Mentionsy Mentionsy
Reportaż Radia Lublin
Reportaż Radia Lublin

Monika Malec "Tajemnica obrazu"

08.10.2025 ·33 min 25 s

Konserwacja przeprowadzona przez Muzeum Narodowe w Poznaniu potwierdziła, że obraz Józefa Pankiewicza "Targ na jarzyny " to kopia. Obraz był uważany za krok milowy w polskim malarstwie, przełamujący trendy. Do 7 grudnia w Muzeum Narodowym w Poznaniu można oglądać kopię obrazu po konserwacji i przedwojenne zdjęcie oryginału, na które zwrócił uwagę prof. Michał Haake z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. To on zauważył, że mamy do czynienia z kopią, a nie oryginałem. Reportaż "Tajemnica obrazu" opowiada o odkryciu profesora Haake i o roli malarstwa Józefa Pankiewicza.Fot. Fragment przedwojennego zdjęcia obrazu z książki Michała Haake "Utracone arcydzieło. Losy obrazu "Targ na jarzyny" Józefa Pankiewicza".

Muzea skrywają wiele tajemnic. Jedna z nich wiąże się z obrazem artysty urodzonego w Lublinie. Targ na Jarzyny Józefa Pankiewicza to obraz należący do kanonu malarstwa polskiego. Oryginał wieszący w Muzeum Narodowym w Poznaniu oryginałem nie jest. Michał Hake uderza w kanon. Trwają obecnie badania konserwatorskie tego obrazu. Tutaj niestety kropkę nad i musi postawić konserwator. Bardzo często wydaje nam się, że dzieło już tak znane jest właśnie niepodważalne, że właściwie już więcej nic nie dodamy. Okazuje się, że jak ktoś swoim bardzo precyzyjnym okiem spojrzy na to, może się czegoś dopatrzeć i zrobi wielką rewolucję, ale też pokaże prawdę o sztuce.

Muzealne sale były wyjątkowym miejscem dla malarza Józefa Pankiewicza. Teraz znajdujemy się też w Muzeum Narodowym w Dublinie i mamy prace pochodzące z różnych okresów twórczości Pankiewicza. Zatem ta nasza kolekcja, choć bardzo skromna, jest w pewnym sensie instruktywna i przekrojowa. Pozwala zobaczyć te różne aspekty i etapy twórczości Józefa Pankiewicza. Swoich uczniów godzinami oprowadzał po lówrze opowiadając o najważniejszych malarzach w historii sztuki i ich dziełach. To jest jeden z obrazów, który znowu wykonał jako pejzaż z Francji pod wpływem kolejnych podróży do Francji do początku XX wieku i pokazujący im ślad zachwytu nad trwającym oddziaływaniem impresjonizmu. Być może na jego twarzy rysowało się podobne skupienie do tego, które obserwuje u doktora habilitowanego Marcina Lachowskiego.

Jego twórczość zyska bliskie pokrewieństwo z twórczością Paula Cezana, Piera Bonarda. Więc ta droga artystyczna Pankiewicza będzie wiodła do takiej samoświadomości malarskiej, do posługiwania się tym warsztatem malarskim jako takim istotnym medium dla wywoływania emocji, dla tworzenia pewnej atmosfery, a także dla zmysłowej, sensualnej lektury tych prac. W 1935 roku Józef Pankiewicz wraz ze swoim uczniem Józefem Czapskim oglądał wystawę obrazów w Paryżu. Czapski zauważył, że jego mistrz przy jednym z oglądanych pejzaży w swoim katalogu przy nazwisku autora dopisał słowo NIE, irytując się łatwością przypisywania płócien różnym mistrzom.

Co dowodzi, że wśród najbardziej powołanych znawców i specjalistów, ludzie wyczuwający klasę malarską dzieła należą do rzadkości. Czapski zanotował takie słowa swojego nauczyciela. Poszukiwanie autorstwa dzieła sztuki jest bardzo ciekawe nie tylko z punktu widzenia historii sztuki, która po większej części musi się opierać na dokumentach, ale przede wszystkim jako wprawa dla znajdywania kryteriów pozwalających nam ocenić elementy składowe dzieła sztuki. Trzeba zdać sobie przede wszystkim sprawę z jakości obrazu, odkładając na później przypisywanie go temu czy innemu malarzowi. Jeżeli jakość danego obrazu cechuje również twórczość tego czy innego artysty, imię jego narzuci się samo przez się.

