą, a znaczne części murów, które nadal są widoczne i służą do odprowadzania namiaru wody z nowoczesnego miasta, współczesnego Rzymu, oraz ścieków z łazienek pochodzą z czasów o wiele późniejszych.

Dla Rzymian Kloaka była zawsze cudem inżynierii, przypisywanym ich ostatnim królom.

Kloaka miała również tę ciemniejszą stronę, nie była tylko cudem techniki, ale także symbolem brutalnej tyranii, która według Rzymian charakteryzowała koniec okresu królewskiego.

W relacji Pliniusza starszego rzymskiego uczonego i uważany przez niektórych historyków za przesadzoną, opisuje on, że mieszkańcy miasta byli tak przemęczeni pracą przy budowie kanału, iż niektórzy z nich decydowali się na samobójstwo.

I tutaj zaczyna się moment, od którego przejdziemy już do obalenia monarchii i powstania Republiki Rzymskiej, ale pozwolę sobie jeszcze na moment wrócić do Tarkwiniuszy i Lucjusza Tarkwiniusza Pysznego, abyśmy mieli jeszcze szerszy pogląd, czym się naraził, że doszło zarówno do jego obalenia, jak i całego ustroju.

Tarkwiniusz Stary, piąty król Rzymu, był protoplastą tej dynastii.

Lucjusz wykorzystując wsparcie senatorów lojalnych wobec Tarquiniusza Starego zaczął skłaniać Rzymian do buntu przeciwko panującemu.

Posiadał dwóch synów o dość okrutnym usposobieniu, a mówiono, że przygotowywał jednego z nich na swojego następcę, ignorując tym samym tradycję, według której to Rzymianie mieli wybierać swoich królów.

Pythia przepowiedziała posłańcom Terkwiniusza, że ten, który jako pierwszy pocałuje matkę, zostanie władcą Rzymu.

Ponadto rzymscy autorzy, którzy opisywali te historie, prawdopodobnie byli pod wpływem greckich tradycji, które często wiązały apogeum i upadek tyranii z nadużyciami seksualnymi.

Niezależnie od tego, czy jest to mit, czy nie, gwałt na Lukrecji przez resztę dziejów Rzymu był symbolem zwrotnym w polityce, a jego moralność stała się przedmiotem debat.

Relacja Liviusza, rzymskiego historyka i autora monumentalnego dzieła o historii Rzymu, rzuca światło na te wydarzenia związane z gwałtem.

I tak jak ludność pracująca przy świątyniach nie narzekała, tak przymuszanie jej do innych ciężkich prac publicznych budziło rosnące niezadowolenie.

Po przybyciu do Rzymu zastali żony bawiące się w towarzystwie przyjaciółek.

Następnie udali się do Kolatii, miasta oddalonego o 15 km na północy wschód od Rzymu, gdzie właśnie mieszkała Lukrecja.

Po doznaniu gwałtu i ogarnięta rozpaczą wysłała posłańców do swojego ojca w Rzymie i męża w obozie z przerażającą wiadomością, prosząc ich o natychmiastowe przybycie z zaufanymi towarzyszami.

Opowieść o Lukrecji stała się niezwykle wpływowym symbolem w rzymskiej kulturze moralnej.

Dla wielu mieszkańców Rzymu była ona uosobieniem kobiecej cnoty.

pudikitia, co oznaczało czystość, a właściwie lojalność, która w Rzymie definiowała relacje między małżonkami.

Niektórzy Rzymianie uważali, że bardziej przejmowała się ona swoją reputacją niż prawdziwą pudikitia, która zależała od czystości myśli, a nie ciała i nie mogła być naruszona przez nieprawdziwe oskarżenie o seks z niewolnikiem.

Wydarzenie to miało również głębokie konsekwencje polityczne, ponieważ bezpośrednio przyczyniło się do wygnania królów i ustanowienia wolnej republiki rzymskiej.

i nie pozwolę ani jemu, ani komukolwiek więcej królować w Rzymie.

