Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S05E22: "Bulwar zachodzącego słońca" (1950)

16.06.2023 ·1 godz 15 min · 1 rozdział · 1 sponsor

Opowiadam o filmie "Bulwar zachodzącego słońca" (1950) Billy'ego Wildera.

Joe od dawna nie sprzedał żadnego scenariusza, przymiera głodem w piekącym słońcu pięknej, Właśnie uciekając właśnie przed tymi komornikami przypadkowo trafia do opuszczonej, wydawałoby się hollywoodzkiej willi gdzieś właśnie przy bulwarze zachodzącego słońca i poznaje właścicielkę tego przedziwnego. Norma Desmond. Gloria Swanson. Gwiazda kina niemego, a zatem kina, które na dobre zaczęło schodzić z amerykańskich ekranów pod koniec lat 20. Rok 1927 jest rokiem przełomowym, kiedy to następują oficjalne narodziny dźwięku.

Mistrz kina z suchej Beskidzkiej. To już ponad dekadę temu wydało wydawnictwo Trio. I na pewno warto wspomnieć książeczkę BFI Film Classics, która ukazała się niedawno. Ta książka Stevena Cohana omawia na stu treściwych stronach najważniejsze konteksty bulwaru zachodzącego słońca. Mój bulwar zachodzącego słońca po raz pierwszy zaistniał w roku 1995, kiedy to Telewizja Polska wyemitowała cykl 100 na 100, czyli 100 filmów na stulecie kina. Ten film został wówczas w tym cyklu pokazany i od tamtego czasu Bardzo często mi towarzyszył. Ten film to znakomity scenariusz, świetne, błyskotliwe, złośliwe dialogi, no i przede wszystkim ta wielka, operowa niemal, ale także chwilami zahaczająca o ekspresję ekstremalną rodem z komiksu Eisensteina albo teatru Kabuki rola Glory Swanson jako Normy Desmond.

Ten pomysł już od 1939 roku był w głowie Wildera, pewnie także Bracketta, ale długo zajęło zanim panowie zaczęli rozumieć czym tak naprawdę ten pomysł może być. Bardzo długo Bulwar zachodzącego słońca miał być przede wszystkim komedią o starej gwieździe kina niemego. Tutaj używam słowa starej w odniesieniu do norm i miar wieku, jakie wówczas stosowano. Gloria Swenson, która zagra Normę Desmond będzie miała 51 lat w momencie realizacji. Sama Norma ma 50. Do tych kwestii wiekowych jeszcze powrócimy. Tak czy inaczej Wilder i Brackett, Brackett i Wilder od początku wiedzieli, że chcieli prawdziwą gwiazdę łączoną z wcześniejszymi epokami kina, aby właśnie zagrała normę i długo myśleli o Mae West, czyli bardzo interesującej aktorce, ale także scenarzystce kina lat głównie 30-tych, słynącej ze swojego niewyparzonego języka i bardzo odważnych aluzji seksualnych.

Z tego pomysłu zrezygnowali, także dlatego, że Mae West nie chciała siebie portretować jako byłej gwiazdy. Później myśleli o naszej Poli Negri, która przeszła w sumie podobną trajektorię sławy, a później zapomnienia, jak Norma Desmond, ale tutaj bardzo, bardzo wyrazisty akcent wschodnioeuropejski Poli zadecydował, że jednak nie zaproponowali jej. Mary Pickford. George Cukor. Gloria Swanson. Gloria Swanson była jedną z najbarwniejszych postaci kina niemego. Urodzona w Chicago w 1899 roku

Była naprawdę barwnym ptakiem i jednocześnie wcieleniem hollywoodzkiego glamuru, blasku i ekscesu jednocześnie. Słynna rywalka Poli Negri, panie ścigały się w rozmaitych skandalach i ekscesach, chociaż po latach przyznawały, że były to przede wszystkim skandale i ekscesy wymyślane przez PR-owców hollywoodzkich. Otóż Swanson była znana ze swoich wielu ról w latach dwudziestych, w których portretowała dziką, nieskrępowaną zmysłowość, kobiecość, często łączoną z elementami egzotycznymi. Innymi słowy, pod wieloma względami działała dokładnie na tym polu, na którym od pewnego momentu w Hollywood także działa pola Gloria Swenson mogła portretować kogoś, kogo Paula Negri do końca nie mogła sportretować na ekranie przez swoją urodę, ale także legendę pomieszanych różnych etniczności.

