Mentionsy Mentionsy
STANISŁAW STASZIC - WIZJONER I PATRIOTA
STANISŁAW STASZIC - WIZJONER I PATRIOTA

Rok Staszicowski w Radiu Kielce

25.05.2026 ·24 min 57 s

W podcaście „Stanisław Staszic – wizjoner i patriota” językoznawca z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, prof. Marzena Marczewska opowie o zainteresowaniach niezwykłego uczonego, filozofa i reformatora także językiem polskim. Staszic rozpoczął dyskusję nad potrzebą uporządkowania polskiej ortografii. Był propagatorem języka ojczystego w literaturze fachowej - pisał o państwie, prawie, edukacji, gospodarce, geologii, przemyśle i górnictwie po polsku. Udowadniał, że polszczyzna z przełomu XVIII i XIX wieku nadaje się do opisania nowoczesnej nauki i administracji. Jeśli w naszym języku nie było jakichś słów, tworzył je. Co z jego pomysłów przetrwało do dziś?  

Wizjoner i patriota. Wielu chciałoby, żeby po latach tak się o nich mówiło, ale tego zaszczytu mogą dostąpić tylko nieliczni. W 200 rocznicę śmierci, w uznaniu zasług i w nagrodę za wkład za prasę dla Polski, rok 2026 został ogłoszony Rokiem Stanisława Staszica. Zapraszam na kolejne audycje w Radiu Kielce z cyklu STASZIC WIZJONER I PATRIOTA. Dzisiaj nie będzie tylko o zasługach. Dzisiaj będzie o wszechstronnych zainteresowaniach świadczących o tym, że Stanisław Staszic był rzeczywiście człowiekiem oświeconym. O języku. Państwa gościem profesor Marzena Marczewska z Instytutu Literaturoznawstwa i Językoznawstwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.

Dzień dobry pani profesor. Dzień dobry. Dzień dobry państwu. Ja bym chciał, żebyśmy rozpoczęli naszą rozmowę od uporządkowania pewnej rzeczy, dlatego że funkcjonuje w przestrzeni wymowa nazwiska Staszic albo Staszic. Czy jest jakaś forma poprawna, czy to jest po prostu przegląd historii języka polskiego? Właściwie nie możemy tutaj ocenić poprawności form. Jeśli chodzi o rozwój polszczyzny, wiadomo, że po spółgłoskach stwardniałych, a taką spółgłoską jest , obowiązuje nas wymowa obniżona , czyli forma STASZYC. To jest forma poprawna ze względu na fonetykę języka polskiego. Nie mówimy sija, tylko mówimy szyja przecież, prawda? Nie mówimy zito, tylko żyto. Oczywiście dialektalnie ta podwyższona artykulacja do tej pory zachowała się w gwarach polskich, ale po prostu jeśli chodzi o stan ogólnopolski, mamy tutaj y, a więc teoretycznie to jest Staszic.

Natomiast skąd się wzięła ta forma Staszic? Sam Staszic podpisywał się właśnie w ten sposób, a więc z i. To nazwisko funkcjonowało również w formie Stasic. Tu obserwujemy wpływ grafii i również to, że polszczyzna w czasie kiedy Staszic funkcjonował nie była spójna i jednolita. Ona się dopiero stawała. Ale to też pokazuje, że Stanisław Staszic żył w czasach, Których język polski się tworzył, można powiedzieć, bo sam Staszic również był tym człowiekiem, który próbował polszczyznę zmieniać. Był niesamowitym człowiekiem, dlatego że był kimś, kto zapoczątkował takie myślenie o instytucjonalnym uporządkowaniu języka, bo w jego czasach, no cóż,

Każdy, kto chciał, mógł modyfikować ortografię. Mógł właściwie opisywać tę ortografię i mógł dawać swoje propozycje. Zresztą sam Staszic również zaproponował swoją wizję ortografii polskiej. Ale u Staszica było to jednak innego typu myślenie. On chciał to w jakiś sposób znormalizować. Myślał o edukacji i myślał o języku jako o czymś, co łączy naród. I stąd wielka rola języka polskiego w edukacji i to myślenie o polszczyźnie, która jest warunkiem niezbędnym istnienia wspólnoty, warunkiem niezbędnym narodowości i również polszczyźnie, która jest nauczana w szkole. Ale to nie była przecież językowo wolna Amerykanka, że każdy pisał jak chciał, jak mu się podobało?

Tutaj bym dyskutowała. Były, oczywiście były jakieś normy, ale trzeba pamiętać, że również Staszic chciał wprowadzić pewne zmiany w ortografii. On był zwolennikiem takiego pisania bardziej fonetycznego. W związku z tym nie przywiązywał jakby wagi do procesów historycznych, a więc proponował ujednolicenie pisowni Jeśli chodzi o kontynuanty dawnych samogłosek pochylonych, jeśli dźwiękowo nie było różnic, to jego zdaniem nie powinno się tego utrzymywać sztucznie. I właściwie zaproponował pewną wizję ortografii, ale to się nie przyjęło. Natomiast to, do czego zainspirował, czyli do jakiejś takiej myśli o polskiej ortografii, by stworzyć te podstawy, to dopiero zaowocowało po jego śmierci.

