USA - Yosemite. Wśród granitowych olbrzymów.

Pod ścianą El Capitan ludzie często zatrzymują się i zaczynają wpatrywać w skałę. Ktoś podnosi lornetkę, ktoś pokazuje palcem ledwie widoczną kropkę. Po chwili okazuje się, że ta kropka to człowiek. Wisi kilkaset metrów nad ziemią i najwyraźniej uważa, że powinien wejść jeszcze wyżej. Dopiero wtedy zaczynamy rozumieć rozmiary Yosemiti. Drzewa u podnóża ściany przestają być miarą, bo same są ogromne. Człowiek działa lepiej. Nagle cała ta jasna powierzchnia okazuje się znacznie większa niż podpowiadał wzrok. Większość odwiedzających zrobi zdjęcie i pójdzie dalej. Ale od pokoleń są też tacy, którzy zadają inne pytania. Jak to powstało? Czy da się tam wejść? I kto właściwie ma prawo zdecydować, co z taką doliną zrobić?

Odpowiedzi na te pytania stworzyły historię Yosemiti. Słuchasz podcastu Świat Do Słuchania, tworzonego przez Kiribati Club. Jesteśmy w górach Sierra Nevada, we wschodniej części Kalifornii. Od San Francisco dzieli nas kilka godzin jazdy w głąb lądu. Po drodze zostają za nami miasta nad zatoką, pola i sady Doliny Centralnej. Potem droga zaczyna wspinać się w góry, a krajobraz stopniowo zmienia się w las i skały. Najbardziej znane Yosemite to dolina rzeki Merced, jej dno leży mniej więcej na wysokości 1200 metrów nad poziomem morza, a granitowe ściany wyrastają wysoko ponad nim. Sam park obejmuje jednak znacznie większy obszar. Wysokie góry, jeziora, lasy, łąki i inne doliny.

Popularne zdjęcia pokazują tylko jego niewielki fragment. Stan El View rozciąga się szeroki widok na dolinę Yosemite i otaczające ją granitowe ściany. To punkt widokowy przy drodze, tuż obok tunelu. Z lewej strony wznosi się El Capitan. Po prawej widać wodospad Bridlevale, a dalej charakterystyczny profil Half Dome. Dno doliny wypełnia las, przez który płynie rzeka. Widok jest tak uporządkowany, że niemal przypomina zaprojektowaną kompozycję. Tyle, że powstawał w kilku różnych etapach, przez dziesiątki milionów lat. najpierw trzeba było wyprodukować skałę. Granit Yosemiti powstawał głęboko pod powierzchnią ziemi, kiedy magma powoli stygła i krystalizowała. Nad nią znajdowały się inne skały i dawne wulkany. To, co dzisiaj oglądamy jako ścianę górską, było kiedyś ukryte wiele kilometrów pod ziemią.

Dopiero wypiętrzanie i długotrwała erozja odsłoniły granit. Rzeki wcinały się w teren, wynosząc rozdrobniony materiał ku niższym obszarom Kalifornii. Powstała dolina, którą później wielokrotnie przebudowywał lód. Lodowiec nie leży nieruchomo jak śnieg na parkingu. Pod własnym ciężarem bardzo powoli płynie. W jego spodzie tkwią fragmenty skał, które szlifują podłoże. Lód potrafi też odrywać bloki wzdłuż istniejących pęknięć i przesuwać je dalej. Kolejne zlodowacenia pogłębiały i poszerzały Dolinę Yosemiti. Stąd jej szerokie dno i strome ściany. Boczne dolinki były żłobione słabiej, więc ich wyloty zostały wysoko ponad główną doliną. Strumień dopływa dziś do takiego progu i spada w dół jako wodospad. z Tunnel View oglądamy zatem wynik współpracy magmy, rzek i lodu.

