S04E31: "Noc na ziemi" (1991) -- CLASSIC
Opowiadam o filmie "Noc na ziemi" (1991) Jima Jarmuscha.
Blogowi Przygody Scenarzysty, prezentującemu analizy scenariuszowe, a także portalowi OutFilm, oferującemu szeroki wybór filmów o tematyce LGBT+. SpoilerMaster jest ponadto oficjalnym partnerem Spaceru Oskarowego, będącego częścią szlaku łodzi miasta filmu. W dzisiejszym odcinku podcastu w cyklu SpoilerMaster Classic opowiem Wam o filmie w reżyserii Jima Jarmusza, filmie z roku 1991 pt. Noc na ziemi . Ten film był piątym filmem pełnometrażowym w karierze reżyserskiej Jima Jarmusza. Stał się w Polsce lat 90., mam wrażenie, zwłaszcza filmem dosyć kultowym.
I na pewno filmem, który był dla mnie bardzo ważny jako dorastającego wtedy właśnie kinomana. Opowiadałem już trochę o Jarmuszu, jego ścieżce kariery w odcinku poświęconym filmowi Truposze nie umierają. To nie był film, który mi się za bardzo podobał, ale powiedziałem tam trochę o Odsyłam Was do tego odcinka, jeżeli chcecie o Jarmuszu dowiedzieć się więcej. Oczywiście w tym odcinku skupię się na tym wszystkim, co jest ważne z punktu widzenia tego konkretnego filmu, który na pewno należy do moich ulubionych filmów Jarmusza i jednocześnie myślę, że jest filmem Który dla bardzo wielu osób stał się może ulubionym filmem amerykańskiego kina niezależnego właśnie tego okresu.
Korzystałem przede wszystkim ze źródeł internetowych przygotowując ten odcinek. Szczególnie pomogła mi książka Jim Jarmusch Interviews pod redakcją Ludwiga Herzberga, a także wydanie Criterion Collection filmu Noc na ziemi. To jest film, który, tylko dla porządku to powiem, rozgrywa się w pięciu taksówkach w jednym czasie. Wszystkie opowieści dzieją się symultanicznie, są powiedziane jedna po drugiej, ale za każdym razem, kiedy zaczynamy nową opowieść, zegar się cofa. Los Angeles, Nowy Jork, Paryż, Rzym i Helsinki.
Można by na pewno zorganizować rodzaj plebiscytu, żeby sprawdzić, która z nowelek jest najbardziej przez widzów W moim doświadczeniu, ilekroć rozmawiam z fanami tego filmu, wskazują albo na nowelkę rzymską z Roberto Beninim, najbardziej rubaszną, albo na nowelkę nowojorską z niezapomnianą i niemożliwą do zignorowania rolą Rosie Perez. Jim Jarmusch, o czym mówiłem w odcinku, dawnym odcinku o truposzach, które nie umierają, urodził się w roku 1953 w Ohio, a zatem wcale nie w awangardowym Nowym Jorku. Studiował w Nowym Jorku literaturę, bardzo się wtedy interesował poezją, zwłaszcza nową poezją
No i oczywiście Nowy Jork, z którym Jarmusch na dobre już się zrósł, plus LA, Los Angeles jako kolebka przemysłu filmowego, a jednocześnie jeden z najpiękniejszych śmietników świata, co pięknie pokazuje kamera Frederica Elmsa, ilekroć wychyla się z taksówki i zagląda na mijane przez taksówkę ulice. Projekt był trudny, opowiedzieć tych pięć historyjek nie było łatwo, uwzględniając niewielki budżet. Wiele osób pracowało za pół darmo przy tym projekcie i żeby zrozumieć jak bardzo był to projekt niskobudżetowy, mimo że wygląda bardzo pięknie no i ma jednak pewien globalny zasięg,
Twierdzą, że nie da się tej opowieści przebić. Mika przebija tę opowieść, opowiadając rzeczywiście przejmującą, bardzo smutną i kończącą film na naprawdę gorzkiej, melancholijnej nucie opowieść o śmierci swojego nowonarodzonego dziecka. Pięć opowieści, pięć bardzo różnych miast, pięć bardzo różnych nastrojów. Jest małym cudem to, że film jest jednak bardzo spójny. Na pewno dwie rzeczy bardzo ten film uspójniają. Poza samym konceptem, to znaczy właśnie tym, że widzimy zegar, który za każdym razem się cofa i czujemy, że wszystko dzieje się w tym samym czasie. Na pewno dwie siły uspójniające ten film to po pierwsze muzyka Toma Waitesa, którego Jim Jarmusch zaprosił i który tu stworzył znakomitą ścieżkę dźwiękową, włącznie ze specjalnie napisanymi przez siebie balladami.
