Ile razy można umrzeć z miłości? [Poetycki piątek]

Przez 7 odcinków wspólnie z Kają szukamy świadków, zbieramy dowody i sprawdzamy, jak zareagują państwowe instytucje. W podcastu Misja Kaja słuchaj na Spotify, Apple Podcasts i YouTube. TOK FM. Na każdy temat, z każdej strony. Czas na Poetycki piątek. Dzisiaj poezja Haliny Poświatowskiej, a gościem jest pani doktor Agnieszka Zgrzywa, pracownia biografistyki, Collegium Polonicum, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dzień dobry. Dzień dobry Panu, dzień dobry Państwu, bardzo mi miło, że mogę tu znowu gościć. Ja się jeszcze bardziej cieszę, tym bardziej, że Halina Poswiatowska jest chyba poetką, o której każdy słyszał, a może ostatnio, bo okazuje się, że tak słyszałem, że nie była wcale taka fajna, jak nam się wydawało.

Och, ale pan zaczął tutaj ostro. Ale to dobrze, że ona nie była taka fajna, bo co to znaczy, proszę pana, taka fajna? Nie no, wszyscy wiemy, to nie o to chodzi. Chodzi o to, że trochę oczekujemy od kogoś, że jeżeli pisze pewien rodzaj poezji, to będzie też jak gdyby, od razu konstruujemy sobie osobę na podstawie, tak? A być może jest inną i, że tak powiem, Cudownie, że Bojaka była. Została nam jej poezja. Ja się nie muszę z nią kolegować. Dobrze, proszę się nie wycofesać. Mi się podobało to intro, naprawdę. Bardzo mi się podobało. Oddzielamy dzieło i autorkę. Wydaje mi się, że to takie serce, wydaje nam się także to takie serce cierpiące i ptaszki, i kwiatki, i przyroda, i w tym ta biedna, niewinna dziewczynka.

Rzeczywiście, ja też wróciłam teraz do Poświatowskiej tak jak do przyjaciółki z wczesnej młodości. która opisywała i w wierszach, i w swojej pięknej opowieści dla przyjaciela to, co dopiero miało się zdarzyć tym wszystkim młodym dziewczynom czytającym poświatowską, tak jakby dla nas ten świat się miał dopiero otworzyć i kusił, a jeszcze czegoś tam nie było wolno, tak jak zresztą jej nie było wolno, no bo chociażby z racji choroby musiała się ograniczać. Ale ona pokazała nam kobiecość, a ten, kto czytał jej listy już wcześniej, to mógł się zorientować, proszę pana, że ona też miała w sobie taką drapieżność i nie była grzeczną dziewczynką.

Zresztą to też można było wywnioskować na podstawie opowieści dla przyjaciela wcześniejszej, ale skoro już wspomniałam o listach, no to 1994 rok, Mariola Pryzwan o Halinie Poswiatowskiej, wspomnienia, listy, wiersze i tam już można było przeczytać, że Poswiatowska potrafiła użyć grubszego słowa nieco, poprzeklinała, pozłościła się, także może tutaj już wtedy mogliśmy pomyśleć sobie, Pod maską tej czułej kobiecości było coś jeszcze, co jest dla mnie znacznie ciekawsze. Ale jak już wymieniłam Mariolę Pryzwan, to wcześniej 90 rok. Małgorzata Szułczyńska, nie popełniłam zdrady, rzecz o Halinie Poświatowskiej. Później Grażyna Borkowska, piękny tytuł, nierozważna i nieromantyczna.

Wie pan. No i teraz wreszcie. Kalina Błażejowska tak zdradziła wszystkie sekrety Haliny Poswiatowskiej. Wznowienie i uzupełnienie, uzupełniona biografia z 2025 roku. I pewnie pan tutaj sobie poczytał troszeczkę albo jakieś opracowanko i tam te wszystkie grzechy poetki po powrocie z Ameryki. Pani doktor, nie mogę zdradzać moich źródeł jako dziennikarz, więc wskoczmy w poezję. Tak, naprawdę już mamy wskakać. Tak, bo szkoda czasu na biografię. Wymieniła Pani kilka fantastycznych tytułów. Myślę, że osoby, które są życiem zainteresowane, mogą sobie odnaleźć, nabyć lub sięgnąć na półkę i poczytać.

Liczydłem znakomitym będą niepoliczone włosy. Piersi, złote połowy ziemi, która jest twoim domem i ulice wszechświatów, po których idziesz lekko. Moje nogi przed tobą. Tak będziesz zgarniał wiedzę nieprzebraną, zamkniętą w rytmie mojej tańczącej krwi. Ach, piękny, fantastyczny. Ładnie na początek. Tak, od razu temperatura w studio się podniosła. Nie wiem, czy to się nadaje na przedpołudnie, bo tam było to ciało, które się pojawia w wierszach Poświatowskiej.

