Jak wyglądała kapitulacja niemieckiej armii pod Stalingradem?

Skandal. Afera. Checa. Horrendum. W trzecim sezonie podcastu lub czasopisma rozmawiamy o rozmaitych kontrowersyjnych wydarzeniach z przeszłości. Pojawi się Edyta Górniak, Jerzy Urban, Leszek Miller, masa osób się pojawi. Lub czasopisma. Trzeci sezon podcastu lub czasopisma w Spotify, Apple Podcasts i na YouTubie. TOK FM. Na każdy temat. Z każdej strony. Do końca swoich dni nosił przy sobie małego Browninga. Na noc wkładał go pod poduszkę. Żonie powiedział, że jeśli znów po niego przyjdą, nie da się wziąć żywcem. Browning był jego łupem wojennym. Rokosowski zdobył go na Paulusie. To był gest honorowego poddania się, choć nie kapitulacji.

Feldmarszałek odmówił podpisania takiego aktu, a Rokosowski był wściekły. Jego potężna milionowa armia zamknęła Niemców w stalingradzkim kotle w ciągu czterech dni. Nadchodzi czas, gdy będą oni bici tak, jak za Aleksandra Newskiego i pod Grunwaldem, pisze do żony i córki. Sytuacja niemieckiej 6 Armii jest fatalna. Brakuje paliwa, jedzenia, amunicji i ciepłej odzieży. Paulus zawiadamia Hitlera i otrzymuje w odpowiedzi rozkaz oraz obietnicę. Führer zakazuje prób przedarcia się przez sowieckie okrążenie. Armia powinna być przekonana, że uczynie wszystko, żeby ją w odpowiednim czasie uwolnić. Zaopatrzenie ma być dostarczane drogą lotniczą, ale jest go siedmiokrotnie mniej niż wynoszą potrzeby stu tysięcy ludzi.

Ściska mróz ten niezawodny w służbie Rosji generał. W ruinach miasta szerzy się głód i choroby tak mijają tygodnie. Paulus przeżywa załamanie nerwowe, choruje na dysenterię. Właściwie już nie dowodzi spod ziemi domu towarowego, gdzie urządzono mu sztab. Całymi dniami leży nieruchomo na łóżku. Nad łóżkiem wisi mapa Stalingradu porysowana mnóstwem krzyżyków i kółek. Kiedy do kryjówki wchodzą radzieccy oficerowie widzą mężczyznę o pożółkłej cerze i zaczerwienionych oczach. Proszą o oddanie broni. Paulus wzruszywszy ramionami wyciąga w ich kierunku piękny mały pistolet o kolbi wykładanej masą perłową.

Jest 31 stycznia 1943 roku. TOK FM na każdy temat z każdej strony. Dzień dobry państwu. Karolina Lewicka. Moim i państwa gościem jest dzisiaj profesor Piotr M. Majewski, Uniwersytet Warszawski. Dzień dobry panie profesorze. Dzień dobry pani redaktor. Dzień dobry państwu. Friedrich von Paulus żył w państwie niemieckim w czterech jego ustrojowych wcieleniach. Wychował się i pewnie też w jakiś sposób uformował, bo to wiek młodzieńczy i wczesnej dorosłości, w cesarstwie niemieckim. Potem była Republika Weimarska. Której chyba nie poważał, zresztą było to państwo słabe.

To się zmieniło właściwie zaraz po tym, jak naziści przejęli władzę, bo Hitler zaczął wykazywać Ogromne zainteresowanie nową bronią, czyli bronią pancerną, a Paulus trafił do dowództwa tej broni pancernej, dopiero się formującej, jako szef sztabu. No i nagle okazało się, że ten Gefreiter, którego on tak powiedzmy bardzo nie poważał, to że nie dość, że myśli bardzo nowocześnie, no to jeszcze jest gotów wesprzeć tych właśnie wojskowych, którzy dążyli do modernizacji niemieckich sił zbrojnych. No i oczywiście później To jest taka, można powiedzieć, znowu kariera z pewnymi, bo ja wiem, nie tyle wahaniami, ile obawami.

