Maria Janion. Dlaczego to kobiety są rewolucją?

Transformacja ustrojowa, która z jednej strony jest naszą chlubą, z drugiej zaś staje nam nieraz kością w gardle, nie może się w pełni dokonać bez emancypacji wykluczonych tożsamości i bez rzeczywistego zróżnicowania sceny politycznej. Są to słowa profesor Marii Janion wypowiedziane podczas I Kongresu Kobiet w 2009 roku w ramach wystąpienia zatytułowanego Solidarność wielkim zbiorowym obowiązkiem kobiet. I nie ukrywam, że to wezwanie, to spostrzeżenie, że sprawy związane z prawami kobiet są często uznawane za kwestie drugorzędne względem spraw pozornie istotniejszych, bardziej poważnych, uderzyło mnie swoją trafnością.

Oraz, że poniekąd mamy, mam jakiś taki obowiązek nie spychać tego tematu ciągle do drugiej ligi, jeśli idzie o wagę problemu. I dlatego też proponuję przyjrzeć się temu dziś w książce profesor Marii Janion, Kobiety i duch inności. Uważam zresztą, że profesor Janion to doskonała matronka dla pierwszego odcinka właśnie tego podcastu, bo sama mówiła, że... przez literaturę w jakiś sposób postanowiłam opowiedzieć, stworzyć taką narrację o świecie, opowiedzieć świat, jego problemy, jakby od nowa, inaczej. Dla profesor Janion literatura była takim naturalnym punktem wyjścia do myślenia o współczesności, takim najlepszym materiałem do lepszego i głębszego rozumienia i rozpoznawania procesów, które zachodzą, a które swoje źródła mają nierzadko właśnie w tradycji, w kulturze, w słowie pisanym, w narracjach przyjętych jako te dominujące.

Była naukowczynią, która proponowała przede wszystkim wolnościowy i taki rewolucyjny namysł nad historią kultury, a przez to w ogóle nad rzeczywistością społeczną. I to te wolnościowe i takie rewolucyjne wątki z tej kultury całe życie wyciągała na światło dzienne. Jej wykłady i seminaria były, no, zdaniem wielu jednymi z najważniejszych wydarzeń i spotkań intelektualnych dla wielu pokoleń młodych naukowczyń i naukowców. Obok zainteresowania romantyzmem i jego wyjątkowym wpływem na całą późniejszą kulturę i polską współczesną tożsamość, w tym naszą kondycję polityczno-społeczną, fascynowały Marię i Anion zawsze tematy związane z wyobraźnią symboliczną, motywacjami i przejawami zła, ale też z grupami wykluczanymi, od mniejszości żydowskiej w Polsce po właśnie kobiety.

Po II wojnie światowej Maria Janion przeprowadziła się z rodziną z Wilna do Bydgoszczy, a studia ukończyła na Uniwersytecie Łódzkim. Od 1949 roku była związana z Instytutem Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Później podczas wydarzeń, chociażby w roku 1968, co uważam za dość istotne, Była bardzo mocno i jednoznacznie przeciwna popieranej przez część środowiska akademickiego kampanii antysemickiej na Uniwersytecie. W 1994 otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego. I głównym przedmiotem badań pozostał do samego końca romantyzm i to właśnie profesor Janion zawdzięczamy takie bardzo pogłębione i zróżnicowane spojrzenie na romantyzm.

Nie mam wątpliwości, że trwała nasza niezdolność do modernizacji ma źródło w sferze fantazmatycznej. W kulturze przywiązania zbiorowej nieświadomości do bólu, którego źródeł dotykamy z największym trudem. Po omacku. Naród, który nie umie istnieć bez cierpienia, musi sam sobie je zadawać. Stąd płyną szokujące sadystyczne fantazje o zmuszaniu kobiet do rodzenia półmartwych dzieci, stąd rycie w grobach ofiar katastrofy lotniczej, zamach na zabytki przyrody. List do uczestników Kongresu Kultury 7 października 2016 roku. A o tym, jak poprzez myśl profesor Marii Janion czytać to, co dzieje się dzisiaj, porozmawiam z Agatą Araszkiewicz, doktorką nauk humanistycznych, historyczką literatury, krytyczką sztuki, autorką m.in.