Tak więc tutaj następuje ten moment ślubowania, uwolnienia Rzymu od królów raz na zawsze i było to oczywiście proroctwo po części retrospektywne, gdyż Brutus, który w 44 roku przed naszą erą kierował zamachem na żywiącego królewskiej ambicji Juliusza Cezara, przepisywał sobie pochodzenie właśnie do Lucjusza Juniusza, który miał przydomek Brutus.

Następnie udali się do Rzymu, a mieszkańcy dowiedziawszy się od zbrodni Sextusa zapełnili prac zebrań zwany komicjum, gdzie Brutus wygłosił mowę.

Tulia, żona króla, dowiedziawszy się o buncie, szybko opuściła Rzym.

Gdy Tarkwiniusz dowiedział się o wydarzeniach, natychmiast wyruszył do Rzymu, by stłumić powstanie.

Tarkwiniusz zastał zamknięte bramy Rzymu i dowiedział się o wyroku Banisii.

I tak w roku 509 p.n.e., który był przełomowy w historii Rzymu, Brutus walnie przyczynił się do obalenia monarchii, zapewniając, że nigdy nie zostanie przywrócona.

Zgodnie z opisem Liviusza, Terkwiniusz Pyszny próbował zainicjować kontrrewolucję w Rzymie, lecz po niepowodzeniu sprzymierzył się z krółem Larsem Porsenną z Klozium, który obległ Rzym, dążąc do przywrócenia monarchii.

Pod wrażeniem determinacji Rzymian porzucili Terkwiniusza.

Pliniusz Starszy i inni starożytni uczeni spekulowali, że Lars Porsenna mógł na jakiś czas przejąć kontrolę nad Rzymem, co zmieniałoby obraz końca monarchii.

w obliczu wyjątkowo trudnych i krytycznych czasów, które stanowiły bezpośrednie zagrożenie dla Rzymu, powołano nowy urząd – dyktatora.

Pomysł ustanowienia dyktatora zrodził się podczas zagrożenia ze strony Tarkwiniusza Pysznego, który przekonał swojego zięcia, Oktawiusza Mamiliusza, do zorganizowana Związku Latyńskiego przeciwko Rzymianom.

Wiadomo jednak, że w bitwie pod jeziorem Regillus przeciwko Związkowi Latyńskiemu Rzymianami dowodził dyktator Aulus Postumiusz, a dowódcą jazdy był Tytus Ebucjusz.

Te wydarzenie, a chodzi tutaj o bitwę, choć częściowo mityczne, było triumfalnym momentem w historii Rzymu, gdzie według legendy bogowie Kastor i Pollux

walczyli po stronie Rzymian i później poili swoje konie na forum.

Na ich cześć wzniesiono świątynię, która mimo wielokrotnych przebudów pozostaje charakterystycznym elementem forum, symbolem wyzwolenia Rzymu spod władzy królów.

Bez względu na ocenę roli królów w historii Rzymu, to właśnie pod ich rządami Królestwo Rzymskie osiągnęło znaczący postęp cywilizacyjny.

W miarę wzrostu znaczenia Rzymu miasto to absorbowało kulturę etruską już wcześniej rozwiniętą na greckich wzorcach, a także bezpośrednio od Greków, zwłaszcza poprzez intensyfikujące się kontakty handlowe.

Wśród ekspertów od starożytności trwa debata na temat błędu w powtarzaniu twierdzenia, że ostatni królowie rzymscy byli

Demarotos zgodnie z greckimi standardami edukacji zapełnił synom wykształcenie, co sprawia, że Tarkwiniusz po ojcu był Grekiem i otrzymał greckie wykształcenie.

Księgi sybelińskie były zbiorem orakularnych pism, do których uciekano w chwilach kryzysu dla Rzymu.

Często radzono w nich przejęcie nowego bóstwa do rzymskiego panteonu i oddawanie mu czci.