Ponad 80 lat później, przed jednym z najsłynniejszych obrazów Józefa Pankiewicza, Targ na Jarzyny, prezentowanym w Muzeum Narodowym w Poznaniu, stanął dr hab. Michał Hake z Zakładu Historii i Teorii Badań nad Sztuką Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zauważył, że obraz Pankiewicza wcale Pankiewicza nie jest. Jestem historykiem sztuki, zajmuję się na co dzień okresem, w którym Pankiewicz tworzył, czyli tak zwanym modernizmem, ogólnie rzecz biorąc, czy młodą Polską. No i pisząc o Pankiewiczu robiłem to, co do mnie należy, czyli czytałem wszystko, co na temat jego twórczości napisano, więc nie tylko teksty powojenne, ale i przedwojenne. No i w tychże źródłach przedwojennych monografia autorstwa Józefa Czapskiego oraz w jednym czasopiśmie jeszcze wcześniejszym, bo z 1902 roku

Tam było trochę obrazów, no i rozmaite szpargały, dokumenty, książki i zdjęcia. I wśród nich właśnie ta fotografia. wykonana w rok po wykonaniu obrazu, czyli w 1889 roku, w technice albuminowej, a ta technika pozwalała rzeczywiście uzyskać bardzo dużą ostrość. Tak więc na tej fotografii dostrzegłem nie tylko te różnice, które widziałem wcześniej, ale mnóstwo innych. No i tak się sprawa zaczęła. Muzyka Targ na jarzynę Józefa Pankiewicza to obraz należący do kanonu malarstwa polskiego. Doktor Monika Bryl, antykwariuszka, autorka poradnika dla kolekcjonerów i ekspert rynku sztuki.

To jest wielki sukces młodego artysty, bardzo ważna nagroda w ówczesnym świecie sztuki. Przygotowałam taki cytat, ponieważ chciałabym, żeby to wybrzmiało tak jak trzeba. Dorota Seweryn-Puchalska z Muzeum Nadwiśleńskiego w Kazimierzu Dolnym, badaczka kolonii artystycznych i w tym kontekście twórczości Józefa Pankiewicza. Jeden z takich anonimowych recenzentów napisał, wystarcza mu najprostszy motyw z buraka, ze straganu z targu za żelazną bramą lub z sieni kamienicznej, aby ujął go w artystyczne ramy i podniósł do godności dzieła sztuki, a cała ambicja artystów zdaje się polegać na możliwie dokładnym i plastycznym odtworzeniu obrazów.

Sukcesu młodego artysty na wystawie w Paryżu mogłoby nie być, gdyby nie Aleksander Gierymski, którego malarstwo inspirowało Pankiewicza. Panowie poznali się w Kazimierzu Dolnym. Ten kontekst Aleksandra Gierymskiego jest niezwykle istotny. Pankiewicz podziwiał artystę, a również, jak opisuje Józef Czapski... Doszło do spotkania w Kazimierzu młody Józef Pankiewicz, który tutaj jest w 1886 roku. Jest ze swoim kolegą też malarzem. Wieczorem idą ze sztalugami i dwóch panów zaczepia ich. Jest to właśnie Aleksander Gierymski i Sygietyński, krytyk.

Ten zakupił obraz Targ na Jarzyny za Żelazną Bramą, a to umożliwiło Józefowi Pankiewiczowi wyjazd do Paryża. Kolekcjoner ucieszył się ze srebrnego medalu na paryskiej wystawie światowej. Ta procedura sprawdzania autentyczności dzieł wymaga tego, aby dotrzeć do wszelkich możliwych dokumentów, które by pozwoliły potwierdzić drogę, jaka rozpoczyna się w placowni artysty, a kończy się w miejscu, gdzie obecnie się obraz znajduje. Czyli mówiąc krótko, chodziło o to, aby wykazać, czy istnieje udokumentowana ciągłość losów obrazu od jego namalowania przez Pańkiewicza w Warszawie w 1918,

I teraz chodzi o to, że taka jest recepcja jego twórczości, czyli że ten obraz jego, taki bardzo świetlisty, skrzący się kolorami oddziałuje na widza, na tego malarza, który chce to odwzorować. Ale nie ma tej kultury malarskiej. On był profesorem. U niego to wszystko było bardzo przerobione. On miał swoje cele artystyczne bardzo przemyślane. Józef Pankiewicz pracuje na swój niepowtarzalny styl już od dzieciństwa. Mieszkając w Lublinie, gdzie się urodził, zamalowuje liczne gajety. Gdy ma 9 lat, jego rodzina przeprowadza się do Warszawy. Tam rozpoczyna naukę w gimnazjum, ale gimnazjum porzuca na rzecz rządowej szkoły rysunkowej.