Nie wiem, czy chciałby pan jeszcze kilka faktów, czy od razu mogę tutaj zakwestionować... Proszę kwestionować. No właśnie, pan mnie jak zwykle jakoś tak zawstydza tą temperaturą w studio, a tymczasem naprawdę Poświatowska to nie tylko ta miłość erotyczna. Proszę mi wierzyć, ponieważ na przykład Piękny wiersz, w którym padają słowa spójrz, płonę z miłości, to od razu by pan myślał, sobie wyobrażał Bugwico, prawda? A to jest miłość Caritas w tym wierszu i wybrałam go na dzisiaj też, a wiersz nosi tytuł Wietnam 65.

I to jest wiersz zaangażowany, nie byłabym sobą, gdybym czegoś takiego nie chciała tu przeczytać, ale nie wiem, on jest dosyć długi, widział pan? Proszę bardzo, tak jest. Dobrze. Nie zrobię chyba takiego wstępu, żeby Państwa wprowadzić troszeczkę w to, co mogą Państwo sobie wyobrażać, bo tu jest chyba wszystko napisane i dość łatwo odczytywalne. Na szczęście rodzice mi dali łatwopalne ciało. Wystarczy odrobina benzyny w lekkich fałdach sukienki. Wystarczy odrobina siarki na ciemnej główce zapałki. Nie mów mi o miłości, nie przypominaj o zapachu lasu, o moich młodych włosach, o palcach.

Mogłam wejść do własnego domu, otworzyć okno, odetchnąć wieczornym powietrzem, posłuchać o czym rozmawiają liście. Mogłam uśmiechać się do ludzi, mówić dzień dobry, mówić do widzenia, mówić jaką pani ma piękną suknię. Mogłam oswoić kota tak, że chodziłby za mną krok w krok i może umarłby wtedy, gdybym ja umarła. Dawno temu przeżyłam to wszystko, w krótkim okamgnieniu, a teraz jestem niczym. Ukołyszcie do snu sumienia.

Nie patrzcie w dogasający żar. Dzisiaj poezja Haliny Poświatowskiej, którą wybrała i pięknie czyta pani doktor Agnieszka Zgrzywa z pracowni biografistyki Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. No piękna, piękna poezja. Już Palichu niech będzie faktycznie niefajną osobą, byle takie fajne wiersze pisała. Ale dlaczego pan tak myśli? Że co? Że tam jakieś... Dobrze, ja chyba wiem o co chodzi. Proszę pana, ja... To jest poetka miłości do żonatych mężczyzn, tak? Nie czasem o to chodzi? Bo pisała o tym... Wszystkim w opowieści dla przyjaciela tak ładnie, tak czule, tak rozpaczliwie, że rzeczywiście wszystkie kobiety, które kochają w ten sposób, no to mogą poczuć, że mają w niej osobę pełną zrozumienia i współczucia dla takiej sytuacji.

I to jest chyba pierwsza poetka, która o tym miała odwagę pisać. I w ogóle pierwsza kobieta, która miała odwagę pisać o cielesności kobiecej. Jak to napisał Grochowiak, To jest, w niej objawił się taki fenomen autentycznego erotyzmu kobiecego. Pani Stefona? No niesafona. No naprawdę niesafona. I proszę zobaczyć, co się później działo. Już nie wymieniajmy wszystkich, zwłaszcza, że kobiety o miłości pewnie nie pisały tak jak mężczyźni, ale nawet jak pisały, no to to było romantyczne, to był jakiś sztafaż, to było pseudonimowane, no albo chociaż rymowane, a jej były rymy do niczego niepotrzebne.

I co miała przed debiutem? Socrealizm? Którego się nie ustrzegli przecież nawet nasi najwięksi. Ewentualnie miała ten właśnie romantyzm w poezji dwudziestolecia, który potem przeszedł też na, czy tam powiedz Młodej Polski, potem jakieś groteski dwudziestolecia. Potem ten sam romantyzm w literaturze II wojny światowej, ale nawet Ginczanka tak nie pisała jak Poswiatowska, naprawdę nie. No i miała co? Piosenki tak do grającej szafy? Grosik wrzuć i Żydula i Rudzielec. Dobrze, że później jeszcze miała okazję obejrzeć sobie kabaret starszych panów i też przyjaźniła się troszkę z osobami z piwnicy pod Baranami. Więc może to nie był tylko taki banał.