Gdy Rzymianie stali się światowym imperium, zaczęli umniejszać greckie wpływy, gdyż Grecja była im już poddana, a wielu niewolników było Grekami.

Dla Rzymian trudno było przyznać, że niewolnicy i poddani mieli tak duży wpływ na ich kształtowanie się, nie chcąc narazić swojej dumy.

Preferowali odwoływanie się do wpływów właśnie truskich, którzy z czasem zasymilowali się z rzymskim społeczeństwem.

Dionizjusz z Hali Karnasu, grecki historyk, autor starożytności rzymskich, utrzymywał, że choć Rzymianie z Bożej woli rządzili światem,

Sami królowie rzymscy zbudowali solidne fundamenty dla powstającego imperium rzymskiego.

Upadek monarchii w Rzymie oznaczał zarówno początek wolności, jak i ustanowienie wolnej republiki rzymskiej.

Od tego momentu tytuł król, z łaciny Rex, stał się w rzymskiej polityce słowem pejoratywnym, mimo że wiele charakterystycznych instytucji rzymskich wywodzi się właśnie z okresu królewskiego.

Prowadzenie pokonanych królów przez ulice Rzymu wywoływało entuzjazm, a Tum obrzucał ich szyderstwami i pociskami.

Nawet Rzymianie noszący przydomek król z łaciny Cognomen również byli obiektem drwin.

był dla Rzymu nowym początkiem.

Tradycja głosi, że wielka świątynia Jowisza na Kapitolu, symbol rzymskiej potęgi, została odnowiona w pierwszym roku Nowego Ustroju.

Elementy miejskiego krajobrazu Rzymu, które mogą wydawać się naturalne, były często uznawane za dzieło pierwszego roku republiki.

Wielu mieszkańców Rzymu, podobnie jak współcześni geolodzy, zdawało sobie sprawę, że wysepka na Tybrze przepływająca przez miasto jest geologicznie stosunkowo nowym tworem.

Według rzymskiej opowieści wysepka powstała na początku epoki republikańskiej, kiedy to zboże uprawiane na prywatnych terenach Terkwiniuszy zostało wyrzucone do rzeki.

Jeśli będziecie w Rzymie, to polecam wybrać się na wyspę, nie tylko do odwiedzenia pięknego kościoła, ale również do zejścia na sam dół od strony dzielnicy żydowskiej.

Jeśli chodzi o formowanie się Rzymu już na początku epoki republikańskiej, trafnie ujęła to Mary Beard, to znaczy można odnieść wrażenie, że Rzym nabrał swojego ostatecznego kształtu właśnie po obaleniu monarchii.

Z końcem monarchii Rzym wkroczył w nową erę rządów, co wiązało się z reorganizacją struktur państwowych.

W Rzymie nie istniał oficjalny podział ról na cywilne czy wojskowe.

uważał konsulów za monarchiczny element rzymskiego stanu politycznego.

Też w ramach ciekawostki Rzymianie nie używali współczesnego systemu datowania, np.

I przykładowo to, co dla nas jest rokiem 218 p.n.e., dla Rzymian było rokiem konsulatu Publiusza, Korneliusza, Scypiona i Tyberiusza, Semproniusza, Longusa.

Do czasów Cycerona Rzymianie sporządzili mniej więcej kompletną listę konsulów sięgającą do początków republiki, która została wystawiona na forum obok listy triumfujących wodzów.

Opowieści historyczne mogą sprawiać wrażenie, że upadek monarchii w Rzymie był prostym procesem, to znaczy król został obalony, wygnany, a wszelkie ślady jego władzy usunięte.

Warto jednak zauważyć, że starożytni rzymscy historycy byli ekspertami w przekształcaniu historycznego chaosu w uporządkowaną opowieść.