To jest temat na inny odcinek. Mianowicie portretowała także współczesną, wyzwoloną amerykańską kobietę lat dwudziestych. To jest ten rejestr, w który Paula Negri niemalże w swoich filmach amerykańskich nie wchodziła, ponieważ była regularnie obsadzana czy to jako Arabka, Hiszpanka, Romka i tak dalej. Natomiast Swanson faktycznie reprezentowała ekscytującą, nową kobiecość amerykańską lat dwudziestych i stworzyła aż sześć filmów z Cecilem B. DeMille'em, który po latach pojawi się właśnie jako on sam w Bulwarze zachodzącego słońca w takim bardzo autotematycznym fragmencie, kiedy to Norma Desmond spotyka się z DeMille'em, nazwanym DeMille'em w filmie,

W nadziei, że to on wyreżyseruje jej Salomę. Gloria Swenson zdecydowanie jest postacią fascynującą i wydaje mi się, że gdyby rola Normy Desmond była powierzona komu innemu, to bardzo być może, że Bulwar zachodzącego słońca nie doczekałby się tego legendarnego statusu, jakiego się koniec końców doczekał. I to także dlatego, że Gloria Swenson wzięła dosyć aktywny udział w tworzeniu tej postaci, zwłaszcza współpracując blisko z Edith Head, odpowiedzialną za kostiumy w tym filmie, ponieważ to połączenie stylów lat dwudziestych z elementami zwierzęcej dzikości, słynne lamparcie centki i tak dalej, z współczesnym stylem takiego, można powiedzieć, new look,

Kiedy oglądamy rolę Glory Swanson w Bulwarze zachodzącego słońca, na pewno uderza nas, nawet pewnie dzisiaj bardziej niż widzów kiedyś, Ogromna, teatralna, operowa wręcz przesada tej roli. Wytrzeszczone oczy, podkreślone maskarą. Odrzucona do tyłu głowa. Norma Desmond płynie przez korytarze i schody swojej wielkiej posiadłości, tak jakby jej korpus ciągnął niemal jej głowę, która pozostaje w takim ekspresyjnym, niemal ekspresjonistycznym wytrzeszczu przez bardzo duże partie filmu.

Nie pomylilibyśmy się, łącząc chwilami jej ekspresję z ekspresją Konrada White'a w gabinecie doktora Caligariego czy wielu innych niemych filmów, w których właśnie dziko otwarte oczy i obnażone zęby w takim drapieżnym, niemal ociekającym zmysłowością i żądzą spojrzeniu są elementami stylu gry aktorki. Z drugiej strony jest to rola, która ma pewien potencjał komediowy, z którego Gloria Swenson zdawała sobie sprawę na planie i można uznać za rodzaj cudu, że Norma Desmond, mimo że tak mocno przerysowana, koniec końców nie jest karykaturą. Koniec końców, mimo całej swojej śmieszności, mimo całej swojej przesady, mimo histerycznych ruchów i mimo ogromnego wychylenia w stronę właśnie przesady, ekscesu, nadal czujemy pewien prawdziwy tragizm tej postaci i patrzymy na nią jako na pełnowymiarową kobietę, a nie jako na parodię starej kobiety, która nie chce się pogodzić z upływem czasu.

Otóż oglądając bulwar zachodzącego słońca trochę mamy wrażenie, że faktycznie widzimy ją także, cudzysłów, wtedy. Gloria Swanson, dodam, była niesłychanie fascynującą postacią. Nie była tylko aktorką, była przede wszystkim bizneswoman i jednocześnie stanowiła niemalże Żywe zaprzeczenie tego, co w swoim filmie pokazywali Wilder i Brackett, ponieważ widzimy Normę jako nieprzystosowaną do rzeczywistości, jako właśnie zakopaną w swoim zamczysku, oderwaną od świata, w wyniku tego, że kino zmieniło się z niemego w dźwiękowe i że widzowie nie chcieli już oglądać Norma Desmond.

