Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S04E28: "Pięć łatwych utworów" (1970) -- CLASSIC

09.09.2022 ·1 godz 37 min · 8 rozdziałów

Opowiadam o filmie "Pięć łatwych utworów" (1970) Boba Rafelsona. Gościem drugiej części odcinka (od 01:02:45) jest prof. Patrick Vaughan z Instytutu Amerykanistyki i Studiów Polonijnych UJ.

W roli głównej gra Jack Nicholson, w kluczowej, drugoplanowej roli żeńskiej występuje Karen Black. Chcę zacząć od streszczenia, oczywiście nie bardzo szczegółowego, bo zakładam, że te odcinki są słuchane po obejrzeniu filmu, ale chcę jednak wypowiedzieć, że konstrukcja narracyjna tego filmu, to jak on opowiada swoją historię, w jakiej kolejności przede wszystkim przytacza pewne fakty, jest jednym ze źródeł wielkości tego filmu. Bo gdyby ten film był opowiedziany inaczej, w troszkę innej kolejności, gdybyśmy się dowiadywali rzeczy o bohaterze, myślę, że efekt byłby zdecydowanie słabszy. Natomiast kluczowe jest właśnie to, że kiedy film się zaczyna,

Pod napisami końcowymi nie ma żadnej muzyki. Jest cisza, są odgłosy stacji benzynowej. Czekamy, patrzymy, trochę jak u Antonioniego, u którego przecież Nicholson za pięć lat zagra w zawodzie reporter. Ostatnie ujęcie jest rodzajem przedłużonego znaku zapytania. Jesteśmy w kinie amerykańskim czy w kinie europejskim? W roku 1970 tego typu niejednoznaczne zakończenie, tego typu niejednoznaczny bohater, tego typu bogata, niejednoznaczna narracja musiała się bardziej siłą rzeczy kojarzyć właśnie z kinem europejskim, a nie z kinem amerykańskim dogorywających wówczas wielkich amerykańskich studiów, które na potęgę wyprzedawały swoje posiadłości, rekwizyty, studia, bo nie potrafiły konkurować wystarczająco dynamicznie z telewizją.

Wreszcie egzystencjalne zakończenie bez obowiązku bycia zakończeniem szczęśliwym. Pięć łatwych utworów było fuzją osobistego kina Johna Cassavetes'a i nowego, wyłaniającego się dopiero ruchu indie. Było, można powiedzieć, pierwszym filmem Sundance'owym. Tak pisał o tym filmie po latach, już w roku 2005 Roger Ebert. Co ciekawe, ten sezon roku 1970 obfitował w filmy, które z perspektywy czasu jawią się jako absolutne klasyki. Dodajmy, że tuż tuż jest premiera filmu MASH Roberta Altmana, ale także liczne inne tytuły, chociażby takie jak Paragraf 22, Mike'a Nicholsa i wiele, wiele innych tytułów zdecydowanie już zwiastuje to, że narodziny nowego amerykańskiego kina są faktem.

Oczywiście kluczowym filmem połączonym genetycznie z pięcioma łatwymi utworami, który przygotował grunt i jednocześnie który sprawił całkiem dosłownie, że pięć łatwych utworów mogło powstać. Był swobodny jeździec, easy rider. Z roku 1969 film Denisa Hoppera, o którym nagrałem oddzielny odcinek SpoilerMaster Classic, zapraszam do jego wysłuchania, ale który był redystrybuowany dosłownie tuż przed. To jest rok 1969. Pamiętamy, że w filmie Easy Rider zagrał Dennis Hopper, że w filmie Easy Rider zagrał Jack Nicholson, doczekał się nawet nominacji Oscarowej za drugoplanową rolę liberalnego prawnika, którego spotykają w pewnym momencie hippisi Peter Fonda i Dennis Hopper.

Późniejszy bohater filmu, król Marvin Gardens, Jack Nicholson, będzie właśnie radiowym speakerem. Rafelson mówił do mikrofonu bardzo sprawnie, był świetnym kawędziarzem, a jednocześnie jako ów niespokojny duch, jako ów poszukiwacz wrażeń, nawiązał kontakt z japońską, słynną wytwórnią Shochiku, wytwórnią filmową i przygotowywał angielskie napisy do japońskich filmów dystrybuowanych w Stanach Zjednoczonych. Przy czym zaznaczał zawsze, że po japońsku za bardzo nie mówił, Po latach zresztą w jego nieszczęsnym filmie Kłopoty z facetami pojawi się dość rasistowsko przedstawiona postać japońskiej kobiety, przezywana przez bohatera Jacka Nicholsona, a jakże Iwo Jima, ale mniejsza.