To znaczy on popierał Hitlera oczywiście, zajmował coraz wyższe stanowiska, ale obawiał się jego takiej nieprzewidywalnej polityki, awanturniczej polityki. Czyli konsekwencji. Czyli konsekwencji, że się nie uda. Ale okazywało się, że się udaje. Wojna z Polską, która... Do Stalingradu. Aż do Stalingradu. Ale tak naprawdę te dwa wielkie znaki zapytania to nie była oczywiście wojna z Polską. Bo tę niemiecka generalicja popierała bez jakichkolwiek zastrzeżeń. Tylko później atak na Francję i atak na Związek Radziecki. No ale okazało się, że te dwa operacje, przynajmniej do pewnego czasu, znaczy pierwsza to się w ogóle udała fenomenalnie i przecież wywołała

Problem jego kariery dowódczej polegał na tym, że on głównie zajmował stanowiska sztabowe, które w hierarchii niemieckiej były bardzo ważne. Szef sztabu miał tradycyjnie no bardzo duży prestiż. Ale to się tak często mówi, że nie wąchał prochu, tak? No więc właśnie, więc on ten proch wąchał rzadko, to znaczy on ostatni raz dowodził przed wybuchem wojny swoją własną jednostką na szczeblu batalionu właśnie samochodowego w 1934 roku. Później Jak wyglądała kapitulacja niemieckiej armii pod Stalingradem?

I można powiedzieć, że oni się bardzo dobrze uzupełniali, bo ten von Reichenau był taki rzutki, brutalny, bardzo wysportowany, a Paulus dystyngowany, elegancki, ale raczej wycofany. I on doszedł w ten sposób aż do stanowiska... General Porucznika, czyli najwyższego stanowiska generalskiego, no i właśnie tego architekta planu Barbarossa. Potem, jak wiemy, ten plan Barbarossa nie poszedł tak jak powinien, to znaczy wojska niemieckie utknęły na przedpolach Moskwy, doszło do awantury pomiędzy... Witam serdecznie.

Ci, którzy przeżyją tę kampanię. Ale jeszcze chciałabym wrócić do tego, co pan powiedział przed chwilą, panie profesorze, o tym, że Paulus był elegancki, dystyngowany i że ta kariera do pewnego momentu rozwijała się, jak to w wojsku, ale nie była jakaś spektakularna, oszałamiająca. Więc chciałam zapytać o jego pochodzenie. Czy to była przeszkoda w takiej karierze bardziej błyskotliwej? A poza tym, czy to był dla niego problem? Bo on był synem skromnego urzędnika, my mówimy Friedrich von Paulus, ale on nie miał żadnych arystokratycznych korzeni, szlachcicem nie był. Ponoć znalazłam taką historię w młodości, był to dla niego problem i na przykład wymyślił sobie, że jeżeli będzie tak elegancko chodził, poruszał się,

Jeżeli będzie często zmieniał bieliznę, ponoć 6 razy dziennie, no to jakoś w ten sposób dorówna swoją postawą tym kolegom, którzy są lepiej urodzeni. Ja myślę, że coś było na rzeczy. Jego ojciec był księgowym. To zabezpieczało rodzinę materialnie na tyle, że Paulus mógł ukończyć... Klasa średnia, tak? Tak, była to taka klasa zachodnio-niemiecka klasa średnia, w sensie oczywiście nie zachodnich Niemiec państwowo, ale... Bo ja wiem, to była hesja, skąd on się wywodził. On mógł pójść na uniwersytet, no i mógł też wstąpić do wojska, ale już, znaczy kiedy rozpoczął karierę, bo taki miał początki w Kriegsmarine, to tamtejszy korpus oficerski był na tyle

Names mentioned in Polish. Miejscach nie, to znaczy Kriegsmarine nie bardzo, jednostki kawaleryjskie, zwłaszcza gwardyjskie, no to było trudniej. A on na dodatek miał jeszcze taki, można powiedzieć, handicap, że on się dość niefortunnie na tą karierę pierwszowojenną urodził, tak, bo jak się urodził w 1890 roku, no to miał...

To jeszcze dopytam o okres międzywojenny i o właśnie Republikę Weimarską. Czy to jest tak, że Republika Weimarska, państwo, w którym rządy były słabe, parlament rozdrobniony, te rządy szybko się zmieniały, powodował u takiej osobowości jak Paulus rozdrażnienie, że jest chaos, że jest degrengolada, że to wszystko nie trzyma się kupy? Myślę, że tak. Nie wiem nic bliżej na ten temat, ale to było dość powszechne odczucie w kręgach wojskowych. Ci wojskowi, i też nie wiem, czy to był przypadek Paulusa, ale wojskowi w Republice Weimarskiej w dużej części byli monarchistami. Uważali, że kiedyś to był porządek, bo był cesarz i wszystko się jakoś kręciło.

Była jakaś hierarchia naturalna. Byliśmy ważni. Byliśmy ważni, mieliśmy imperium. Armia była poważana, no bo też trzeba powiedzieć, że przed I wojną światową w Niemczech właściwie armia, zwłaszcza korpus oficerski, to był absolutny top struktury społecznej. Znane są te anegdoty o jakimś wybitnym profesorze, który przychodzi do cesarza Wilhelma prosić go, żeby on mu udzielił honorowy tytuł porucznika, bo to jest szczyt jego marzeń. No to w Republice Weimarskiej już tak nie było. Była armia, która była kadrowa, profesjonalna, przygotowująca się do tego, żeby się w odpowiednim momencie rozrosnąć, ale ona pewnie patrzyła na, znaczy na pewno patrzyła na to, co się dzieje.