Jest to o tyle ważne, że Jarmusch upodobał sobie później taki właśnie epizodyczny format i w 2003 roku zebrał wszystkie nakręcone przez siebie krótkometrażówki z cyklu kawa i papierosy, które także były uspójnione, w tym przypadku przede wszystkim czernią i bielą, tytułowymi używkami, ale także pewnymi powtarzającymi się motywami, ujęciami, między innymi motywem wizualnym szachownicy. Można wręcz powiedzieć, że Jim Jarmusch jest świetny w wymyślaniu miniaturek, a następnie w nizaniu ich na jeden sznurek. Tak mi się zrymowało. Ale dokładnie tak jest. On potrafi nie tylko wymyślać takie małe perełki, ale także układać je w bardzo ładne konstelacje.
Ruch kamery sprawia, że nie widzimy tej Polski. Otóż wtedy możemy się zapytać, no dobrze, ale jak wygląda na tej ziemi? Jaka jest ta ziemia, za którą tak tęsknisz, zabłąkana dusza? Pierwsze obrazy, jakie dostajemy, obrazy fotograficzne, to są właśnie obrazy Los Angeles. I jesteśmy na cudownym, jak już wspomniałem, kolorowym śmietniku. Tom Anderson, który napisał esej do Criterion Collection, do książeczki, który nakręcił też wybitny film LA Plays Itself, wizualny esej o tym, jak Los Angeles było przedstawiane w filmach na przestrzeni dekad, Napisał, że w zasadzie dzisiaj, esej jest z 2007, nie ma już żadnego z tych miejsc, które, prawie żadnego, które nakręcił w Los Angeles Jim Jarmusch, bo Los Angeles tak szybko się zmienia.
Jest budka z hot dogami, nie ma budki z hot dogami. Jest jakiś salon samochodowy, nie ma salonu samochodowego. Takie właśnie miejsca, nietrwałe, często styropianowo-plastikowe, pokazuje nam kamera Jarmusza. Nie skupia się na wspaniałych willach w Beverly Hills, mimo że do takiej właśnie willi jedzie bohaterka grana przez Gina Rollands, tylko właśnie widzimy zepsute samochody, widzimy to wszystko, co troszkę na marginesie amerykańskiej rzeczywistości. Do tego przyzwyczaił nas Jarmusz już w swoich pierwszych filmach i taki pozostaje także tutaj. Tak jak wspomniałem, muzyka Waitesa uspójnia film między innymi dlatego, że pojawia się w pięciu rozdziałach w bardzo różnych aranżacjach. Czasami są to aranżacje, które nawiązują może nie do charakteru narodowego danego miejsca, ale na pewno do kultury tego miejsca.
Koniec końców stanęły jednak na Nocy na Ziemi w tytule poetyckim. Tytule, który pojawia się dopiero po tym, kiedy widzimy nazwę firmy produkcyjnej Jarmusza. Ta firma produkcyjna na początku jest wyświetlona jako Locus Solus. I tutaj jest ważny trop, na który wskazuje też Paul Oster w swoim eseju o tym filmie. Otóż Locus Solus to tytuł kultowej powieści Raymonda Russella, czyli książki, którą uwielbiali surrealiści, którą także uwielbiał Jarmusch i którą uwielbiali amerykańscy poeci tego nurtu, o którym wspomniałem, a zatem Ashbery, O'Hara, Padgett, Koch i inni przedstawiciele tzw. szkoły nowojorskiej.