Natrafiamy na nie w pierwszym zachowanym przykładzie tysięcy wymownych rzymskich epitafiów, wrytych starannie na grobach, zarówno wystawnych, jak i skromnych w całym imperium, które mówią nam tak wiele o życiu zmarłych.

Istnieje jeden konkretny tekst upamiętniający Lucjusza Korneliusza Scypiona Barbatusa, gdzie Barbatus oznacza brodaty bądź długobrody i winnieje na przenieścianie jego olbrzymiego sarkofagu, który znajdował się niegdyś w rodzinnym grubowcu Scypionów tuż pod Rzymem, gdyż zwykle nie wolno było grzebać zmarłych w samym mieście w tamtym okresie.

I swoją drogą, tak w ramach ciekawostki kolejnej w grze Rome Total War mamy do wyboru trzy frakcje rzymskie, Juliuszy, Brutusów i właśnie Scypionów, co moim zdaniem też mówi o ich randze wtedy i przez lata w historii.

Liczy ono cztery linijki i uchodzi z najstarszych zachowanych tekstów historycznych i biograficznych ze starożytnego Rzymu, choć krótkie jest jednym z głównych punktów zwrotnych w naszym pojmowaniu rzymskich dziejów.

Mówi on wiele na temat ideologii oraz światopoglądu rzymskiej elity w tym okresie i pozwala sobie zacytować.

Symbolicznie moment obalenia Tarkwiniusza Pysznego jest uznawany za koniec monarchii, początek Republiki Rzymskiej, jednakże pozostaje wiele niewiadomych dotyczących tego, kiedy wprowadzono charakterystyczne dla Republiki urzędy, dlaczego przekształcono inne stanowisko w urząd konsula, czy kiedy po raz pierwszy sformułowano zasadę podziału władzy.

Rzymianie wyobrażali sobie stosunkowo pokojową zmianę ustroju.

Na forum i w innych częściach Rzymu odkryto warstwy spalenizny datowane na około 500 rok przed naszą erą, co może sugerować, że obalenie Tarkwiniusza nie obyło się bez rozklewu krwi i że wiele walk wewnętrznych zostało usuniętych z oficjalnej narracji wydarzeń, albo po prostu była to seria niefortunnych pożarów.

I tak jak tytuł naszego odcinka brzmi Narodziny Republiki Rzymskiej, ważne jest, żeby podkreślić, że nie był to proces rewolucyjny.

jest uznawany za początek formowania się charakterystycznych instytucji republikańskiego Rzymu.

Rzymianie nie tylko ustanowili podstawowe zasady polityki i wolności republikańskich, ale również zaczęli kształtować struktury i reguły, które później stały się fundamentem dla epoki imperialnej i ekspansji Rzymu.

Wśród tych innowacji znalazło się rewolucyjne pojęcie rzymskości, które na setki lat zdefiniowało rzymską koncepcję obywatelstwa.

To właśnie to pojęcie odróżniło Rzym od innych miast państw epoki klasycznej i miało znaczący wpływ na nowożytne rozumienie praw i obowiązków obywatelskich.

Innymi słowy, w tym okresie Rzym zaczął nabierać charakteru, który jest rozpoznawalny zarówno dla nas, jak i dla ówczesnych mieszkańców jako rzymski.

Przyznam się, że po dłuższym zastanowieniu postanowiłem skupić się na tych sprawach wewnętrznych, a sprawy zewnętrzne, w tym wojny, które Rzym wówczas prowadził, zostaną omówione w osobnym odcinku.

Oczywiście sytuacja zewnętrzna miała wpływ na wewnętrzną, ale postaram się przedstawić tę historię w sposób zrozumiały, bez konieczności szczegółowego poznania kontekstu otoczenia państwowego Rzymu i prowadzonych przez nie

Te fundamentalne przekształcenia odzwierciedlają ewolucję Rzymu i jego stopniowe przejście od królestwa do republiki, co miało dalekosiężne konsekwencje dla jego struktury społeczno-politycznej oraz pozycji w szerszym kontekście śródziemnomorskim.