I występowała aktywnie w telewizji amerykańskiej. Miała swój własny program, w momencie, w którym Wilder i Brackett przyszli do niej z propozycją zagrania roli Normy Desmond. A zatem oni nie pukali do jakichś wielkich, ciężkich odrzwi takiej właśnie posiadłości Glory Swanson gdzieś na marginesach rzeczywistości medialnej. 1949. Wręcz przeciwnie, pukali do drzwi aktywnie pracującej kobiety show-biznesu, pracującej w telewizji i mającej swoją własną firmę odzieżową, mającej wtedy na koncie także jako wynalazczyni kilka co najmniej patentów, ponieważ Gloria Swenson bardzo lubiła projektować nowe przedmioty, m.in. zaprojektowała pionierską cygarniczkę połączoną z pudełeczkiem na zapałki i otrzymała w tym zakresie patent.

Była także organizatorką życia towarzyskiego, wydawała takie imprezy salonowe dla elity intelektualnej, sponsorowała imigracyjne wizy dla intelektualistów i naukowców z Europy Wschodniej, pracowała także z żonami Pionierka astronautów, była bardzo ciekawa świata, cały czas się uczyła, była pionierką jogi w Stanach Zjednoczonych i także propagowała zdrowe żywienie, więc dodam, że dożyła 84 lat, więc pewnie można było jej wierzyć w tym, Innymi słowy Gloria Swenson była kobietą sukcesu w momencie kiedy godziła się na rolę w filmie Wildera i Bracketta.

W tym sensie była całkowitym zaprzeczeniem zdesperowanej normy Desmond. Słusznie Swanson rozpoznała, że taka rola w filmie tych konkretnych twórców, już wówczas ozłoconych Oscarowo, dzięki straconemu Weekendowi, no że przy tym duecie ona na pewno zagra w filmie wyjątkowym i w filmie, który być może pomoże jej odnowić kinową karierę. Ale nie dlatego, że nie miała żadnej innej kariery, tylko dlatego, że miło by było powrócić także do tamtej, która uczyniła ją niesamowicie. Niesamowicie sławną. Więc na to warto zwrócić uwagę, kiedy ogląda się ten film i pamiętać, że to nie jest tak, że Wilder i Brackett wyciągnęli Gloria Swanson z odmętów zapomnienia.

Innymi słowy, powtórzę to po raz ostatni, Gloria Swanson nie była jak Norma Desmond. Norma Desmond jest pewną kreacją, kreacją Glory Swanson, która w tamtym czasie bardzo, bardzo aktywnie medialnie i na innych polach działała. Ale oczywiście sięgnięcie po Gloria Swenson, obsadowe sięgnięcie, było częścią tylko pewnej strategii, bardzo nowoczesnej ze strony Wildera i Bracketta, mianowicie, żeby obudować ten film prawdziwymi postaciami hollywoodzkimi, prawdziwymi nazwiskami z miasta fabryki snów. Ta lista jest dosyć długa, ja powiem o najważniejszych. Pojawiają się takie postacie jak chociażby słynna dziennikarka i pierwsza plotkarka,

Na ten rodzaj fetyszyzmu Wilder już nie był otwarty, co nie znaczy, że Wilder był pruderyjny. Pamiętajmy, że on jednak szokował tym swoim wulgarnym humorem nie tylko Braqueta, szokował także Gloria Swanson, chyba najbardziej w scenie pochówku małpy. Norma Desmond ma swojego ukochanego szympansa, którego w ceremonialny sposób w pewnym momencie chowa w ogródku, w pięknej W dziecięcej trumnie Wilder reżyserując sceny z owym nieboszczykiem małpim przypominał regularnie Glory Swanson, żeby pamiętała, że małpa była wedle Wildera kochankiem. Normę Desmond czasami robił to słowami bardziej delikatnymi,

Demil jest tutaj pokazany jako bardzo ciepły, nie był znany z ciepła w swoim życiu prywatnym i zawodowym, wręcz przeciwnie, i troskliwy w stosunku do normy. Kiedy widzi normę po raz pierwszy, woła do niej, witaj młody człowieku, hello young fellow. I tak rzeczywiście Demille nazywał Swenson w latach ich wzajemnej współpracy, ale ogólny jego taki tutaj sposób bycia sugeruje, że on za wszelką cenę chce oszczędzić normie upokorzenia, chce być dla niej delikatny i sam jest zaszokowany W momencie, kiedy odkrywa źródło pomyłki, mianowicie Norma otrzymała telefon od niejakiego Gordona Cole'a, czyli asystenta DeMille'a, była przekonana, że chodzi właśnie o akceptację jej scenariusza Salome.