Zwróćcie uwagę na datę premiery tego filmu, rok 1991. Film był kręcony w roku 1990, łamany na 1991. I dużo się działo wtedy w świecie. To był czas końca zimnej wojny. Upadku muru berlińskiego. To właśnie dlatego, że ten mur upadł, zapewne wschodnioniemiecki klaun przyjechał do Stanów Zjednoczonych. Jarmusza nie interesuje ta wielka polityka, wielka geopolityka, ale interesuje go coś w rodzaju geofilozofii, skoro spogląda na świat spojrzeniem tak szerokim, że jednocześnie obejmuje pięć różnych W komentarzu Elms mówi, że dokładnie kiedy kręcili, rozpoczynała się wojna w Zatoce Perskiej.
Są takie właśnie rymy. Mamy aktorkę, mamy klauna. Mamy kino, bohaterkę Ginny Rowlands, mamy sugestie pewnej cyrkowości w epizodzie rzymskim. To są rymy, które można tutaj odnajdywać na całej powierzchni tego filmu. Wydaje mi się on pod tym względem wręcz zaprojektowany. Jako rodzaj zabawy przez Jarmusza, takiej zabawy, która nas zostawia z... może nie tyle z zagadką do rozwiązania, bo sam Jarmusz w komentarzu na płycie Criteriona mówi, że niektóre rzeczy umieścił tam całkowicie intuicyjnie i niemal dla żartu, na przykład plaster na czole Isaka de Bancole, który jest tam po prostu, żeby wzbudzić naszą ciekawość, ale nie stoi za tym, jak przekonuje Jarmusz, żadna rozbudowana
Wręcz właśnie odnosząc się do jego pochodzenia, mimo że sami reprezentują imigrantów we Francji. Innymi słowy, ta wizja u Jarmusza nie jest bynajmniej słodka. Jest, tak jak w pierwszym filmie Jarmusza, tym pierwszym, który odniósł sukces, inaczej niż w Raju. Mamy tutaj pokłosie na pewno też peregrynacji i wędrówek po Nowym Jorku Eliushiusa Parkera, czyli bohatera nieustających wakacji, który krążył po takim kosmicznym Nowym Jorku, właściwie takim jakby po wojnie atomowej i w końcu wyjeżdżał do Paryża, a na jego miejsce przyjeżdżał paryski imigrant, co w Nocy na Ziemi ładnie znajduje rym w postaci tego, że paryska historyjka Jarmuż wydaje się zawieszony pomiędzy tymi różnymi kulturami i co chyba najpiękniejsze w całej produkcji po prostu kręci filmy ze swoimi przyjaciółmi.
W Helsinkach jest dlatego, że kocha Kauris Makiego, w Rzymie dlatego, że świetnie dogadał się z Roberto Beninim na planie filmu I tak jak w filmie Mystery Train, czyli swoim poprzednim filmie, przyglądał się Memphis i już wtedy bawił się z narracją równoległą, bo trzy segmenty opowieści także działy się w tym samym czasie, o czym przekonywał nas padający w każdej z nich, tyle że w różnych miejscach. Tak samo tutaj Jarmusch rozwija tę technikę, jednocześnie tak jak tam patrzył na Memphis, tak tutaj patrzy na te różne miasta. Interesują go nie te najsłynniejsze pomniki, nie te najbardziej turystyczne miejsca, tylko te miejsca troszkę na marginesie, zapomniane, w których jednak Jarmusch, wieczny poeta, dostrzega ogromne piękno.
Sam Jarmusch wylicza liczne inspiracje i swoje miłości związane z każdym w zasadzie z tych miejsc, bo przecież Gina Rowlands, która gra w epizodzie z O Los Angeles, to wręcz aktorka, fetysz, ikona filmu niezależnego związana z Johnem Cassavetesem i filmowo i prywatnie. Jej obecność w Nocy na Ziemi uświęca całe przedsięwzięcie jako film rzeczywiście independent. W Nowym Jorku pojawia się Rosie Perez i Giancarlo Esposito, swoją drogą urodzony w Kopenhadze, więc to wszystko można by jeszcze bardziej zapętlić, ale jednak i Esposito i Perez są wcieleniem takiej wieloetniczności Nowego Jorku i tego także niesłychanie ekspresyjnego sposobu bycia, który zwłaszcza w przypadku Perez osiąga rodzaj crescendo, także jeżeli chodzi o częstotliwość jej głosu.