W polityce zwłaszcza bardzo takim podejrzliwym, niechętnym okiem zmieniający się rząd, ma lewica, którą przecież wojskowi oskarżyli o to, że odpowiada za klęskę pierwszej wojny, chociaż to przecież wcale nie było prawdą. No i jednak straty terytorialne, które Niemcy poniosły. Upokorzenie. Najlepiej właśnie oddaje to słowo, ten ich stan ducha, słowo upokorzenie. I Paulus na pewno nie był pod tym względem wyjątkiem. Z tym, że w przeciwieństwie do takich ludzi, którzy jakoś tak weszli na oficerów, którzy weszli na ścieżkę kariery politycznej czy działalności

I najpierw Niemcom dobrze szło, bo od tego szturmu 13 września do 18 listopada Niemcy zajęli większość miasta, z wyjątkiem jego północnej części. Wydawało się, że właściwie opanowanie całości będzie tylko kwestią czasu, ale już następnego dnia, czyli 19 listopada, rusza słynna operacja Uran, którą zresztą dowodzi Polak Konstanty Rokosowski. Nie wiem czy się do niego tak Polacy chętnie przyznają. Tak, ale on się nie wypierał swojego polskiego pochodzenia. Czyli Armia Czerwona przechodzi do ofensywy, łącznie ponad milion żołnierzy i trzy dni później zamykają Niemców w kotle pod Stalingradem. To jest końcówka listopada. Końcówka listopada, więc wiemy co się wtedy dzieje w pogodzie w Rosji. No i oczywiście brakuje paliwa, jedzenia, amunicji, ciepłej odzieży i von Paulus zawiadamia Hitlera.

A ten 24 listopada telegrafuje do Paulusa i pisze tak. Armia powinna być przekonana, że uczynię wszystko, żeby ją zabezpieczyć i w odpowiednim czasie uwolnić. Jestem przekonany i wierzę, że bohaterska 6 Armia i jej dowódca spełnią swój obowiązek. Dlaczego Hitler zakazuje prób przedarcia się przez sowieckie okrążenie? Bo oprócz tej obietnicy, że was zabezpiecza i w przyszłości uwolnię, no jest jeszcze ten rozkaz siedzieć tam. No dlatego, że to oznaczałoby i oznaczało w efekcie... Przyznanie się, że wielka strategia Hitlera, polegająca na tym, że takimi śmiałymi uderzeniami pancernych pięści rozbije Armię Czerwoną i rzuci Związek Radziecki na kolana, że ona się nie udała.

To była już, można powiedzieć, druga porażka, no bo najpierw, tak jak mówiliśmy, zimą 1941 roku załamała się ofensywa na Moskwę. Names mentioned in Polish. Jak wyglądała kapitulacja niemieckiej armii?

To jednak były postępy jak na armię niemiecką bardzo niewielkie. Czy to były walki uliczne o kolejne ulice? Dokładnie, a przecież Weimar był przyzwyczajony do tego od września 1939. Że pędzimy. No tak, że to są wielkie operacje, które te zagony pancerne wyprzedzają piechotę na kilkadziesiąt kilometrów, okrążają. Niektóre nieprzyjaciele zamykają go w kotle i jest w ciągu paru tygodni po kampanii. To już było wiadomo, że tego się nie da już powtórzyć. Ale to nie wiedzieli wcześniej, że jak się ma taką głębię strategiczną, to się nie da? Oni liczyli na to, że ta operacja się jednak powiedzie i że przeciwnik się załamie. I rzeczywiście ten Stalingrad jest przecież położony bardzo daleko na południowym wschodzie.

Generałowie często chwalą się swoją odwagą z poprzednich kampanii, ale mają bardzo często niewielką odwagę cywilną, żeby się przeciwstawić swoim przełożonym. Hitler na tym wygrywał. Paulus przeciwstawił się Hitlerowi w kluczowej sprawie swojego własnego życia, bo jak dostał awans na Feldmarszałka, to dla wszystkich było jasne, że to jest zachęta do tego, żeby popełnił samobójstwo. I nie poszedł do niewoli. No tak, ale mógł się mu sprzeciwić wcześniej. I uratować ludzi. I uratować ludzi i mógł to zrobić dwukrotnie. To znaczy po pierwsze wtedy, kiedy złamałby rozkaz i zaczął odwrót i wtedy za cenę na pewno bardzo dużych strat w sprzęcie, pewnie w kotle tym stalingradzkim nie znalazłoby się 280 tysięcy