Był wieloletnim nauczycielem malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Właściwie od 1906 roku do śmierci, do 1940 roku miał bliskie związki z Akademią Sztuk Pięknych. ale też wykształcił całe pokolenie artystów poprzez założenie filii Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu, gdzie zawiązało się ugrupowanie kapistów, czyli artystów związanych z Komitetem Paryskim, którzy stali się jego pierwszymi wychowankami, pasjonatami właśnie takiego czystego malarstwa. Pankiewicz stał się dla nich pewnym wzorem, autorytetem, erudytą, ale i takim też artystą, który wprowadzał do historii sztuki Wychował od Jana Cybisa poprzez Józefa Czapskiego, Artura Nakta-Samborskiego, Piotra Potworowskiego, Zygmunta Waliszewskiego i Marii Rudzkiej i wielu innych artystów, którzy z kolei później zaczęli wydawać czasopismo, czy przejęli redakcję plastyki i tam lansowali wzory właśnie tego nowego typu malarstwa związanego z koloryzmem, a po II wojnie światowej z różnymi przerwami związanymi z reżimem,

ale generalnie jakby gwarantowali pewnego rodzaju ciągłość edukacji artystycznej. Zasiadając w różnych akademiach, Jan Cybis w Warszawie, Artur Daksamborski też w Warszawie, Piotr Potworowski w Poznaniu, w Gdańsku, więc ci artyści niejako transmitowali tą kulturę artystyczną wyzwoloną przez Józefa Pankiewicza, ale nadając jej zupełnie też inne brzmienie, reinterpretowali tą spuściznę koloryzmu. Więc myślę, że te trzy aspekty związane z tą ewolucją artystyczną Pankiewicza i jego kontaktami i wreszcie tworzeniem pewnego środowiska artystycznego tutaj w Polsce. Dodając do tego jakby niezwykłe też wartości malarskie i ten cały dorobek, który nam pozostawił Pankiewicz, to składa się na to, że z perspektywy czasu patrząc, jeden z takich ważniejszych artystów, którzy zaważyli na rozwoju polskiej sztuki w XX wieku.

Trop się urywa właśnie w tym momencie, kiedy obraz Targ na Jarzyny Józefa Pankiewicza przed rokiem 1890 trafił do zbiorów Korwin-Milewskiego. Wobec czego możemy sobie wyobrazić zdumienie, zachwyt ówczesnych muzealników, ówczesnych historyków sztuki, kiedy w roku 1947, po wojnie, po tym ogromie zniszczeń, kiedy utraciliśmy niemal całe dziedzictwo narodowe, została przedłożona oferta tego obrazu. jednego z najważniejszych obrazów, jeżeli chodzi o polskie malarstwo i malarstwo nowoczesne. Zresztą z relacji jednej z historyczek sztuki, które były obecne w siedzibie Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Warszawie, kiedy Michał Hake prezentował referat na temat wyniku swoich badań nad badaniem autentyczności tego obrazu.

Trzeba było rozważyć taką oto hipotezę, że ta kopia, którą mieliśmy w Poznaniu, została wykonana zaraz po wojnie, właśnie w wyniku tego procederu i że ona została przekazana do Muzeum Poznańskiego, a oryginał, który być może jakąś wojnę przetrwał, no nie wiemy o tym nic, ale wykluczyć nie można, został przez dyplomatów brazylijskich wywieziony gdzieś za granicę. Więc takiej opcji też nie można wykluczyć, chociaż trudno ją udowodnić. W czasie, gdy obraz Józefa Pankiewicza trafia do Muzeum w Poznaniu dyrektorem jest Zdzisław Kępiński. To wybitna postać, zasłużona niezwykle dla polskiej historii sztuki. Zresztą wybitny myśliciel, także autor szeregu nowatorskich koncepcji badawczych.

ukazuje się warstwa, którą poddaje się badaniom mającym na celu bezsprzeczne stwierdzenie atrybucji obrazu. Wstępna analiza potwierdza hipotezę pana profesora Michała Hacke, że obraz nie jest dziełem autorskim Józefa Pankiewicza, że jest jego kopią. Być może jest to kopia warsztatowa ucznia Pankiewicza, Z pewnością trzeba jeszcze poczekać na koniec badań i prac konserwatorskich. Będzie to na pewno w roku 2022, być może już na wiosnę. Bez wątpienia ten obraz, nawet jeśli był powtarzany, imitowany według pewnego wzorca, no to on stanowi taki symboliczny, jak założycielski polskiego koloryzmu, czy polskiego impresjonizmu i pewnie zostanie w tej pamięci historii sztuki, jako krok milowy legendarnej podróży Józefa Pankiewicza do Paryża, jako pewnego rodzaju zwrotu w myśleniu o obrazie.

Pokazano wszystkie 15 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.