Na plan wchodzi sam Rafelson, który zaczyna kłócić się z zespołem The Monkees. W tle pojawia się scenarzysta filmu, czyli niejaki Jack Nicholson. Rozmawia z Rafelsonem, przewija się także Dennis Hopper. W tym jednym ujęciu widać całą, buzującą energię przyszłego BBS Productions, bo jeszcze wtedy BBS nie istniało. Ale to właśnie ci ludzie, ci przyjaciele powołają do życia BBS. Nicholson w tamtym czasie był aktorem, ale oczywiście był także aspirującym scenarzystą i wpłynął bardzo na kształt artystyczny pięciu łatwych utworów. Był niespokojnym duchem, poszukującym swojej drogi i wcale nie było wtedy takie pewne, że zostanie właśnie aktorem. Grywał głównie w filmach Rodgera Cormana, ale także współpracował z twórcą takich niszowych westernów, Montyn Hellmanem,

Procesu, w którym pojawia się i awanturnicza, poszukująca osobowość Boba Rafelsona, I sukces klasowy Easy Ridera, który umożliwił całą tę przygodę. I pewien geniusz show-biznesowy, który ujawnił się wcześniej w filmie Head. Co prawda film nie za dobrze się sprzedał, dopiero po latach został doceniony, ale samo Monkeys bardzo się dobrze sprzedało. Tutaj lokuje ten show-biznesowy geniusz. To wszystko mogło zaowocować takim filmem jak Five Easy Pieces, w którym już Bob Raffleson, rozwijając historię właśnie z Carol Eastman, z dużą współpracą Jacka Nicholsona, mogli nam dać taką postać jak właśnie Bobby Doopey, który, no właśnie, jest w tym filmie pianistą i warto wspomnieć o tym, że kiedy Jack Nicholson już przygotowywał się do tej roli,

Miał polskiego nauczyciela muzyki. Tym nauczycielem był Józef Pacholczyk, urodzony w Warszawie w roku 1938, wybitny arabista, wykształcony w Polsce i wykształcony także w Warszawie pianista, który w połowie lat 60. nie wrócił do Polski z stypendium w Kairze i później miał wspaniałą karierę jako akademik i jako jeden z najważniejszych znawców muzyki orientalnej. I był także nauczycielem Jacka Nicholsona na potrzeby tego filmu. Kiedy się o tym dowiedziałem i poczytałem materiały w internecie, troszkę zaczęła mi fantazja buzować i pomyślałem sobie, jaki to byłby świetny temat na sztukę teatralną. Jesteśmy w jakiejś przestrzeni studyjnej, jest rok 69-70, polski emigrant w Stanach, jak sam Bob Rafelson mówi w komentarzu na płycie Criterion Collection, mówiący tylko jedno słowo po angielsku, magnificent.

Trochę nie chce mi się w to wierzyć, ale tak Rafelson przynajmniej chciał o nim myśleć. Magnificent i ten właśnie naćpany LSD i pomysłami romantyczny wizjoner, trochę pisarz, trochę aktor, na pewno szaleniec Jack Nicholson, który ma się nauczyć grać Chopina fantazję F-moll i preludium C-moll. I teraz panowie jak się mają porozumieć? No właśnie może językiem muzyki, może jakimiś pojedynczymi słowami, gestami. Myślę, że to by była naprawdę fantastyczna sztuka. Nawet nie musieliby się nazywać Nicholson i Pacholczyk, ale myślę, że jest w tym pełen potencjał. Rozpiszcie to, jeżeli macie pomysł, napiszcie taką sztukę. Myślę, że byłaby to fajna rzecz na Broadway czy na jakieś inne miejsce.

