Misja specjalna: Aleksander II

Wszystko, czego dziś chcę. To hit-okazje z Intermarché. Jak herbata Lipton 92 torebki, druga gratis, a polędwica Sopocka Pekpol za pół ceny. Kilogram 14,99. Intermarché. Wszystko, czego dziś chcę. Misja specjalna w RMF FM. Drzewo wolności domaga się ofiar, czyli zamach na cara Aleksandra II. Car musiał mieć wielu wrogów, skoro aż siedem razy szykowano na niego zamach. Strzelił z pistoletu, kiedy Car wsiadał do powozu w ciepły kwietniowy dzień 1866 roku. Złapano go przy próbie ucieczki i zaprowadzono do Cara.

Jesteś Polakiem? Zapytał car, bo jak sądził, któż inny mógłby do niego strzelać dwa lata po zdławieniu Powstania Styczniowego i włączeniu kadłubowej Polski do Rosji. Nie, Rosjaninem. To dlaczego do mnie strzelałeś? Zwodziłeś naród tnymi obietnicami. Tak miał odpowiedzieć Karakozow. Ale istnieje jeszcze druga wersja tej historii, z której dowiadujemy się, że Karakozow krzyknął do prowadzącego go policmajstra. Chłopcy, ja strzelałem za was! Co znaczyło za was i o jakie obietnice miał pretensje Karakozow, trudno powiedzieć. Aleksander II Romanów był najbardziej liberalnym carem, jakiego miała Rosja. Karakozowa odprowadzono do celi, gdzie czekał na proces. A tymczasem cały Petersburg wybiegł na ulicę.

Był wielki ruch i niewyobrażalne wzburzenie. Tak pisał w pamiętniku syn cara, również Aleksander. Najczęściej powtarzano dwa nazwiska. Karakozow i Komisarow. Pierwszego lżono, na cześć drugiego wznoszono okrzyki. Przerażony samym faktem zamachu na nietykalnego cara znany pisarz Fiodor Dostojewski wpadł do mieszkania pewnego poety, krzycząc od progu. Strzelali do cara! Poeta wykazał więcej zimnej krwi. Spytał pisarza, czy car nie żyje. To wyjaśniła prasa, która zajęła się tematem zamachu na cara następnego dnia. Człowiek stojąc obok złoczyńcy w chwili, gdy ten strzelał, odtrącił jego rękę. Sam Bóg nim kierował. Ten prosty Rosjanin nazwiskiem Kamisarow pochodził z Kostromy. Za uratowanie cara Kamisarow otrzymał tytuł szlachecki.

Krzyczano z tłumu, niech żyje Polska. Pięć dni później, 6 czerwca 1867 roku, car Aleksander II w towarzystwie cesarza Napoleona III pojechał na hipodrom Longchamp, by przeprowadzić uroczysty przegląd wojsk. Wiadomości o tej wizycie podawała prasa już kilka dni wcześniej. Pisano o każdym szczególe. Tłum Paryżan i gości spoza miasta wiedział więc, jakimi ulicami i o której godzinie będzie przejeżdżał orszak cesarzy. Traf chciał, że jeden egzemplarz takiej gazety dostał się w ręce ubogiego emigranta z Polski, Antoniego Berezowskiego. Berezowski, liczący równo 20 lat, był weteranem Powstania Styczniowego. Po klęsce przez Austrię i Belgię trafił do Francji. W Paryżu znalazł dom i pracę. Zatrudnił się w fabryce maszyn. Stanisław Korniak w krótkiej książeczce pt.

Zamach Polaka na Aleksandra II ukazał nam zdesperowanego Berezowskiego, który za cel życia postawił sobie zemstę na carze. Czy była to prawda? Być może wychowany w ideach romantyzmu, młodzieniec istotnie marzyłby przejść do historii jako zabójca Aleksandra II. Ale car był daleko w Petersburgu, co czyniło ten zamiar praktycznie niewykonalnym. Wiadomość o wizycie Aleksandra w Paryżu musiała być dla Berezowskiego niczym znak opatrzności. Uznał, że najodpowiedniejszym momentem będzie rewia wojskowa. Czytamy w książce Korniaka. Zaopatrzył się w broń. Zabrakło już pieniędzy na proch. Wydał na pistolet i kulę wszystko, co miał. Dwulufowy rewolwer, bo na taką broń zdecydował się Berezowski, kosztował 5 franków. Resztę pieniędzy postanowił zdobyć, zostawiając w lombardzie surdut.

Kupił proch, był gotowy. 6 czerwca 1867 roku stanął w tłumie Gapiów przy ulicy de la Virge i czekał, a czekał długo. Zbliżała się godzina 17, kiedy Aleksander usiadł w drugim powozie razem z Napoleonem. Obok zajęli miejsca dwaj carscy synowie. Jechali wolno, machając do tłumu, a tłum wiwatował. Wiwaty podpowiadały Berezowskiemu, że zbliża się powóz z carem. Jeszcze go nie widział, jeszcze nie wyjechał z zakrętu. Ale oto już pokazały się pierwsze szeregi kawalerzystów. Za nimi może generałowie, może ministrowie. Tego Berezowski nie wiedział i nie interesował się tym. Dla niego był ważny, zaprzężony w piękne konie powóz z carem i oto jest, wyjechał zza zakrętu. Berezowski widział Stangreta na koźle, a za nim dwie postacie cesarzy i na drugim siedzeniu dwóch młodzieńców mniej więcej w jego wieku.

