Anna Arno 16.09.2026

Książka, proza, poezja to słowa i wspomniała Pani, że dla Wittgensteina taką książką i znowu, czy to był przypadek, czy wyższa konieczność, to że w tym chaosie wojny znajduje on w księgarni książkę Lewa Tołstoja, napisaną przez niego, tak jak Pani pisze, w momencie, kiedy przeżywał swój kryzys Lew Tołstoj. No i szukając swojego miejsca w świecie i szukając swojego pomysłu na świat, kreśli książkę, która, tak jak pani pisze, staje się taką chyba najważniejszą książką dla Wittgensteina, a dotyczy Ewangelii. I wkraczamy w świat chrześcijaństwa, wkraczamy w świat religii, wkraczamy w świat pytań filozoficznych,

Po co żyjemy? Co jest celem naszego życia? Jak bardzo ta książka zaciążyła na biografii Wittgensteina? I jak bardzo ta książka Lwa Tołstoja wkomponowała się w tą Pani opowieść właśnie o ludzkich wyborach? No tak jak już wspomniałam, to jest pewnym zbiegiem okoliczności, ale też wynika to z ducha czasu, że również Rilke fascynował się późnym tołstojem, to znaczy tym tołstojem, który właściwie już przestał pisać powieści, a nawet uważał, że powinien odpokutować.

Tołstoj reformator, tołstoj religijny, przede wszystkim tołstoj przepisujący Ewangelię, czyniąc Ewangelię rodzaj traktatu etycznego, pozbawionego pierwiastków mistycznych czy duchowych. Fascynuje też młodego Wittgensteina. Zresztą młodego Wittgensteina, który szuka drogi do zapisania własnych filozoficznych przemyśleń, ale też szuka odpowiedzi na pytanie jak żyć. Anna Arno 16.09.2026.

Zwykanie z Trachlem jest tylko symboliczne i pośmiertne, ponieważ Celan chciał położyć kwiat na jego grobie, ale poprzez Fickera miał wrażenie, że nawiązał z nim duchowy kontakt i tutaj jest taki delikatny most pomiędzy największymi poetami Języka niemieckiego pierwszej połowy XX wieku i po wojnie. Kiedy opowiadała Pani o tołstoju, to użyła Pani takiego sformułowania. Powiedziała Pani, że tołstoj chciał odpokutować fikcję. W cudzysłowie, że pisząc tekst odwołujący się do Ewangelii, chciał czynić coś bardziej konkretnego niż to, co pisał Fanny Kareninie czy w Wojnie i Pokoju.