Każde z nich pracowało na innym etapie. Halfdome, czyli charakterystyczna półkopuła, wygląda tak, jakby ktoś przeciął górę wielkim nożem. Nie należy jednak wyobrażać sobie gotowej, symetrycznej kopuły, której lodowiec po prostu zabrał połowę. istotne były pęknięcia granitu i odpadanie kolejnych płyt skalnych. Lód dodatkowo modelował boki, ale nie przykrył samego wierzchołka. Kształt góry jest wynikiem kilku procesów. Zarys Half Dome możecie zresztą znać, nawet jeśli nigdy wcześniej nie słyszeliście o Yosemite. To właśnie ta góra zainspirowała logo The North Face, marki odzieży i sprzętu turystycznego. Charakterystyczne łuki obok napisu nawiązują do jej granitowego profilu. Niewykluczone więc, że stoicie przed górą, której wizerunek macie na własnej kurtce.

Skały nadal się zmieniają. Ze ścian odpadają bloki, a u ich podnóża narastają rumowiska. Dolina nie została ukończona w chwili wycofania się lodowca. Podobnie jest z wodospadami. Wiosną i na początku lata potrafią dominować w krajobrazie. Późnym latem niektóre słabną, a Yosemite Falls może nawet wyschnąć. woda pochodzi w dużej części stopniejącego śniegu wysoko w górach. Gdy zapas śniegu maleje, maleje również przepływ. Warto pamiętać o tym, oglądając zdjęcia przed podróżą. Fotografia potężnego wodospadu pokazuje także konkretną porę roku. Skała zostanie na miejscu, ale wody może być znacznie mniej. Rzeka Merced płynąca po dnie doliny wygląda niekiedy spokojnie. Wyżej, przy progach i wodospadach, ten sam system wodny ma zupełnie inną siłę.

Mokry granit bywa bardzo śliski, a nurt nie musi wyglądać gwałtownie, żeby porwać człowieka. Przy wodospadach pozostanie na wyznaczonym szlaku ma większe znaczenie, niż znalezienie lepszego miejsca do zdjęcia. Kiedy patrzymy na las, łąki i skały, łatwo wyobrazić sobie dolinę przez wieki niezamieszkaną. Tymczasem ludzie żyli tutaj na długo przed pojawieniem się turystów. Ludzie związani z Yosemiti nazywali dolinę Awani, a jej mieszkańców określa się jako Awanichi. Ich historia łączyła różne społeczności, między innymi miłok i pajut. Przez góry prowadziły szlaki wymiany. Żołędzie były ważnym pożywieniem, podobnie jak inne rośliny i zwierzęta pozyskiwane w określonych porach roku. Gorączka Złota zmieniła ich sytuację. W 1851 roku do Doliny wkroczył oddział znany jako Batalion Mariposa, prowadzący działania przeciwko rdzennym mieszkańcom.

Próbowano ich usunąć i podporządkować nowemu porządkowi. Część wracała, a rdzenne rodziny żyły i pracowały w Yosemite również później, już w czasach turystyki i parku. Popularna opowieść o odkryciu doliny zaczyna historię w momencie przybycia ludzi, którzy jej wcześniej nie znali. Dla mieszkańców niczego wtedy nie odkryto. Przybył uzbrojony oddział. Z czasem wieści o krajobrazie zaczęły przyciągać artystów, fotografów i podróżników. Obrazy oraz zdjęcia trafiały do ludzi, którzy nigdy nie mieli szans zobaczyć Sierra Nevada. Dzięki nim odległa dolina stawała się miejscem, o którego losie rozmawiano także na drugim końcu kraju. Pojawiło się pytanie, czy wszystko co ma wartość należy sprzedać, wyciąć albo zabudować?

W 1864 roku, jeszcze podczas wojny secesyjnej, prezydent Abraham Lincoln podpisał ustawę przekazującą dolinę Yosemite i gaj olbrzymich drzew mariposa Grove pod opiekę Kalifornii. Miały służyć publicznemu użytkowaniu i wypoczynkowi oraz pozostać chronione przed sprzedażą. Chodziło o zachowanie krajobrazu jako dobra publicznego także dla tych, którzy dopiero się urodzą. W kraju szybko dzielącym ziemię pomiędzy właścicieli była to istotna zmiana myślenia. Jednym z ludzi, którzy mocno wpłynęli na tę debatę był John Muir. Urodzony w Szkocji przyrodnik i pisarz przyjechał do Kalifornii. Wędrował po Sierra Nevada i przekonywał czytelników, że gór nie należy traktować wyłącznie jako zapasu drewna, pastwisk i surowców. Sama decyzja o ochronie terenu nie rozwiązywała jednak wszystkich problemów.

