SZLAKIEM PILECKIEGO #6 WITOLD PILECKI W POWSTANIU WARSZAWSKIM

Dlatego też on nam pojawia się 3 sierpnia w Śródmieściu Północnym. Obecnie to jest Wola i dlatego często są takie nieporozumienia topograficzne. Wówczas to było Śródmieście. W tej nomenklaturze konspiracyjnej powstańczej był to 4 rejon 1 obwodu AK Śródmieście. I tam pojawia się, wiemy o tym, że jest 3 sierpnia, bowiem zachował się taki ciekawy dokument. Jest to historia oddziału WIK. Dokument ten znajduje się w zbiorach archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Jest to historia oddziału WIK, w którym właśnie od 3 do 13 sierpnia walczył Witold Pilecki. Był żołnierzem tego oddziału, pododdziału, który ostatecznie wszedł w skład zgrupowania Chrobry 2.

I historię tę napisał Pilecki razem ze swoimi trzema kolegami. Wiemy o tym, ponieważ podpisali się pseudonimami. Nie wiemy dokładnie kiedy ta historia została spisana, na pewno już po 13 sierpnia i zawiera właśnie ten okres od 3 do 13 sierpnia, ten okres ich walk. Kiedy to właśnie walczyli w rejonie placu Starynkiewicza w ramach tego oddziału potem nazywanego Plutonem WiK, który wszedł w skład zgrupowania Chrobry 2, a Witold Pilecki walczył w tym oddziale wspólnie z Janem Redzejem, pseudonim Ostrowski, czyli drugim uczestnikiem tej słynnej ucieczki Witold Pilecki i Jan Rezej zostają żołnierzami oddziału, który nie miał konspiracyjnego rodowodu.

To jest bardzo ważne. Zgrupowanie Chrobry 2, które było największym oddziałem Powstania Warszawskiego. Przez jego szeregi przeszło 3200 żołnierzy. Powstało ad hoc w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego właśnie na pograniczu Śródmieścia Północnego i Południowego. Zostało zorganizowane, stworzone przez kadrę dowódczą żołnierzy wywodzących się z Narodowych Sił Zbrojnych, zarówno tych scalonych z Armią Krajową, jak i niescalonej, tej części ONR-owskiej, ale też żołnierzy organizacji takiej bardzo ciekawej Miecz i Pułk, która już wtedy była scalona z NSZ-em i poprzez NSZ weszła w skład Armii Krajowej. Była grupka na przykład żołnierzy Polskiej Armii Ludowej, byli pojedyncze żołnierze z Armii Ludowej, byli jeńcy, byli jeńcy sowieccy, którzy uciekli z niewoli niemieckiej, więc bardzo ciekawa, oddział zlepek różnych organizacji, żołnierzy wywodzących się z różnych struktur i do tego masa ludności cywilnej.

Mieszkańców właśnie pogranicza Śródmieścia i Woli, którzy przyłączyli się na Ochotnika do oddziału i w ten sposób powstało zgrupowanie Chrobry 2, największy oddział Powstania Warszawskiego. Pilecki uciekł z obozu Auschwitz właśnie z Janem Radzejem i z Edwardem Ciesielskim, który również pojawia nam się w Powstaniu Warszawskim. Też taka ciekawa historia i też duży zbieg okoliczności, bo Edward Witold Ciesielski w konspiracji był żołnierzem Batalionu Chłopskich, natomiast w powstaniu walczył w szeregach czwartego zgrupowania GURT, a zgrupowanie GURT było sąsiadem Chrobrego 2, także właściwie ta trójka uciekinierów z obozu Auschwitz bierze udział w powstaniu i walczy właściwie bardzo blisko siebie, Pilecki i Jan Redzej w jednym oddziale,

I rzeczywiście ten nacisk jest tak ogromny, brakuje amunicji, są kolejni zabici ranni, że w nocy z 12 na 13 sierpnia zapada decyzja o wycofaniu tego plutonu WIK na drugą stronę Alei Jerozolimskich do domu kolejowego, na dworzec pocztowy. To są te kolejne ważne Reduty powstańcze bronione przez zgrupowanie Chrobry 2, tylko już po północnej stronie Alei Jerozolimskich. No i Witold Pilecki również przychodzi ze swoimi żołnierzami na drugą stronę Alei. I w tym momencie plac Starynkiewicza znajduje się w rękach niemieckich, zostaje utrzymany przez Niemców do końca powstania, także niestety powstańcy tracą ten ważny punkt obrony i teraz już ten tzw. twardy front, który będzie już utrzymany do końca powstania przebiega po północnej stronie,