Rzeczywiście, ten film ma coś w sobie właśnie z takiej gawędy, gdzie kolejność przytaczania faktów, które wydawają się kluczowe i które w każdym napisanym od linijki scenariuszu powinny być pięknie podane nam w ekspozycji, tutaj to jest zatarte i faktycznie przypomina to taką gawędę. Kto wie jednak, czy najpiękniej o tym filmie nie napisał wybitny krytyk David Thompson, który w swoim przewodniku po tysiącu filmów, które warto zobaczyć, zatytułowanym Have You Seen, który jest naprawdę niezwykłą kolekcją tysiąca, dosłownie tysiąca, krótkich mini esejów, często perełek o kinie, napisał tak. Thompson swoją drogą przyjaźnił się z Rafelsonem, pojawia się w dokumentach o BBS na Kryterionie. Niewielu filmom przed pięcioma łatwymi utworami starczyło odwagi i pewności siebie, by po prostu powiedzieć, słuchajcie, ten tu Amerykanin, Bobby Dupie, Jack Nicholson, z pozoru robotnik przy wydobyciu ropy naftowej w Kalifornii, tak naprawdę jest wygnańcem na życzenie, uciekającym od swej intensywnej, czułej i muzycznie wyedykowanej rodziny z wybrzeża Pacyfiku albo z miejsca, które to wybrzeże przypomina.

Nazwy nigdy w tym filmie nie padają, to ważne. Nie chodzi tylko o to, że gdyby się przyłożył, Bobby mógłby być dobrym zawodnikiem , mógłby grać recitale fortepianowe w wygłuszonych salach koncertowych ku uciesze wyselekcjonowanej garstki. Coś w Bobby nie potrafiło znieść całej tej klaustrofobii i intensywności, a więc ruszył w trasę, by stać się dokładnym przeciwieństwem tego, czego się po nim spodziewano. Ta sama dynamika ufunduje palce Jamesa Tobaka, ale ten film przyjdzie 7 lat później. Przede wszystkim historia ta jest odzwierciedleniem osobowości Nicholsona, człowieka cichego, który kocha bywać ekstrawertyczny, a także Boba Rafelsona, pilnego ucznia, Żyda, wyedukowanego w Ivy League, bardzo inteligentnego faceta, który lubiłby przezywać go kędziorem, Curly, zjeździł pół świata i zachowywał się jak awanturnik.

Zanim jednak porozmawiamy z profesorem Vonem, dwa słowa o tym, co było dalej. Film miał cztery nominacje do Oscara, nie dostał żadnego. Był to rok wielkiego triumfu filmu Patton. To zupełnie inne amerykańskie kino. Ale były nominacje za najlepszy film dla najlepszego aktora Jack Nicholson, dla najlepszej aktorki drugoplanowej Karen Black i za scenariusz Carol Eastman i Bob Rafelson. Film zaowocował także wzmocnieniem mody na piosenki Tammy Wynette, która tutaj komentuje rzeczywistość i komentuje swoim głosem country, wyrażając wszystko to, czego Bobby nie potrafi wyrazić przez muzykę klasyczną. A sam Rafelson? Dwa lata później w ramach BBS nakręcił film Król Marvin Gardens.

Natomiast Król Marvin Gardens jest opowieścią o dwóch braciach. Jednym porywczym i drugim spokojnym i trowertycznym. Oczywiście tego porywczego, który marzy o założeniu kasyna na Hawajach, oczywiście jego gra Jack Nicholson, prawda? Nie, właśnie nie, bo Braffelson postanowił w tym filmie obsadzić aktorów wbrew warunkom i dokładnie na odwrót. Tego ekstrawertycznego brata szalonego gra cichy zazwyczaj Bruce Dern, a Jack Nicholson gra introwertyka, cichego intelektualistę, speakera radiowego, który właśnie w tym filmie nie podnosi głosu chyba ani. To jest film Król Marvin Gardens, bardzo melancholijny, pozbawiony tej energii muzycznej, która jest dzięki Tammy Wynette chociażby w pięciu łatwych utworach.

No, film mocno depresyjny, tak mogę powiedzieć, i chwilami troszeczkę zbyt literacko pretensjonalny, tak bym to powiedział. To nazwał, a samo BBS wyprodukowało w tym czasie film, który był o wiele większym sukcesem klasowym, to znaczy ostatni seans filmowy wyprodukowało też dwa eksperymentalne filmy, Bezpieczne Miejsce Harry'ego Jagloma z rolą Tuesday Weld i Orsona Wellesa, a także Jedźmy Przed Siebie, debiut reżyserski Jacka Nicholsona. Na tym w zasadzie kończy się przygoda BBS, wyprodukuje jeszcze nagrodzony Oscarem dokument o wojnie w Wietnamie, Hearts and Minds. Bert Schneider umrze bardzo niedługo, umrze na planie filmu 3 dni Kondora.