W swoich dziełach późniejsi rzymscy autorzy kreślili wyraźny i dramatyczny obraz wydarzeń z V i IV wieku p.n.e.

Opisywali oni serię brutalnych konfliktów społecznych, które rozgrywały się w Rzymie.

Według tych relacji historia Rzymu była przetykana strajkami, buntem i nawet próbą kolejnego gwałtu.

Te sukcesy pozwoliły Rzymowi podporządkować sobie większość Półwyspu Apenińskiego.

zdobyciem etruskiego miasta Weje po dziesięcioleciach konfliktów, a zakończyła około 100 lat później, kiedy to zwycięstwo nad Samnitami uczyniło Rzym niekwestionowanym hegemonem Italii.

Choć historia Rzymu może wydawać się prostą powieścią nieustannej ekspansji, rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana.

p.n.e., Rzym został złupiony przez bandę Galów, grasujących po Italii.

Rzymscy autorzy często nie rozróżniali dokładnie tych, których nazywali zbiorowo barbarzyńskimi plemionami z północy, nie skupiając się na analizie ich motywów.

I tak jak teraz się dowiedzieliśmy, Rzym nie był zupiony tylko raz.

galowie zatrzymali się w nim na 7 miesięcy, dopóki nie otrzymali okupu, który, jak głosi legenda, ważyli na sfałszowanych odważnikach.

najwcieczniejsze dzieła literatury rzymskiej

Warto zauważyć, że słowa Kateline zostały przypisane wczesnemu rzymskiemu rewolucjoniście, którego mowy nie mogły przetrwać w ludzkiej pamięci.

pisząc pierwsze obszerne dzieło o przyszłości Rzymu mógł korzystać z rozmów z ludźmi, którzy byli świadkami wydarzeń z końca IV w. p.n.e.

Historycy i archeolodzy zgromadzili coraz więcej fragmentów dowodów z epoki, które rzucają światło na późniejsze rzymskie relacje historyczne lub sugerują alternatywny przebieg wydarzeń.

W odniesieniu do tamtych czasów fragment dziejów Liviusza wspomina o Rzymianach zawierających sojusz z Lukanią, a nie podbijających ją.

Choć epitafium Barbatusa prawdopodobnie przesadza jego osiągnięcia, a słowo ujarzmienie czy podbicie mogło być eufemizmem, jakim rzymska elita określała sojusz, inskrypcja ta pozwala na korektę późniejszej, zniekształconej troszkę, relacji Liviusza.

Jednak jednym z najbardziej uznawanych jako niezwykłych i wymownych artefaktów jest około 80 krótkich klauzul z pierwszego spisanego zbioru rzymskich zwyczajów i zasad postępowania, czyli praw, jak przyjęła większość antycznych autorów.

Prawo to daje wgląd w niektóre z problemów, które zajmowały Rzymian na początku republiki, od obaw przed czarami i napaścią, po bardziej złożone kwestie takie jak to, czy wolno pochować zwłoki ze złotym zębem, co w połączeniu z archeologicznymi odkryciami świadczy o umiejętnościach starożytnych dentystów.

Wcześniej wspomniałem o konflikcie społecznym w Rzymie, czy inaczej o konflikcie stanów i teraz właśnie chciałbym przedstawić o co z tym chodziło i następnie przejdziemy już do dwunastu tablic.

W okresie wojen związane z nimi trudności w uprawie ziemi oraz klęski nieurodzaju spowodowały, że wielu Rzymian popadło w ubóstwo dołączając tym samym do rosnących szeregów proletariuszy.

A jakby się chciało tak ładnie podsumować, to plebejusze po prostu zastanawiali się, dlaczego mieliby walczyć w rzymskich wojnach, jeśli korzyści z ich służby były przejmowane przez patrycjuszy lub po co utrzymywać obywatelstwo, jeżeli podlegali arbitralnym karom, w tym niewoli za długi.