To byli synowie cara, 23-letni Aleksander i 20-letni Włodzimierz. Już się nie wahał. Podniósł rękę z pistoletem ponad tłum, wymierzył w kierunku powozu i... Kiedy orszak cesarski wyjechał ze zakrętu, jadący konno koniuszy cesarza Napoleona zobaczył kątem oka nienaturalnie wysoko wyciągniętą rękę, w której tkwił jakiś przedmiot. Zanim dotarło do niego, że to pistolet ubudł ostrogami konia, koń stanął dęba i dokładnie w tym samym momencie od strony tłumu doleciał koniuszego odgłos dwóch wystrzałów. Wszystko, co stało się potem, wydarzyło się w jednej chwili. Spłoszone hukiem konie poniosły, co zresztą było po myśli stangretów i agentów francuskiej policji, która ochraniała przejazd monarchów. Tłum krzyczał, Berezowski ranny po drugim wystrzale zemdlał.

Antoni Berezowski uniknął kary śmierci. Skazano go na dożywocie w kolonii karnej w Nowej Kaledonii. Tam też żył i zmarł w III roku I wojny światowej. A rozgniewany na Francuzów car wrócił do Rosji, gdzie próbowano go zabić jeszcze cztery razy. W kwietniu 1879 roku strzelano z rewolweru. Zamachowiec nie trafił go z odległości dwóch metrów. W listopadzie tego samego roku próbowano wysadzić pociąg, którym podróżował. W lutym 1880 roku wysadzono w powietrze jadalnię w Pałacu Zimowym. Traf chciał, że zaplanowana na ten czas kolacja została przełożona. Nikt nie zginął. Pół roku później w sierpniu podłożono dynamit pod most kamienny w carskim Siole. Ponieważ każdego dnia przejeżdżał tędy Aleksander, a mostu nikt nie sprawdzał, powodzenie zamachu wydawało się pewne.

Tym razem zawiodła punktualność. Na miejscu zamachu stawili się wszyscy spiskowcy oprócz jednego, który zaspał, bo nie miał zegarka. Następny, siódmy zamach przygotowano starannie. Zabicie cara za punkt honoru postawiła sobie Narodna Jawola, czyli po polsku Wola Ludu, organizacja rewolucyjna skupiająca w studentów, intelektualistów i robotników. Należeli do niej brat Lenina, Aleksander Ulianow i brat Józefa Piłsudskiego, Bronisław oraz Ignacy Chryniewiecki. Kryniewiecki był Polakiem, ale studia w Petersburgu uczyniły z niego Rosjanina i rewolucjonistę. Nie tylko zapisał się do narodnej woli, ale odgrywał w niej ważną rolę. Redagował Gazetę Robotniczą. Kiedy na przełomie lutego i marca 1881 roku zapadła decyzja zorganizowania zamachu na cara, zgłosił się jako jeden z czterech ludzi, którzy mieli rzucić bombę w kierunku Aleksandra.

Aleksander II musi umrzeć. Dni jego są policzone. Umrze, a wraz z nim umrzemy my, jego wrogowie, jego zabójcy. Historia dowodzi, że wspaniałe drzewo wolności domaga się ofiar. Kryniewiecki miał rzucać bombę jako drugi. Tym pierwszym wybrano Mikołaja Rysakowa. Gdyby im się nie udało, był jeszcze trzeci zamachowiec. Czwarty zrezygnował. Około godziny drugiej po południu, 13 marca 1881 roku, cała trójka czekała w wyznaczonych miejscach na karetę cara. Było zimno. Na ulicach Petersburga leżał śnieg. Toteż ruch był niewielki. Jakiś chłopak niósł kosz, dwóch ludzi dźwigało kanapę. Car widział ich wszystkich, kiedy kareta wyjechała na drogę wzdłuż kanału Jekaterińskiego.

Był pewien, że jest już bezpieczny. Nie zauważył stojącego nieopodal młodego człowieka. Ignacy Hryniewiecki był na miejscu zamachu, zanim jeszcze Rysakow rzucił bombę. Widział więc moment eksplozji, tumult spłoszonych koni, kozaków goniących Rysakowa, a w końcu i cara, który wracał właśnie do uszkodzonej karety. Wtedy postanowił zaatakować. Rzucił bombę prosto pod nogi Aleksandra II. Znów wybuch, znów biała kula dymu, krzyk i zamieszanie, a chwilę potem dzwoniąca w uszach cisza, z za której powoli do świadomości przebijał się jęk rannych. Car leżał oparty na łokciu. Wokół było około 20 ciał zabitych i rannych. Aleksandra II przewiedziono do Pałacu Zimowego.

Zmarł o godzinie 15.35 w dniu 13 marca 1881 roku. Ignacy Chryniewiecki zmarł tego samego dnia. I tego też dnia zginęła nadzieja na budowę liberalnej Rosji. Jak pisał Edward Radziński w biografii cara. Po wstąpieniu na tron nowy car, Aleksander III, nie zawiódł nadziei partii Wsteczników. Z wielką reformą, wiodącą do konstytucji, skończono raz na zawsze. Misja specjalna w RMF FM. Na tropie największych tajemnic historii.