Jest takim właśnie człowiekiem opromienionym tą sławą. Natomiast rok 1981 przynosi film Listonosz dzwoni zawsze dwa razy. Remake filmu z lat czterdziestych i adaptację powieści noir Jamesa M. Cane'a. Z Jessicą Lang i Jackiem Nicholsonem, którego znamy właśnie z pięciu łatwych utworów, i z króla Marvin Gardens, to ich trzeci z pięciu wspólnych filmów w sumie, I w pierwszej scenie listonosza Nicholson tak jakby wyszedł z pięciu łatwych utworów. Łapie stopa na ulicy, mimo że szosa zdecydowanie z lat czterdziastych i film także dzieje się właściwie w latach trzydziestych jeszcze, tak jak powieść.

No i oczywiście film był słynny z tego względu, że Rafelson bardzo dużo opowiadał, że będzie to film, który otrzyma kategorię X, w którym będzie tyle odważnego seksu, że przekroczy to wszelkie dotychczasowe normy kina amerykańskiego. Film, który się nie udał z bardzo wielu powodów, między innymi sceny erotyczne w tym filmie wcale nie sprostały tej reputacji tych właśnie Współpraca z Nicholsonem dała efekty średnie i film także mimo ogromnego oczekiwania okazał się Jednak rodzajem niewypału. I lata 80. to jest już czas mniej płodny dla Rafelsona.

Jego powrót do współpracy z Jackiem Nicholsonem w latach 90. to są dwa niewypały. Jeden większy, drugi mniejszy. Ogromnym niewypałem okazała się współpraca przy filmie Kłopoty z facetami, rok 1992. Co ciekawe, scenariusz Carol Eastman. W którym gra Nicholson trenera psów, a Ellen Barkin gra śpiewaczkę operową. To był film, który był miliard razy powtarzany w telewizji, więc możecie go pamiętać. Czysta, nieudana komercha, chciałoby się powiedzieć, mimo pewnych okruszków dawnej ambicji. Ale jest to poza wszystkim innym film, który świadczy o całkowitej, dzisiaj byśmy powiedzieli, gentryfikacji Rafelsona. Tego właśnie buntownika, który kiedyś tworzył kino utytułane Ropą i Pyłem, tym razem stworzył film skrojony pod sukces, który wcale tego sukcesu nie osiągnął.

Film w pewnym sensie wyrachowany, pod pewnymi względami niesmaczny, wspomniałem już o postaci Iwo Jimmy, Ale także film, w którym Rafelson chwilami rachitycznie puszcza oko do swojej przeszłości. Między innymi postać Jacka Nicholsona mówi w tym filmie kelnerce w dinerze, że oto spotkał idealną kobietę, idealna twarz, idealne ciało, idealna dusza. Na co ona mówi, nie mówiłeś tak kiedyś o kelnerce z restauracji Denny? Otóż ta kelnerka z restauracji Denny to kelnerka oczywiście z restauracji Denny, którą widzimy upokorzoną przez Nicholsona w kultowej scenie pięciu łatwych utworów, kiedy Nicholson próbuje zamówić tost i tłumaczy w sposób wulgarnie seksualny, gdzie chciałby, żeby

Wydaje się, że jest to pewien, przynajmniej Bobby Doopie, myślę, że oceniłby to jako pewien zgniły kompromis. Jedyna rzecz ciekawa dotycząca filmu Krew i Wino, którą chociaż część osób może lubi ten film, film o kradzieży coli diamentów przez duet Jack Nicholson i Michael Caine z muzyką Michała Lorenza i to chyba jedyne, co ciekawe z naszego punktu widzenia, że to, że Józef Pacholczyk nie był jedynym polskim muzykiem, z jakim współpracował Bob Rafelson, natomiast no, Nie wiem, co o tym filmie powiedzieć, poza tym, że jest mocno średni, jeśli nie słaby i w zasadzie tyle. Jest całkowicie generyczny, nieciekawy estetycznie. Może niektóre ujęcia Miami i tego, jak pokazuje, właśnie to lśniące Miami, bo Braffelson są interesujące, ale jako całość jest to po prostu