Zresztą nie mam nic do piosenek lat 50. Uważam, że nic tak jak one nie uczą melodyjności. Proszę Pana. Ale w każdym razie podziwiam ją za to. Naprawdę głęboko ją za to podziwiam. No i cóż, musimy czytać, tak? Nie musimy, ale chcemy. Chcemy. Szeleszczę kartkami, co bardzo mi się podoba. Chyba nie wszyscy autorzy audioteki szeleszczą i innych tego typu miejsc nie szeleszczą kartkami. Tu jest piękny wierszyk. Przewrotny. Mój kochanek wcale nie jest piękny i charakter ma raczej trudny. Ale kto mi umaluje niebo w ciemny fiolet popołudnia, gdy pozwolę mu odejść i nie wrócić?

Ale właśnie, jeśli się czyta to uparte serce, tę ostatnią biografię, można odnieść wrażenie, że autorka bardzo, bardzo, bardzo, nie wiem czy w nadmiarze, ale czerpała z tej opowieści Haliny Poswiatowskiej. Ja bym może tak nie wierzyła poetce, bo jednak w opowieści ona na pewno kreowała troszkę rzeczywistość. Ale przynajmniej czytając to jako wstęp do studiów nad Poświatowską, możemy sobie wyobrazić takie niuanse pewnych spraw, które dla nas są tylko hasłami. Na przykład jak wyglądała ta operacja w USA, albo jak trudno było to wcześniej załatwić, albo to, że Poświatowska chciała jechać Poetycki piątek.

Mała siostra odjeżdża. Milknie stukot kół. Poruszające. Aktualne ze względu na papierosy, chciał pan powiedzieć. Elektroniczne teraz palą. W pociągu wolno? Też nie wolno, proszę pana. Nie jeździ pan pociągami, widzę. Tylko ciągle w tej Warszawie siedzimy. No dobrze. To cóż jeszcze pan chciałby? Czy już wszystko przeczytałam? Nie, jeszcze nie. Widzę, że ma pani dużo karteczek. No może troszkę jeszcze, bo powiedzmy, tak sobie myślę, że ta miłość jest czasami przekazana, pokazana u Poświatowskiej dość przewrotnie, że nawet jeżeli ona się odwołuje do symboli banalnych, to potrafi o nich pisać zaskakująco i niebanalnie.

No, taki króciutki wierszyk na przykład, zacytuję. Rozstanie jest ptakiem, który rozpostarł pióra ode mnie do ciebie. Wszystkie pióra są ciemne, wszystkie dni bez ciebie. Noce drżą rozsypane pióra po niebie. Kiedy przyjdziesz, złote pióra zbiegną się w słońce, Umrze ptak. Zwykle ptak jest symbolem miłości, a tutaj, proszę, jest symbolem rozstania. I przyzna pan, że to jest dosyć oryginalne. Jak już wymieniliśmy Mickiewicza wcześniej, to tak skojarzyło mi się w małej improwizacji, tam jest taki kruk, który przeszkadza orłowi się wznieść w górę, czyli nie chce, żeby Konrad popadł w pychę i ten kruk wszyscy interpretują jako ptak jakiś zły, a on jest przecież dobry.

Tak właśnie było. Dobrze. Wszystkie moje śmierci. Ile razy można umrzeć z miłości? Pierwszy raz to był gorzki smak ziemi, gorzki smak, cierpki kwiat, goździk czerwony palący. Drugi raz tylko smak przestrzeni, biały smak, chłodny wiatr, odzew kół głucho dudniący. Trzeci raz, czwarty raz, piąty raz umierałam z rutyną mniej wzniośle. Cztery ściany pokoju na wznak, a nade mną twój profil ostry.

Tylko niech pan nie mówi, że piękne. Niech pan powie, że poruszające. Zabawne, poruszające, fantastyczne, ironiczne, z dystansem. No to po prostu jest cała Halina Poswiatowska. Czy powiedziałam chociaż coś nowego o niej? Tak, wszystko co pani powiedziała było nowe. Naprawdę? Nie. No wiem, że nie. Ale myślę, że rozszerzyła pani naszą wiedzę i wzbogaciła ją, żeby nie powiedzieć... Czy chciałby pan wiedzieć coś jeszcze? Czy mam dodać coś na przykład o bardzo ważnym człowieku dla Poświatowska? Nie, o tym porozmawiamy sobie następnym razem. Ale mnie pan tutaj zgasił teraz. Bardzo pani dziękuję. Pani doktor Agnieszka Zgrzywa z pracowni biografistyki Collegium Polonicum Uniwersytetu im.