Czy coś nam do dzisiaj z tego pozostało? Czy cokolwiek się przyjęło? Czy wszystkie te rzeczy, które proponował Staszic, zostały odrzucone? To znaczy zasada, nie? Pewne zasady myślę, że później w jakiś sposób się rozwijały, bo ja sobie prześledziłam to, co się działo potem z polską ortografią również. To przecież my też dążymy do jakiegoś uproszczenia, prawda? Ta zasada fonetyczna też jest w jakiś sposób stosowana. Sądzę, że takie myślenie ortografii, która nie jest skomplikowana, która ma taki cel pragmatyczny, jest wpisane w tę wizję Staszicowską. Poza tym jego język, na co ja zwróciłam uwagę najbardziej, on był człowiekiem bardzo osobnym.

Zresztą to tytułowe ziemiorództwo to są ulubione jego słowa, więc takie tego typu złożenia, które są dosyć częste. A to ładne jest i to myślę, że przetrwało, że to... Tak, tak, oczywiście. Tak samo jak mówimy o pióropuszu, czyli o takim wyrazie, który Zawdzięczamy Staszicowi, no używamy tego wyrazu, z tym, że my kojarzymy to raczej z elementem stroju na przykład, a Staszic widział to też jako kształt jakiegoś złoża. Troszeczkę w innym znaczeniu tego pióropusza używał, ale dzięki niemu te wyrazy zachowały się w polszczyźnie. Pani profesor, na pewno analizuje się nie tylko język Staszica, ale także jego charakter, bo poprzez pisma, poprzez twórczość można wiele powiedzieć o człowieku.

Jaki on był? Wspominała pani, że on był raczej samotnikiem. Czy on był buntownikiem? Myślę, że był buntownikiem, ale nie wiem, czy zdawał sobie do końca sprawę z tego, jak wielkim. Zazwyczaj mówi się o nim jako o uczonym, filantropie, reformatorze. Ale kiedy czyta się te teksty i kiedy zastanawiamy się nad tym, co Staszic miał do przekazania, widzi się też człowieka może samotnego, może trudnego, ale na pewno człowieka o wielkiej wrażliwości społecznej. A może troszkę niezrozumianego, dlatego że wyprzedzał swoje czasy i nie wszyscy byli w stanie pojąć to, o czym myślał. Wydaje mi się, że początek to jest urodzenie. Staszic już od urodzenia jakby zdawał sobie sprawę z tego, że jego możliwości kariery, możliwości rozwoju są ograniczone przez pochodzenie stanowe.

Na pewno był twórcą, na pewno był człowiekiem kreatywnym i na pewno był strażnikiem języka polskiego, dlatego że warto, proszę Państwa, sobie uświadomić, że w tych czasach, kiedy Staszic tworzył tymi językami technicznymi, a on przecież był przedsiębiorcą, był ekonomistą, to był język niemiecki, łacina czy język francuski, a on próbował nazwać wszystkie te rzeczy, które nie miały określeń w języku polskim Właśnie po polsku. Tak, żeby polski też zaczął być językiem ważnym. Myślę, że to jest nie do przecenienia, bo właściwie jemu zawdzięczamy taką terminologię, jeśli chodzi o terminologię geologiczną, na pewno. Jeśli chodzi o myślenie o gospodarce, jeśli chodzi o wymyślanie różnych terminów związanych z przedsiębiorczością.

To też tutaj na pewno u niego sporo znajdziemy. Natomiast Stanisław Szober zwracał uwagę, że Staszic miał pewną właściwość. To była ogromna, wręcz nadmierna wynalazczość słowotwórcza. On traktował język jak materiał, w związku z tym ożywiał jakieś przyrostki, tworzył nowe formacje. W ogóle nie bał się eksperymentów. Tworzył formy typu dzierżet, dziejec, pewne nowotwory, które później nie weszły do polszczyzny, ale pokazują go jako człowieka, który wierzył w siebie, wierzył, że może mieć wpływ jako jednostka na kształtowanie języka, co jest niesamowite. I oprócz tego, to o czym pan powiedział, to że polszczyzna stała się również językiem opisującym

Człowiekiem świadomym jeśli chodzi o wagę nauki w życiu społecznym i jego działanie na rzecz towarzystw naukowych też jest bardzo cenne. To, że ufundował budynek Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu to też jest jego działalność, ale to też pokazuje, Że Staszic miał świadomość, której nie mają w ogóle władzy. Jak ważna jest nauka w życiu społecznym i jak ważna jest nauka również uprawiana w języku polskim. Jak ważne jest to, że powstaje terminologia w określonym języku, że naukowcy posługują się daną terminologią i w jaki sposób kształtują również społeczeństwo. Ale żył w innych czasach, w bardzo trudnych czasach dla naszego kraju, bo w momencie zaborów ten XVIII i XIX wiek to był bardzo niewdzięczny czas dla naszego kraju.