monografii Wypowiadam Wam moje życie, Melancholia Zuzanny Ginczanki, zbioru esejów Nawiedzani przez dym, czy książki Zapomniana rewolucja, rozkwit kobiecego pisania w dwudziestoleciu międzywojennym. Współzałożycielką Porozumienia Kobiet 8 marca, członkinią Rady Programowej Kongresu Kobiet, feministką i naukowczynią, która swoją pracę doktorską rozpoczynała pisać właśnie u prof. Marii Janion w Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Posłuchajcie. My z niej wszystkie, tak, i napis trzymały podczas pogrzebu profesor Marianion, jej uczennice, przyjaciółki i kobiety, dla których profesora była postacią szczególnie ważną i formującą.

Jako wielki twórca romantyczny, przez Janią zresztą wspaniale interpretowany, reinterpretowany. Natomiast tutaj ona występowałaby w roli, właśnie nazwijmy to może, nie wiem czym powiedzielibyśmy, matki nowożytnej polskości. matronki, opiekunki, interpretatorki, prawda? Ale stanowczo w tej trawestacji uchwycone jest to, że Maria Janion rzeczywiście dla polskiej humanistyki była kimś w rodzaju postaci niezwykle przełomowej. Ja bym nawet powiedziała o takim zwrocie janionowskim w polskiej humanistyce. Przede wszystkim oczywiście chodzi tutaj o jej rozumienie feminizmu i wprowadzenie feministycznej myśli do nauki humanistycznej, do czytania literatury, do widzenia kultury, do rozmyśleń na temat znaczeń otaczającego nas świata.

To znaczy on dowodzi, że projekt, który Janion wpisuje w swoje życie, w swoje dzieło, w swoje życie, swoje dzieło życie, to jest taki projekt podmiotowego wyzwolenia, o może coś takiego, powiedzmy, że ta humanistyka jako właśnie takie spełnienie egzystencjalne, podmiotowe wyzwolenie, albo próba właśnie jakiegoś takiego kolektywnego działania i że w obu przypadkach to się nie udaje. I niewiele później właśnie mamy powstanie kobiece, które jest w Polsce, związane z restrykcyjnym zakazem prawa do aborcji. I mamy właśnie na ulicy rewolucję, rewolucję, która jest kobietą, która tak jak gdyby wyszła z tekstu Janion. I widzimy właśnie implikacje, które płynie z myślenia Janion na właśnie życie społeczne. I chcę przez to powiedzieć, że to, czego właśnie autor tekstu nie dostrzegł, to jest choćby właśnie połączenie, czy wpływ, czy związek Marii Janion z myślą feministyczną i bezpośrednie przełożenie jednak na jakąś taką performatywność społeczną.

Dzisiaj właśnie ta lekcja jest szczególnie ważna w kulturze polskiej, która w momentach trudnych ucieka się i ma taki nawyk do właśnie tych odruchów kompensacyjnych, do takich odruchów zamknięcia, do unikania konfrontacji. Natomiast właśnie coś takiego jak samokwestionowanie się, ale też sztuka dialogu, sztuka myślenia, rozmowy, to są takie wartości, nad którymi musimy dzisiaj pracować, szczególnie. Muzyka Pięknie dziękuję mojej rozmówczyni dr Agacie Araszkiewicz. Pięknie dziękuję też Wam, którzy wysłuchaliście tego podcastu do końca. Mam nadzieję, że to otwarcie na ducha inności i rozmowę będzie takim postulatem, który od prof. Marii Janion pożyczymy na dłużej i o ile można tak powiedzieć na głębiej.

Mam też nadzieję, że choć trochę zachęciłyśmy Was do sięgnięcia po książkę Kobiety i duch inności lub pomyślenia tego świata tu i teraz poprzez myśl profesor Marii Janion. Dzięki i do usłyszenia niebawem. Pismo. Magazyn Opinii.