Niemieckich żołnierzy, którzy później albo zginęli, albo trafili do niewoli i wrócili w najlepszym przypadku w 54 roku. Sprawdzałam dane. Około 100 tysięcy trafiło do niewoli, a wróciło około 10 tysięcy. Część z tych, którzy trafili do niewoli w Stalingradzie w ogóle nawet nie dotarła do tych łagrów, bo była tak chora, wycieńczona, że zmarła po drodze. I też nie była pewnie najlepiej traktowana, chociażby dlatego, że w samym Związku Radzieckim brakowało wtedy żywności. I dla jeńców na pewno jej nie było. Nie było, ale chciałem jeszcze powiedzieć o jednej rzeczy, mianowicie, że zanim Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, to mógł to zrobić i to była druga możliwość.

Niemcy się w tym specjalizowali jeszcze przed I wojną światową, rozwijali tę... Później tę myśl stosowali w Polsce, we Francji, pod Kijowem i pod Witebskiem w 1941 roku. Ale wojna ma to do siebie, że się ta druga strona uczy. Armia Czerwona to nie była, tak jak się pewnie wydawało, Hitlerowi jakaś bezkształtna masa, która po prostu się cofa albo napiera. To zresztą jest bardzo charakterystyczny motyw niemieckiej propagandy w tym czasie, że się szara masa przelała z Syberii i wlała do Europy i nasi dzielni żołnierze powstrzymują te hordy barbarzyńców.

Dzisiaj to jest coś takiego jak w grze o tron ten mur, który stoi i oddziela świat cywilizowany od tych... Czyli ta armia to jakaś taka magma, tak? No tak, czy ta Armia Czerwona to jest taka magma. Armia Czerwona to jest bardzo już wtedy sprawnie dowodzona struktura ze zdolnymi oficerami, którzy... Niektórzy wyciągnięci z łagrów, tak jak właśnie Rokosowski. I oczywiście oni też szafują życiem swoich żołnierzy. To nie jest tak, że ci Rosjanie to są w jakichś cieplarnianych warunkach. Tak samo giną, umierają od mrozu itd. Ale są jednak lepiej przystosowani do warunków, w których walczą.

A to co pani redaktor mówiła o Goeringu, to znowu są przechwałki, że Luftwaffe będzie w stanie stworzyć most powietrzny i zaopatrzyć 280 tys. żołnierzy we wszystko co jest im potrzebne. To było nierealne po prostu. Od samego początku. Hitlera w błąd, tak jak zresztą zdarzało mu się to już wcześniej. Jak to pyszałek. Jak to pyszałek. A Hitler, no oczywiście on nie chciał, żeby skapitulowała armia i żeby skapitulował... Bo to wstyd? No tak, bo to będzie oznaczało porażkę, przyznanie się do porażki. Takie osobowości jak Hitler nigdy się nie przyznają do porażki. Tak jak mówiłam, Paulus otrzymał od Hitlera, to już jest 30 stycznia 1943 roku, radiogram z informacją, że został awansowany do stopnia Feldmarszałka i wtedy Paulus miał powiedzieć do adiutanta, ma to być zapewne zachęta do samobójstwa, ale takiej przyjemności mu nie zrobi i następnego dnia samowolnie podjął decyzję o kapitulacji.

On zresztą był w fatalnym stanie. W depresji totalnej. W depresji, ale też ciężko chory, praktycznie nie wstawał z łóżka. Zresztą w tym łóżku Rosjanie go zastali, kiedy już odnaleźli jego kryjówkę w podziemiach domu towarowego. Tak, to prawda. Negocjacje dotyczące kapitulacji prowadzili jego podwładni z jego sztabu, bo on właściwie wpadł w jakiś taki rodzaj letargu i tyle, że się nie sprzeciwiał tym razem kapitulacji. Co było dla Hitlera oczywiście bardzo złym efektem propagandowym. Ten Stalingrad przecież stał się Na całym świecie symbolem niemieckiej klęski. Takim symbolem pozostaje do dzisiaj.

Trochę ten Stalingrad zresztą przyćmił zwycięstwo Brytyjczyków pod El Alamein w Afryce Północnej. Paulus trafia do sowieckiej niewoli. No i od samego początku NKWD, chcąc zintensyfikować swój sukces propagandowy, bo porażka propagandowa Niemców to sukces propagandowy Sowietów, próbują go przekonać, żeby wystąpił przeciwko Hitlerowi. I on początkowo odmawia. Mówił też oczywiście tak na swoje usprawiedliwienie. Że on się nie miesza do polityki, on wykonuje rozkazy, czyli wracamy już do tej historii, którą o nim opowiadaliśmy. No ale latem 44 roku traci wiarę w Hitlera i czytałam, że to było związane z tym, że chyba stracił wiarę w możliwość zwycięstwa.