Ostatnim, myślę, osobistym filmem Rafelsona są jednak owe góry księżycowe z 1990 roku, czyli właśnie historia awanturnika Richarda Francisa Bartona, Brytyjczyka XIX-wiecznego, który z jednej strony przetłumaczył Kamasutrę na angielski, z drugiej strony był właśnie poszukiwaczem, podróżnikiem i szukał owych źródeł Nilu. I tam, w tym filmie, to jest myślę ostatni ważny film Rafelsona, dosyć wystawny, z pięknymi zdjęciami Rodgera Dickinsa, w którym Richard Francis Barton ma taką relację z drugim podróżnikiem, Johnem Hunningiem Spickiem, Taką trochę relację, jaka jest typową relacją rafflesonowską, jaką mają Jack Nicholson i Bruce Dern w Królu Marvin Gardens, jaką ma trochę Bobby Dupie z Bobbiem Dupie w Pięciu łatwych utworach.

Ale tak, te jego liczne bójki, w które się wdawał, ta jego bardzo, bardzo taka wybuchowa osobowość była częścią jego świata, jego ja. Znalazł idealnego współpracownika w Nicholsonie, który zawierał w sobie obydwie części tej osobowości, czyli właśnie tego cichutkiego speakera radiowego, poetę w zasadzie. Z króla Marvin Gardens i muzyka, który pięknie wygrywa Chopina, i faceta, który wdaje się w bójkę o północy po jednym piwie za dużo. Tych dwóch facetów, men trouble, kłopoty z facetami, tak nazywał się nieudany film Rafelsona, obydwu tych facetów zamieszkiwało jedno ciało, jedną duszę Boba Rafelsona, a najlepszym dowodem na to, jak ta dusza była,

67:08 · Muzyka i kultura 1

To on, który codziennie ją wytrzymuje, ucieka, a w końcu zostawia ją na ziemi. To jest bardzo interesujący film, ponieważ w pierwszych dwóch minutach, czy nawet w pierwszych dwudziestu minutach, nie wiemy, czy charakter Jacka Nicholsonu jest z innej klaski. Przypominamy, że jest tylko, jak powiedziałeś, hardhatem, pracującym w klasie, ale są jakieś wskazy na to, że może jest bardziej edukowany, może jest bardziej przydatny do muzyki, Wtedy dowiedzieliśmy się, że on jest z bardzo górnego szacunku rodziny, która jest poświęcona przyjemnościowo, ale także trochę satyrycznie.

71:09 · Postacie filmowe 1

Są naprawdę dobrymi, solidnymi ludźmi. To nie oznacza, że są idealni, ale myślę, że czasami my jako społeczeństwo patrzymy na tych ludzi, Wielkie dzięki i do zobaczenia w kolejnym odcinku. Bo pracownik na końcu, kiedy mówił, że odpłacił, mówił, że nie chce, żeby te dwie głupi chłopaki tu byli. I pracownik powiedział, że to są obydwie złe pracownicy. I porównywał Bobby z Eltonem. I widzisz, że w twarzy Jacka Nicholsona mówił, że to był głupi chłopak.

76:37 · Koniec filmu 1

Pięć łatwych utworów. Zatrzymany w porozumieniu z żartem. I myślę, że jedną z naprawdę dobrych rzeczy w pisaniu tego filmu jest to, że zrobili Bobby, charakter Jacka Nicholsona, w jakiś sposób żartem, w jakiś sposób zrozumiały go w pewien sposób, zwłaszcza później, kiedy widzimy, że ma błyskawicznego, starszego brata, który był bardzo, wiesz, arroganckim człowiekiem, i w pewnym razie dostajesz indywidualne oznaczenie, że może to był z powodu tego,

86:12 · Reidentyfikacja z Ameryką 1

Można je zobaczyć w ostatnim filmie Tarantino, który zrobiliśmy. Once Upon a Time in Hollywood. W którym Brad Pitt jest jakby głosem powództwa. Pięć łatwych utworów. Zobaczmy, co się stało w latach 60-tych. Nie daje się uwierzyć. Kolejna rzecz, o której pomyślałem. W tym filmie Brad Pitt pijeczka Brew 102, który jest małym kolorem, drobnym w Los Angelesie. A w tym filmie jest Jack Nicholson, który jest szczęśliwy. Mój ojciec je pijeczka cały czas. To najprostsza pijeczka, którą możesz kupić. I pijeczka je pijeczka cały czas. Nawet pijeczka w scenie z intelektualistami, gdzie wszyscy piją wino.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.