Alei Jerozolimskich od dworca kolejowego biegnie do ulicy Towarowej, później Towarową, Grzybowską do Królewskiej. No i duża część tego twardego frontu to właśnie stanowiska, które obsadzali żołnierze ze zgrupowania Chrobry 2, w tym żołnierze Witolda Pileckiego. No właśnie, kiedy spogląda się na mapę powstańczej Warszawy, to jest kilka takich miejsc, które wydają się, mimo tych ciągłych zmian, dosyć stałe jako miejsca, w których właśnie powstał ten twardy front. To jest ulica Królewska i okolice Pasty, no i właśnie ta część Alei Jerozoimskich. Skąd się brało ten twardy opór właśnie w tym miejscu?

W momencie kiedy Stare Miasto pada, powstańcy wycofują się i część przechodzi do Śródmieścia Północnego i tu zostaje. Reszta idzie na Czerniaków, tam walczy. Natomiast część oddziałów zostaje w Śródmieściu Północnym i wzmacnia między innymi pozycję zgrupowania Chrobry 2. Także to też pomaga w utrzymaniu tego Śródmieścia. Pamiętajmy, Śródmieście jest jedyną dzielnicą, która kapituluje dopiero w momencie upadku powstania. Broni się do końca. Wszystkie po kolei padają, kapitulują. Śródmieście walczy do końca. Bowiem tutaj stawka jest ogromna. Właściwie w Śródmieście jest tym ostatnim punktem. Powstańcy nie mają już dalej dokąd uciekać, prawda?

Wycofywać się. Więc bronią się do końca, no do momentu kapitulacji. I tu też jest taki bardzo ważny moment, kiedy zapada decyzja o kapitulacji, kiedy powstańcy dowiadują się o tym, Duża część z tych oddziałów, które są tu zgrupowane w Śródmieściu, w tym zgrupowanie Chrobry 2, oni nie mogą się z tym pogodzić. Może dochodzi do punktu to za duże powiedziane, ale rzeczywiście w tych relacjach, wspominach czy dokumentach pojawia się taki wątek tej niezgody powstańców na to, żeby kapitulować. Oni chcą dalej walczyć. Najtrudniej poddać się niepokonanym. Tak, dokładnie, więc oni rzeczywiście tutaj są mocno niezadowoleni, to tak delikatnie powiedziane, ale oczywiście rozkaz jest rozkazem i składają tę broń.

Tak, zdecydowanie. Śródmieście, no obecnie to właściwie jest wola. Ten teren, gdzie walczyło zgrupowanie Chrobry 2, to już jest wola. Troszeczkę tutaj ta topografia nam się zmieniła po wojnie, ale no to są niezwykłe miejsca, kamienice, mury, jeszcze jakieś stare podwórka. W momencie, gdy wejdziemy, spojrzymy do góry, to widzimy ostrzelane fasady budynków, kamienic. I to jest właśnie teren walki zgrupowania Chrobry 2. Jest takie miejsce wyjątkowe, które bardzo chciałabym polecić. To jest dom kolejowy. Tam urzędował lekarz pierwszego batalionu, był zorganizowany taki powstańczy, powstańcza kapliczka, obóz jeniecki. I też taka ciekawostka, bowiem powstańcy, którzy obsadzili dom kolejowy,

Zostaje dowódcą drugiej kompanii, ale to dopiero dzieje się pod koniec września. Wtedy, kiedy z grupowania Chorobry 2 przechodzi kolejną reorganizację, zostaje utworzona nowa, druga kompania, która obsadza m.in. stanowiska wzdłuż ulicy Towarowej, taką placówkę magazyny firmy Hartwig. Zabudowania te niestety nie przetrwały do dnia dzisiejszego. One znajdowały się mniej więcej na rogu Towarowej i Pańskiej, czyli w okolicach dzisiejszego Ronda Daszyńskiego. I tam ta placówka właśnie została utrzymana przez żołnierzy Witolda Pileckiego do kapitulacji powstania. Co więcej, była to najbardziej na północ wysunięta placówka wzdłuż ulicy Towarowej, zresztą bardzo blisko Muzeum Powstania Warszawskiego, więc niejednokrotnie

Faktem jest, że nie był dowódcą. Jednym z podkomendnych Witolda Pileckiego w czasie powstania był kapitan Janusz Walędzik. Odwiedziłem powstańca z mikrofonem i zapytałem go o to, jak wspomina Witolda Pileckiego. Chrobry był największym zgrupowaniem Armii Krajowej w Powstaniu Warszawskim. Nas było 3200 powstańców. Ze służbami, to było dużo. Było sześć kompanii, dwa bataliony. Ja byłem w pierwszym batalionie, w trzeciej kompanii, w drugim plutonie. I w tej samej kompanii był Witold Pilecki. Jak pan wspomina rotmistrza?