W jaki sposób pisał? Jak się czyta Staszica? W tej chwili trudno. Zresztą jego współcześni też byli bezlitośni w stosunku do niego. Wskazywali pewne ułomności, jeśli chodzi o styl pisania. Natomiast my musimy sobie zdawać sprawę z jednego, że on pisał w określonym celu. A więc jeśli pisał, że to są przestrogi, to to były przestrogi. Nie koncentrował się być może na pięknie języka, ale starał się po prostu dotrzeć do odbiorcy i w jakiś sposób wpłynąć na tego odbiorcę. Był praktykiem. Był praktykiem. Tutaj można oczywiście wskazywać pewne cechy języka czy stylu Staszicowskiego. Czyli mamy jakieś rozbudowane konstrukcje, ale też z drugiej strony dążenie do pewnej precyzji pojęciowej, bo te wszystkie innowacje słowotwórcze, leksykalne, one pokazują, że w jednym wyrazie chciał ująć dwie różne idee.

Powietrzokrąg, czy skałolej, czy ogniozbronny, pszenicorodny, że to były jakieś takie jego ulubione słowa, ale co było ważniejsze? Pan wspominał o tym, że czasy były wtedy trudne, a więc nie było państwowości. I dla Staszica język był fundamentem trwania narodu. I to wydaje mi się jest też godne podkreślenia. Wiadomo było, że jeśli nie ma państwowości, nie ma tej struktury, to... To co nam zostało? Religia, ale i język. To został nam język. W związku z tym ta idea, która mu towarzyszyła, by język był jednak przedmiotem refleksji, takiej refleksji publicznej, instytucjonalnej, też okazała się trwała.

To, że inicjował pewne debaty, Rok Staszicowski w Radiu Kielce. że on robił to po coś, a więc ten ferment, który w jakiś sposób siał, również czemuś służył. W sytuacji tej utraty państwowości nie ma jakby innego czynnika, który nas jednoczy, a więc to jest ten główny nośnik ciągłości danej wspólnoty. I on wielokrotnie podkreślał, że zanik języka może prowadzić do rozpadu W związku z tym bardzo chętnie brał udział we wszystkich sporach o kształt polszczyzny.

Jego propozycje reform mogły budzić sprzeciw środowiska uczonych, ale jednak stanowiły pretekst do dyskusji. I nawet jeśli po jego śmierci Komisja Towarzystwa Przyjaciół Nauk Odcięła się od niektórych jego nowatorskich pomysłów językowych. To jednak Staszicowi zawdzięczamy to, że ta debata została rozpoczęta i to, że naukowcy skupieni wokół Towarzystwa podjęli próbę znormalizowania polskiej ortografii. Ponadto język dla Staszica nie był tylko przedmiotem refleksji. Był polem do działania i tak ja to odczuwam, że język był dla Staszica po pierwsze narzędziem edukacji i on wielką wagę przywiązywał do edukacji, do stworzenia odpowiednich szkół, do kształcenia społeczeństwa.

On pewnym porządkom nie chciał się podporządkować, dlatego że był publicystą, był myślicielem i obserwował pewne zjawiska. On obserwował elity i patrzył, że te elity w stosunku do całego społeczeństwa Są nie w porządku, że oni właściwie dbają o siebie, że magnateria i szlachta patrzą właściwie na wszystko przez swój własny pryzmat i on to wyraźnie w swojej twórczości piętnował. Tak. Ja nie chcę powtarzać takich wniosków, których może jest bardzo dużo w literaturze poświęconej Staszicowi, ale ja zajmuję się takimi rekonstrukcjami językowego obrazu świata. I pokusiłam się o taką analizę pojęcia narodu, czyli takiego konceptu narodu.

Konceptu, który jest budowany w tekstach Staszica. Po pierwsze, naród dla Staszica to wspólnota obejmująca więcej niż szlachtę. I właściwie to jest jakby rdzeń całej tej rekonstrukcji narodu, która wyłania się z tekstów staszicowskich. Po drugie, naród jest całością organiczną. On posługuje się takimi metaforami. Naród to ciało, naród to organizm, naród to wspólnota. Staszic mówi wyraźnie, że część nie utrzyma się wtedy, gdy całe ciało zniszczeje. A więc naród jawi się tu jako organizm, którego nie wolno redukować do interesu jednej tylko warstwy społecznej. Po trzecie, naród jest podmiotem prawa i suwerenności. On formułuje zasadę, że najwyższa moc i wola istnieje w narodzie, a prawo jest wyrokiem woli wszystkich.