Trzeba było jeszcze zrozumieć, czego potrzebuje tutejsza przyroda. Dobrze pokazuje to historia olbrzymich drzew. W Mariposa Grove, w południowej części Yosemite, rosną mamutowce olbrzymie, zwykle nazywane po prostu sekwojami. To inne drzewa niż sekwoje wiecznie zielone występujące przy kalifornijskim wybrzeżu. Te nadmorskie słyną przede wszystkim z wysokości, a mamutowce z ogromnej objętości pni. najlepiej podejść do jednego z nich i spojrzeć na człowieka stojącego obok. To ten sam problem ze skalą, który mieliśmy pod El Capitan. Pień wygląda jak osobny obiekt w lesie, a korona zaczyna się tak wysoko, że trudno objąć całość wzrokiem. Na korze można zobaczyć ślady dawnych pożarów. Z pozoru wydaje się oczywiste, że ochronić takie drzewo to przede wszystkim nie dopuścić do ognia.

Tymczasem umiarkowane pożary są częścią jego środowiska. Ogień usuwa zalegającą ściółkę i część konkurujących roślin, odsłania podłoże, a ciepło pomaga uwalniać nasiona z szyszek. Małe siewki dostają więcej światła i miejsca. Gruba kora starszych drzew zapewnia pewną ochronę przed gorącem. Nie znaczy to, że każdy pożar jest korzystny. Bardzo intensywny ogień może zabić także wielkie, stare mamutowce. Długie tłumienie pożarów, nagromadzenie palnego materiału oraz gorętsze i bardziej suche warunki zwiększają zagrożenie. Dlatego ochrona lasu może obejmować celowo prowadzone, kontrolowane wypalanie. Widok ognia w parku nie zawsze oznacza, że ktoś stracił kontrolę. Podobną zmianę myślenia widać w stosunku do niedźwiedzi. W Yosemite żyją baribale, czyli niedźwiedzie czarne.

Yosemite stało się jednym z najważniejszych miejsc rozwoju wspinaczki skalnej. W 2017 roku Alex Honnold przeszedł drogę Freerider na El Capitan bez liny zabezpieczającej. Film Free Solo pokazał to osiągnięcie ludziom, którzy wcześniej niewiele wiedzieli o wspinaniu. Za pozornie płynnym ruchem kryły się lata doświadczenia, przygotowania i dokładne poznanie drogi. Dla obserwatora na dole wystarczy lornetka. Można dostrzec wspinaczy, worki ze sprzętem, a czasem niewielkie platformy służące do nocowania. Kiedy uświadomimy sobie, że ktoś będzie tam spał, własny hotel nagle wydaje się bardzo wygodny. Yosemite można poznawać bez wchodzenia na wielką ścianę. Spacer po dnie doliny pozwala oglądać te same skały z różnych stron.

Nad Merced widać ich odbicia, z Wong łatwiej ocenić wysokość, a pod wodospadem słychać siłę wody, której zdjęcie nie oddaje. Wysoko położone części parku pokazują kolejny krajobraz. Granitowe kopuły, jeziora i łąki. Dostęp do nich zależy od śniegu i otwarcia górskich dróg. Przed wizytą warto sprawdzić warunki, dostępność szlaków oraz aktualne zasady wjazdu. Yosemite nie działa według jednego kalendarza dla wszystkich wysokości. Dobrze też zostawić sobie czas na zwykłe zatrzymanie. Najbardziej zatłoczony punkt widokowy nie musi być miejscem, w którym najlepiej poczujemy dolinę. Czasami wystarczy odejść wyznaczoną ścieżką, usiąść nad rzeką i poczekać, aż wzrok przestanie szukać kolejnej atrakcji. Pod El Capitan ktoś znów podnosi lornetkę.