No i po prostu poleciałem do niego z ciekawości. No i już tak, u niego już tak zostałem w tym oddziale. I chcieli pana przyjąć, mimo że miał pan 14 lat tylko? Ja byłem bardzo wysoki, szczupły, więc takich chłopców przyjmowali jako łączników, bo my żeśmy znali dobrze dzielnicę, tak że my roznosiliśmy listy, różne tam przesyłki, broń, amunicję. Ale jak była potrzeba stanąć na barykadzie, to my byliśmy na barykadzie. Możemy sobie prześledzić tutaj dokumenty, które zachowały się. Wbrew pozorom jest ich sporo. Chrobry 2 miało dużo szczęścia, bowiem to archiwum zostało

SZLAKIEM PILECKI, Katarzyna Utrącka, Janusz Walędzik, Muzeum Powstania Warszawskiego. SZLAKIEM PILECKI, Katarzyna Utrącka, Janusz Walędzik, Muzeum Powstania Warszawskiego. SZLAKIEM PILECKI, Katarzyna Utrącka, Janusz Walędzik, Muzeum Powstania Warszawskiego. Natomiast sporo zachowało się dokumentów z dowództwa, z tego najwyższego poziomu, ze sztabu zgrupowania Chrobry II i wiemy, że tutaj dowódcom i tutaj mówiąc o Chrobrym II trzeba wymienić jego pierwszego dowódcę, twórcę tego oddziału, majora Lona Nowakowskiego, pseudonim Lik. Był to żołnierz Narodowych Sił Zbrojnych, tej części scalonej z Armią Krajową.

Także major Lick niestety nie przeżył powstania. Natomiast jest to taka postać rzeczywiście bardzo, bardzo zasłużona dla zgrupowania Chrobry 2. Myślę, że bez niego po prostu nie byłoby tego oddziału i tak naprawdę nie wiadomo jak tutaj ta sytuacja by się potoczyła. O tych problemach komunikacyjnych i o tym, jak bardzo ad hoc był tworzony ten oddział świadczy chociażby jego nazwa, Chrobry 2. Tak, rzeczywiście ta nazwa wprowadzi ogromne zamieszanie i też taki niesamowity tutaj jest bieg okoliczności, bowiem Chrobry, no to wiadomo, nawiązanie do pierwszego króla Polski, prawda, niewątpliwie, ale dlaczego dwa? Bowiem już w konspiracji istniał oddział o kryptonimie Chrobry.

Oczywiście w momencie kiedy Majolik tworzył to zgrupowanie Chrobry nie wiedział, że istnieje taki oddział. Co więcej ten oddział w czasie powstania przez pierwszy tydzień był sąsiadem Chrobrego naszego. Walczył, obsadzał m.in. browary Haberbusza przy ulicy Grzybowskiej, dowodził nim major Sosna. Był to batalion chrobry. Więc w momencie, gdy obok tuż powstaje kolejny oddział też o kryptonimie chrobry, no to wprowadza to spore zamieszania. Zamieszanie, w związku z tym dodano do tego kryptonimu Chrobry jedynkę i dwójkę. Nasze zgrupowanie, a właściwie grupa, to też warto podkreślić, że ta oficjalna nazwa zgrupowania Chrobry 2 brzmiała Grupa Chrobry, później Grupa Chrobry 2.

Natomiast powstańcy nazywali to zgrupowaniem, również kombatanci po wojnie, Powstało środowisko zgrupowania Chrobry 2 i ta nazwa się tak przyjęła, że już zostało to zgrupowanie. Natomiast ten kryptonim Chrobry 2 to ma właśnie swoje korzenie oczywiście w powstaniu. To już jakby w pierwszych dniach powstania koło 10 sierpnia bodajże wprowadzono tutaj porządek w nazwę tego oddziału, nasze zgrupowanie Chrobry 2. Natomiast batalion majora Sosny otrzymał kryptonim Chrobry 1. On zresztą koło 7 sierpnia przychodzi na Stare Miasto i tam walczy do upadku Starówki, także te drogi gdzieś tam tych dwóch oddziałów się rozchodzą.