Naród nie jest więc zbiorowością kulturową czy historyczną, ale źródłem legalnej władzy. Po czwarte, naród jest wspólnotą skrzywdzoną i zaniedbaną według niego. Naród jest opuszczony, zaniedbany, pozbawiony prawa i sprawiedliwości. To profil cierpienia, nawet takiego cierpienia politycznego. Wspólnota została porzucona przez własne elity i dlatego stała się podatna na pomoc zewnętrzną. Po piąte, jest u niego naród pewnym projektem przyszłości. Tworzy projekt nowego my. I tutaj ma cel określony. To jest budowanie narodu, który włącza i lud i mówi o sprawiedliwości dla chłopa. U Staszica naród nie ma znaczenia jedynie naród szlachecki, tylko ma znaczenie szersze.

Można powiedzieć współcześni. Czytajcie Staszica, dlatego że wiele się możecie od niego nauczyć. Ja się Pani Profesor zastanawiam, po tym o czym dzisiaj rozmawialiśmy, po tym co Pani powiedziała o Staszicu, kim on byłby dzisiaj? Dlatego, że to był człowiek oświecony, a więc mógłby być każdym, ale mógłby być parlamentarzystą, mógłby być przedsiębiorcą, mógłby być finansistą, ale może był blogerem. Może byłby blogerem, natomiast myślę, że byłby buntowniczym blogerem. Byłby kimś, z kim trzeba się liczyć, z kim trudno dyskutować, jeśli nie ma się właściwych argumentów, ale na pewno był patriotą.

Tak się zastanawiam też nad tym jego słowotwórstwem. On korzystał z różnych wzorców. Korzystał ze znajomości języków obcych. To były czasami proste tłumaczenia, ale służył mu pewien cel. Jeśli nie byłoby Staszica, musielibyśmy to wszystko inaczej zorganizować. Jak ocenić jego wkład w geologię? Jak był ogromny to wkład, świadczą o tym również nazwy Urobione od nazwiska Staszica, które zachowały się w nazwaniu minerałów, w nazwaniu różnorodnych miejsc geologicznych. Więc geologia doceniła inwencję staszicowską. A czy my doceniamy to społecznie? To co zrobił, to co pokazał? Bo w Chrubieszowie pokazał jak mogą funkcjonować małe społeczności.

W jaki sposób można zorganizować pomoc w obrębie danej wspólnoty, żeby nikt nie czuł się odrzucony, by wszyscy w tej wspólnocie mieli swoje miejsce? Ja się jeszcze chciałbym do jednego aspektu odnieść, do tego jego nieszablonowego myślenia o języku. Teraz są takie plebiscyty na słowo roku. To są plebiscyty młodzieżowe. Czy Staszic miałby szansę zwyciężyć? Z pióropuszem? Na przykład. Może tak. Myślę, że ta kreatywność słowotwórcza, ona pokazuje nam człowieka wyjątkowego, człowieka o nieograniczonej wyobraźni. Człowieka, który myślał sobie, no przecież ja jestem w stanie wszystko zrobić.

Ja jestem w stanie to nazwać. Ja mogę uporządkować terminologię geologiczną. Ja mogę ją stworzyć od zera. Ja mogę to zrobić. Ja mogę uporządkować polszczyznę w sensie ortograficznym. Ja mam na to pomysł. Kogo z nas na to by było stać? Żeby tak pomyśleć, że ja jestem w stanie zrobić tak wielkie rzeczy. Ktoś musiał pewne rzeczy po prostu odkryć na nowo i tym właśnie był, proszę Państwa, Stanisław Staszic. Natomiast był też osobowością nietuzinkową w ocenie współczesnych i nigdzie nie czuł się chyba do końca dobrze. Uwielbiał teatr na przykład. Był księdzem, ale niezbyt związanym ze stanem duchownym, więc po prostu wszędzie był takim outsiderem.

Ale o nich nie pamiętamy, a o Staszicu pamiętamy i mówimy. Bardzo dziękuję prof. Marzena Marczewska, Instytut Literatura, Znawstwa i Językoznawstwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego. A ja przypomnę o cyklu w Radiu Kielce STANISŁAW STASZIC WIZJONER I PATRIOTA. Pokazujemy tego niezwykłego człowieka, co warto cały czas podkreślać, mocno związanego z naszym regionem, z naszym miastem, z Kielcami, który tutaj działał, który tutaj żył, po ulicach, po których my teraz współcześnie chodzimy, także się przemieszczał, a jedna z ulic nosi jego imię. Bardzo dziękuję za zaproszenie. Do widzenia.

Pokazano wszystkie 23 dopasowania. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.