Sam Jarmusch mówił, że napisał scenariusz 8 dni, że był troszeczkę zainspirowany swoimi jazdami taksówkowymi, miał podobną przygodę jak ta nowojorska, ale także marzył o nakręceniu filmu wielojęzycznego. On bardzo wyczulony na słowa, ale też bardzo wyczulony na brzmienie słowa. Oczywiście nie mówił wystarczająco dobrze po francusku, zdecydowanie nie mówił po włosku, nie mówił też po fińsku, Ale lokalni filmowcy pomogli mu i on się bardzo cieszył. Zawsze mówił, że jednym z jego mistrzów był Max Ophuls, który kręcił w bardzo wielu językach. I po angielsku, po francusku, po włosku, po niemiecku. I tutaj taką właśnie wielojęzyczność, globalność Jarmusch także osiągnął. Czy patrzymy na nowoczesne koloseum w Los Angeles, czy patrzymy na to prawdziwe w Rzymie, Jarmusch wydaje się patrzeć na nie takim samym zachwyconym okiem.
Ale jednak jesteśmy tu w obrębie kultury zachodniej. Od Rzymu, jego kolebki poprzez Paryż oczywiście, mamy Helsinki jako Skandynawię i dwa miasta amerykańskie. Nie mamy tu żadnych kontynentów innych, nie mamy tu tzw. trzeciego świata, nie mamy tutaj także Azji, Australii, nie wspominając. Nie jest to zarzut w tym momencie, tak jak mówię, postulat pełnej globalności byłby zapewne Szalony, ale jednak w tym spojrzeniu Jarmusza, tak jak w tym spojrzeniu kamery, która na początku oddala się od Chin po to, żeby zakończyć swoją podróż w Stanach, myślę, że jest też wyraźne wskazanie na to, jakim artystą jest Jarmusz. Myślę, że jest on bardzo wrośnięty w kulturę zachodnią, zwłaszcza w modernizm powojenny, w pokolenie bitników, ale także w późniejsze wszystkie nowe fale.
Nie jest to twórca, którego byśmy kojarzyli z rozwinięciem tego swojego spojrzenia bardziej chociażby na wschód. Chociaż w swoim Q&A na disku Kryteriona mówi, że równie dobrze wyobraziłby sobie taką opowieść także w Tokio czy w Warszawie. Taka noc na ziemi, jaką mamy, jest jednak zdecydowanie zachodocentryczna. Jest to opowieść właśnie o ludziach mieszkających W obrębie kultury zachodniej i pamiętajmy o tym, myśląc o kontekstach twórczości Jarmusza, na pewno w późniejszych niektórych filmach on starał się troszeczkę poszerzyć to spojrzenie, między innymi oddając cześć Indianom, rdzennym mieszkańcom Stanów Zjednoczonych, którzy padli ofiarą
Pokazano wszystkie 18 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Podcast host introduces the episode, discussing the film and his background with it.
SpoilerMaster jest podcastem w całości utrzymywanym przez patronki i patronów w serwisie patronite.pl
Host provides an overview of the film, its director, and the concept of the movie.
Host delves into the concept of the film, its global scope, and the production challenges.
Host discusses the five stories taking place in different cities, their characters, and the film's structure.
Host talks about the music and cinematography, their roles in the film's cohesion and atmosphere.
Host reflects on the film's themes, its cultural context, and its relevance today.
Jest dostępna na VOD Nowych Horyzontów
Rozdziały i streszczenia generowane automatycznie. Pełna transkrypcja nie jest publikowana — wyszukaj frazę, aby zobaczyć dopasowane fragmenty.
„SpoilerMaster jest podcastem w całości utrzymywanym przez patronki i patronów w serwisie patronite.pl"
„Jest dostępna na VOD Nowych Horyzontów"
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.