Spośród tych wszystkich elementów z prawdziwej historii niemego Hollywoodu, które Wilder włączył w swój film, na pewno jest jeden, który bardzo wyraźnie odstaje, który jest nie tylko nawiązaniem, jest nie tylko ukłonem, jest nie tylko przywołaniem konkretnej osoby, zaproszeniem jej na plan, Ale który jest faktycznym pokazaniem fragmentu niemego filmu. Jedna sprawa, że Norma Desmond w pewnym momencie odgrywa czeplinowski slapstick i zmienia się na naszych oczach. W Charlie'ego dorysowuje sobie wąsik, bierze laseczkę, melonik. Gloria Swenson potrafiła to robić, zresztą zrobiła już taką czeplinowską parodię w 1924 roku w filmie Manhandled Alana Duana.

Ale zupełnie czym innym jest pokazanie w ramach Bulwaru zachodzącego słońca fragmentu innego filmu niemego. I to jest scena, w której Max wyświetla dla Joe'ego i dla Normy fragment filmu pt. Królowa Kelly, w którym rzeczywiście Gloria Swanson zagrała i który, uwaga, Erich von Stroheim wyreżyserował. Niesamowita scena w bulwarze to scena, w której Norma jest wpatrzona w swój własny młody obraz rozmodlonej zakonnicy, która w ramach tego naprawdę szalonego filmu odziedziczy dom publiczny w Afryce i będzie go prowadzić. Będą tam też sceny sadomasochistyczne. Czysty sztrocha im, jednym słowem. Otóż Norma jest zaczarowana obrazem samej siebie na ekranie.

Ale kto był tym producentem filmu? Kto dał pieniądze na ten film? Kto powiedział w pewnym momencie, kończymy? Producentką tego filmu była Gloria Swanson. To był dla mnie ciekawy element. Kiedy się o tym dowiedziałem, głowa mi eksplodowała, bo zawsze myślałem, że ta scena ma powiedzmy tylko dwie warstwy, to znaczy warstwę fabuły bulwaru i warstwę tego, że obydwoje pracowali przy Swanson i Stroheim, pracowali przy królowej Kelly. Natomiast z tą wiedzą, to że ona w pewnym momencie musiała, domyślam się, że podjęła dobrą decyzję biznesową, że ten film w pewnym momencie przerwała, no to wyobraźcie sobie atmosferę w momencie realizacji tej sceny w roku 1950, kiedy sztrocha im na pewno ze złamanym sercem, bo serca reżyserów, którym odebrano filmy, nigdy się nie zrastają.

Gra scenę z Gloria Swanson, która z jednej strony była jego gwiazdą, ale która także była jego producentką i która ukróciła ten film. Musiało być bardzo ciekawie tego dnia na planie. Właśnie zdałem sobie sprawę, że już niemal od godziny mówię do was o Bulwarze, a ani razu nie wspomniałem o postaci Betty Shaffer, czyli aspirującej scenarzystki, którą gra tutaj Nancy Olson, która też doczekała się nominacji Oscarowej za tę drugopanową rolę żeńską. Ale to chyba nie przypadek, dlatego że postać Betty jest jednocześnie określona jako postać inteligentnej profesjonalistki, w której w pewnym momencie nawet Joe się zakochuje, ale w obrębie samego filmu, w obrębie jego galaktyki, Nie ma żadnej konkurencji między Gloria Swanson i Nancy Olson.