I samo to już daje wyobrażenie jak Rzym mógł wyglądać w tamtym czasie.

W późniejszych epokach Rzymu walka ta była postrzegana jako heroiczne potwierdzenie politycznych wolności przeciętnego obywatela, a jej oddźwięki wciąż rezonują w terminologii współczesnego świata.

Patrycjusze z kolei od patres, czyli ojcowie, stanowili uprzywilejowaną warstwę społeczną w okresie Republiki Rzymskiej.

Otóż komisja centurialna i jedne z najważniejszych zgromadzeń ludowych Rzymu decydowały o wyborze najwyższych urzędników i ratyfikowały cenzusy.

A mała przypominajka, Serwiusz Tuliusz był szóstym królem Rzymu.

Zgromadzenie centurialne miało odzwierciedlać strukturę armii rzymskiej, a jego nazwa pochodziła właśnie od centurii, podstawowych jednostek wojskowych.

Początkowo określano nimi obywateli rzymskich zdolnych do zakupu i otrzymania konia oraz droższego ekwipunku jeźdźca.

Tak naprawdę decydowali kto był Rzymianinem, a kto nie.

plebejusze z kolei osiągnęli inny ważny sukces, gdy zniesiono niewolę za długi, uznając wolność obywatela rzymskiego za prawo już niezbywalne.

Zachowane klauzule mogą wydawać się krótkie i niejasne, ale według Rzymian powstały one w tragicznych okolicznościach pełnych podstępów, oskarżeń o tyranie oraz prób gwałtu i morderstwa.

Cyceron nazwał to nadzwyczaj nieludzkim prawem, sprzecznym z duchem rzymskiej otwartości.

Mimo kontrowersji, prawo dwunastu tablic pozostało w mocy, stając się z czasem szanowanym fundamentem prawa rzymskiego, z wyjątkiem zakazu małżeństw międzyklasowych, który szybko zniesiono.

Konflikt między Stanami w starożytnym Rzymie był jednym z najbardziej radykalnych wyrazów dążenia do wolności i władzy ludu, przewyższającym nawet to, co znamy z demokratycznych atem w epoce klasycznej.

Jakbyśmy chcieli sobie porównać to porównanie do ruchów robotniczych XIX i początku XX wieku, byłoby tutaj jak najbardziej na miejscu, gdzie odnaleziono zwycięską retorykę w dawnych dziejach, pokazując jak zorganizowane działania ludu rzymskiego wymusiły ustępstwa od dziedzicznej arystokracji patrycjuszowskiej, zapewniając plebejuszom pełne prawa polityczne.

Niezależnie od politycznej struktury Rzymu, po obaleniu Tarkwiniuszy dowody archeologiczne nie pozostawiają wątpliwości, że przez większość V wieku p.n.e.

Heroiczne wojny, które zajmują ważne miejsca w rzymskich kronikach, miały lokalny charakter, tocząc się niewielkie odległości od miasta.

ale ich treść częściowo przetrwała, ponieważ późniejsze Rzymianie uznali te zbiory przepisów za podstawę swojej szanowanej tradycji prawnej.

Chociaż te reguły przestały obowiązywać w praktyce, nadal były publikowane w nowszych opracowaniach, a starożytni badacze analizowali sens poszczególnych klauzul, ich znaczenie prawne i językowe, ku frustracji niektórych prawników z II wieku, którzy narzekali, że ich koledzy zbytnio skupiają się na lingwistycznych zagadkach starych rzymskich ustaw.

Trwają zaawansowane debaty wśród naukowców na temat precyzji sformułowania klauzul, reprezentatywności zachowanego materiału oraz stopnia w jakim późniejsi rzymscy uczeni wiernie odzwiercielili te cytaty.

Czasami parafrazy próbują dostosować oryginalne znaczenie do późniejszych procedur prawa rzymskiego.