Już Pani wspomniała, że przez zgrupowanie Chrobry 2 przewinęło się 3200 żołnierzy, a jakie były straty tego zgrupowania w Powstaniu Warszawskim? Te straty zgrupowania Chrobry 2 szacuje się od 400 do 600 powstańców, tutaj różne Różne padają. Myślę, że z moich wyliczeń jakby bliżej tych 400 raczej. Natomiast były spore straty wśród rannych. Tutaj około 1500 żołnierzy zostało rannych, zwłaszcza właśnie w tych walkach w połowie sierpnia, później we wrześniu, bo też trzeba dodać, że zgrupowanie Chrobry 2 obsadzało tutaj teren tego, te stanowiska, pozycje twardego frontu, utrzymało je do końca powstania, natomiast też

Brało udział chociażby w walkach o pastę przy ulicy Zielnej od pierwszego dnia powstania. Właściwie tam żołnierze z Chrobrego 2 byli wysyłani. Także tutaj też warto pamiętać, że w zdobywaniu pasty brał udział przede wszystkim Batalion Kiliński nam się kojarzy i rzeczywiście najwięcej żołnierzy było z tego oddziału, ale również z Chrobrego 2 grupka powstańców zdobywała ten ważny obiekt dla powstańców. Też Chrobry 2 brał udział w dwóch próbach przebicia połączenia ze Starym Miastem w nocy z 13 na 14 sierpnia i z 30 na 31 sierpnia. Niestety te próby zakończyły się fiaskiem, tutaj były spore straty również wśród żołnierzy zgrupowania Chrobry 2.

No i też, jeżeli była taka potrzeba, to wydzielone pododdziały Chrobrego 2 były wysyłane na odcinki zagrożone, żeby wspierać swoich sąsiadów, chociażby tutaj Zgrupowanie, a właściwie odcinek Kapitana Hala. Dokładnie to były pozycje Batalionu im. Generała Sowińskiego, oddziału sformowanego z żołnierzy wycofanych z woli, którzy przez całe powstanie, począwszy od 5 sierpnia, obsadzali słynny, ten życiodajny spichlerz powstańczej Warszawy, czyli magazyny Haberbusza przy ulicy Ceglanej. Obecnie jest to ulica Pereca, stamtąd właśnie pobierano ten jęczmień, z którego gotowano słynną pluźzupę i żeby utrzymać te magazyny, no to Chrobry 2 tutaj wspierał swojego sąsiada, Batalion Sowińskiego, ale też na przykład we wrześniu po upadku powiśla

Grupa powstańców z Chrobrego 2 została oddelegowana w rejon ulicy Brackiej, Widok i tam właśnie wspierała powstańców, którzy odpierali tutaj nacisk Niemców atakujących od strony Powiśla. Także o tym również należy pamiętać, że nie tylko te walki pozycyjne, ale również, ale również wspieranie sąsiadów, Zagrożone placówki, które były właśnie przez powstańców z Chrobrego II bronione. 2 października niepobite zgrupowanie Chrobry II musi złożyć broń. Składa broń również Witold Pilecki.

Jakie były losy Witolda Pileckiego tuż po upadku Powstania Warszawskiego? Zgrupowanie Chrobry II, w tym kompania warszawianka, w której walczył Witold Pilecki, a właściwie inaczej, bo już wtedy był dowódcą drugiej kompanii. Zgrupowanie Chrobry II złożyło broń 2 października 1944 roku. Najpierw składano amunicję, właściwie broń złożono tuż przed wyjściem do niewoli, 5 października w Warszawę opuszczali żołnierze Chrobrego II, w tym rotmistrz Witold Pilecki. Broń składali na Kercelaku i potem wychodzili ulicą Wolską, zostali przewiezieni do Ożarowa.

I tam następnego dnia już spakowani w wagony bydlęce zostali wywiezieni do niewoli. Do niewoli trafił również Witold Pilecki. Najpierw powstańcy przechodzili przez obóz w Lamsdorffie i tam byli rozdzielani. Oficerowie trafiali do flagów, tam też trafił Witold Pilecki, natomiast szeregowi trafiali do stalagów. Witold Pilecki trafił do obozu Lamsdorf, do stalagu Lamsdorf, to jest Łambinowice obecnie na Śląsko-Polskim i stamtąd został wysłany do oflagu Murnau, skąd został wyzwolony przez aliantów w 1945 roku. Po wyzwoleniu Pilecki przedostał się do Włoch, gdzie wstąpił w szeregi II Korpusu Polskiego.