Nancy Olson jest bardzo zwyczajna w tej roli. Nie jest hollywoodzką pięknością, nie jest fotografowana jak hollywoodzka piękność. Reprezentuje, można powiedzieć, taką zwykłość zdrowego rozsądku i jednocześnie dużą inteligencję literacką. Ale nikt, kto myśli o Bulwarze zachodzącego słońca nie pomyśli o Nancy Olson jako o takim erotycznym centrum tego filmu. Erotyczne centrum tego filmu to jest nadal norma. I tutaj wracam do tej kwestii wieku. Gloria Swanson była wtedy w wieku, który był już postrzegany w Hollywood jako starszy dla kobiet. Ale to ona jest tutaj tym ośrodkiem energii seksualnej w tym filmie. To ona najmuje sobie w pewnym momencie Joe'u w zasadzie jako swojego gigolaka.

Wielu. Film żył przez całe lata 50. Gloria Swanson bardzo aktywnie brała udział w jego promocji. Nie otrzymała Oscara za rolę Normy, tak jak Betty Davis nie otrzymała tego roku Oscara za rolę Margot Channing w Wszystko o Ewie. To słynny Oscarowy pojedynek, ale panie zjadły się wzajemnie w tym pojedynku i wygrała trzecia, to znaczy wygrała Judy Holliday za film Urodzona wczoraj George'a Cukora. To jeden z najbardziej pikantnych wyścigów Oscarowych w historii, ostatnio opisany obszernie przez Michaela Schulmana w jego nowej książce Oscar Wars, o której słyszę ptaszki śpiewają, że będzie także jej polska edycja już niedługo. Ale Bulwar nigdy nie umarł.

Natomiast zupełnie oddzielny, i to już będzie końcowy rozdział, zawdzięcza Bulwar ogromnemu ukochaniu tego filmu przez subkulturę gejowską. Przede wszystkim przez homoseksualnych mężczyzn i drag queens, które bardzo chętnie wcielały się na scenach rozmaitych, nie tylko nowojorskich klubów, w tą przerysowaną kobiecą postać, jaką właśnie jest Norma, To była stworzona rola właśnie dla Drag Queens, a zatem było wiele takich wcieleń. Natomiast kto wie, czy nie najbardziej fascynująca historia rozegrała się pomiędzy samą Glorią Swenson, a dwójką homoseksualnych artystów, muzyków przede wszystkim, ale jeden z nich miał także background aktorski, mianowicie między Richardem Staplejem i Dicksonem Hewsem.

I tutaj odsyłam do filmu, nowego filmu dokumentalnego. On się nazywa Boulevard. A Hollywood Story. Możecie go oglądać. Między innymi on jest do wypożyczenia za 10 złotych na Apple TV+. Co za historia. Krótka zajawka, bo wszystkiego nie opowiem. Musiałbym zrobić oddzielny odcinek. Otóż Glory Swanson w latach 50. bardzo zależało, żeby zrealizować musical broadwayowski na podstawie bulwaru. Nigdy nie zdobyła praw do tego musicalu od Paramountu. Wiele lat później zrobi swój musical Andrew Lloyd Webber i tam będzie dużo walk pomiędzy Glenn Close i Patti LuPone. Oddzielny temat. Ale Gloria nie zadbała o prawa od Paramountu. Trochę myślała, że na pewno je dostanie, ale wynajęła właśnie duet muzyczny kompozytor i librecista Stayplaya i Hughesa, którzy nie mieli dużych sukcesów na koncie, ale którzy mieli zapał.

I na początku lat 50. ona wynajmuje ich, żeby stworzyli musical pt. Boulevard i zaczyna z nimi próby, jeździ do Palm Springs, zamyka się z nimi w willi, oni piszą kolejne piosenki. Między innymi Those Wonderful People Out There in the Dark. Co ciekawe, nagrywa tę sesję. Jej ogromne archiwum, potem przekazane Uniwersytetowi w Teksasie, jest grane w tym filmie. Można usłyszeć raczej operetkowy, trochę śmieszny głos Glory Swanson śpiewającej te różne partie muzyczne. Ale co ciekawe, i to jest naprawdę, tutaj nie chcę spoilować, więc tylko to zaznaczę, Richard Stapley i Dickson Hughes, którzy zamykają się z Glorią, to w jej nowojorskim mieszkaniu, to właśnie w willi w Palm Springs, zaczynają doświadczać sytuacji z pogranicza Joe Gillisa i Normy Desmond, to znaczy na ich oczach, jak twierdzili,

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.