W niektórych przypadkach nawet wykształceni prawnicy rzymscy błędnie interpretowali tekst praw rzymskich.

Tablica 4 i część 5 obejmowały prawa rodziny rzymskiej.

Tablica ósma prawo karne odnoszące się do przestępstw wobec obywateli rzymskich.

a niewolnik mógł być skazany na śmierć za przestępstwo, za które wolni obywatele otrzymywali jedynie chłostę.

Wśród wolnych obywateli Rzymu panowała jednak pewna hierarchia.

Kolejna klauzula dotyczyła patronów i klientów, opisując stosunek zależności i wzajemnych zobowiązań między bogatszymi i biedniejszymi obywatelami, a muszę dodać, że stosunek ten odgrywał znaczącą rolę aż do końca istnienia Rzymu.

System ten polegał na tym, że klient otrzymywał od swojego patrona opiekę i wsparcie, zarówno finansowe jak i inne, w zamian za różnorodne usługi, w tym oddawanie głosu na patrona podczas wyborów.

Późniejsze piśmiennictwo rzymskie jest pełne pochwał tego układu przez autorów z klasy patronów, jak również skarg klientów na upokorzenia, które musieli znosić często w zamian za skromny posiłek.

Oczywiście cokolwiek miało oznaczać słowo przeklęty według Rzymian.

Wielu badaczy analizując teksty i fragmenty Prawa XII Tablic uważa, że Rzym z połowy V wieku p.n.e.

Nie ma tam również odniesień do świata poza Rzymem, poza wzmiankami o tym, jak dany przepis ma się do cudzoziemca wroga, w łaciny hostis.

Republika w swoim wczesnym okresie i omawianym przeze mnie nie była tylko ustrojem politycznym, ale stanowiła złożony system powiązań między polityką, rachubą czasu, geografią i rzymskim krajobrazem miejskim.

Zbieżność czasowa z wygnaniem rzymskich królów nie umknęła uwadze starożytnych, którzy chętnie opisywali historię tych dwóch miast, jakby...

Dziedzictwem republikańskiego Rzymu jest również idea wolności.

Pierwszym słowem II Księgi Dziejów Liviusza rozpoczynającej opowieść o losach Rzymu po upadku monarchii jest wolny.

Przekonanie, że fundamentem Republiki jest Libertas przewijało się przez całą rzymską literaturę, a jego echo rozbrzmiewało w radykalnych ruchach późniejszych wieków zarówno w Europie jak i w Ameryce.

Historycy często zastanawiają się, jak wierny rzeczywistości jest obraz, który malowali Rzymianie.

I mimo przekonania Rzymian, że wykluczenie plebejuszy z udziału w rządach sięgało upadku monarchii, istnieją przesłanki, że następowało ono stopniowo w ciągu V wieku przed naszą erą.

Rzymscy autorzy zazwyczaj zakładali, że początki senatu jako rady starszych, senes, sięgają czasów Romulusa i że już w V wieku p.n.e.

Pewne słowo w rzymskim słowniku wskazuje jednak, że dopiero około połowy IV wieku p.n.e.

Jeśli jest to prawdą, potwierdzałoby to tezę, że rzymski ustrój polityczny republikański nabrał swoje charakterystycznej formy w połowie IV wieku p.n.e.

Rzym przez ponad wiek po roku 509 p.e.

nie prezentował się jeszcze jako typowo rzymski.

I na tym skończymy opowieść o narodzinach Republiki Rzymskiej, co za tym szło, jak się kształtowało społeczeństwo oraz tworzono prawo, a dalsze wieki Republiki Rzymskiej są bogate w wojny domowe, triumfy wolności, militarne zwycięstwa Rzymu.

Również samym początką narodzin Republiki Rzymskiej towarzyszyły wojny Rzymu z sąsiadami w Italii, a na pytanie jak wyglądała ekspansja Rzymu, co się działo, jak do niej doszło, o tym wszystkim w następnym odcinku.