Bitwa o Twierdzę Brześć 1941

Bitwę, która w Związku Radzieckim stała się synonimem walki do ostatniej kropli krwi i synonimem heroizmu w tych pierwszych dniach Barbarossy. Ale ile w tej historii, którą znamy dzisiaj jest prawdy, a ile jest propagandowej kreacji... No i właściwie, dlaczego to ta bitwa o Brześć stała się takim symbolem radzieckiego heroizmu? Operacja Barbarossa. Niemiecka inwazja na Związek Radziecki. W praktyce zaczyna się nocą z 21 na 22 czerwca. Jeszcze przed świtem, 22 czerwca, zasadnicze siły Wehrmachtu przystępują do morderczego uderzenia. Armia Czerwona nie jest przygotowana do odparcia ataku. W pierwszych dniach i w pierwszych tygodniach tej wojny wojska niemieckie uzyskują więc oszałamiające efekty, oszałamiające rezultaty.

Znaleziono gigantyczne bitwy, to nie było trudne, oblężenie Leningradu, obrona Sewastopola, obrona Odessy. Za Stalina było to nieakceptowalne, aby czcić bohaterów przegranych bitew. Przecież Sewastopol ostatecznie upadł. Odessę trzeba było oddać jesienią 1941 roku. Ale oblężenie Odessy i Sewastopola, opór Armii Czerwonej i Floty Czerwonej w tych miastach-twierdzach był właśnie dowodem heroicznej walki z najeźdźcą. I wkrótce znaleziono jeszcze wcześniejszy przykład. Tym przykładem, tym symbolem stało się oblężenie Brześcia, a dokładnie Twierdzy Brzeskiej. Radziecki pisarz, historyk Siergiej Smirnow w 1956 roku napisał, a w roku 1957 wydał taką książkę Twierdza Brzeska, która stała się...

niezwykle znana, popularna, bo sławiła bohaterstwo żołnierzy Armii Czerwonej i NKWD-zistów zamkniętych w Twierdzy Brzeskiej na linii granicy państwowej z 1941 roku, a którzy całymi tygodniami na dalekich tyłach wroga w kazamatach owej twierdzy mieli do ostatka walczyć i opierać się hitlerowskim najeźdźcom. I jakby dodatkowym przykładem, potwierdzeniem owego heroizmu Miały być znalezione po wojnie w ruinach Twierdzy Brzeskiej resztki dokumentów obrońców, czy wyryte na ścianach kazamat twierdzy napisy jest tutaj nas trzech, walczymy do końca, walczymy, ale się nie poddajemy, umieram, ale nie idę do niewoli.

Takie bądź rzeczywiste, bądź fałszywe napisy w Twierdzy Brzeskiej miały potwierdzać, ugruntowywać tę legendę walecznych, walczących do końca, wybierających śmierć, a nie wolę bohaterskich bojców Armii Czerwonej. I obrona Cytadeli Twierdzy Brzeskiej latem 1941 roku za Chruszczowa została wprowadzona do kanonu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej jako przykład niewypowiedzianego wręcz heroizmu. Związek Radziecki budował swoją politykę historyczną na heroizmie, na pokazaniu, że ludzie radzieccy wolą śmierć niż niewolę. No i kiedy Siergiej Smirnow wprowadził na agendę publicznej dyskusji obronę Twierdzy Brzeskiej w latach 50.

Według tej stalinowskiej doktryny, że w Armii Czerwonej większej odwagi wymaga cofać się niż nacierać. A pójście do niewoli oznacza zdradę. I takim przykładem był Piotr Gawriłow, major Gawriłow, dowódca 44. Pułku Strzelców 42. Dywizji Strzeleckiej, który po powrocie z niewoli mieszkał w Krasnodarze w domu z cegły suszonej, w takiej lepiance, wegetując, bo nie mógł znaleźć żadnej dobrej pracy jako człowiek, który był w niewoli. I tutaj tą różnicą w stosunku do okresu stalinowskiego w czasie tak zwanej odwilży Chruszczowa było to, że ów major Gawriłow, on w roku 1957 został zrehabilitowany i został bohaterem Związku Radzieckiego.

Ale jednocześnie Brzeź nad Bugiem, tak jak cały początek Barbarossy, jest idealnym przykładem radzieckiego bardaku, chaosu i po prostu morza niekompetencji, jakie spadło na Armię Czerwoną wraz z początkiem wojny niemiecko-radzieckiej. Była to niewątpliwie ciężka bitwa, która dzisiaj stanowi pewien symbol. Brześć nad Bugiem był jakby bramą do Barbarossy. 26 sierpnia 1941 roku twierdzę brzeską odwiedził Adolf Hitler. Towarzyszył mu włoski przywódca Mussolini, towarzyszył mu Ginter von Kluge, dowódca czwartej armii, na obszarze której zdobywano Brześć do Moskwy. Był marszałek lotnictwa Kesselring, dowódca niemieckiej II Floty Powietrznej, był marszałek Keitel, szef OKW, był generał Jodl.

Wszyscy oni przyjechali obejrzeć twierdzę w Brześciu nad Bugiem, o którą wojska niemieckiej 4 Armii musiały w czerwcu 1941 roku stoczyć krwawą bitwę. I wtedy m.in. Mussolini, kiedy nie udał się pokaz wystrzału z ciężkiego mozierza oblężniczego Karl, miał powiedzieć, że to jest zły znak, zły omen dla operacji Barbarossa. Że ta bitwa o Brześć, o Cytadelę Brzeską, chociaż zakończona niemieckim zwycięstwem, pokazywać będzie, że wojna na wschodzie będzie inna. niż wszystko co do tej pory, że będzie o wiele bardziej okrutna, krwawa i koniec końców stanowić będzie dla Niemiec wielkie wyzwanie ponad ich siły. I mnóstwo było symboliki w tej wizycie Hitlera w Brześciu w sierpniu 1941 roku.

ale także był miejscem np. więzienia przeciwników politycznych sanacji. W roku 1939 do Brześcia czasowo do twierdzy brzeskiej ewakuował się naczelny wódz marszałek Śmigły Rydz, a potem szturmem armia niemiecka zdobyła twierdzę brzeską. Zdobyły ją wojska Guderiana, które potem tą twierdzę oddały Rosjanom i miała miejsce wspólna defilada, parada Guderiana i żołnierzy radzieckich w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 roku. Brześć, wtedy nieduże miasto, ale ważny węzeł drogowo-kolejowy, położony mimo wszystko dość strategicznie, bo nad Bugiem, w miejscu gdzie do Bugu wpada rzeka Muchawiec od wschodu, w II wojnie światowej odgrywał na poziomie właśnie symbolicznym bardzo ważną rolę.

No i w II wojnie światowej o Brześć były aż trzy bitwy. W 1939, w 1941 i w 1944 roku. Armia Czerwona zajmuje ostatecznie Brześć nad Bugiem 28 lipca 1944 roku, czyli mniej więcej w tym samym czasie, kiedy podchodzi pod Warszawę i zajmuje Białystok. Ale ta ostatnia bitwa jest, można powiedzieć, najmniej dramatyczna. Ta z 1941 roku jest najdłuższa i najcięższa. No ale sama twierdza była w 1941 roku jeszcze taką twierdzą, która w tej nowoczesnej wojnie nadawała się realnie do użycia? Pod pewnymi względami zachowała część swoich walorów bojowych, ale nie była oczywiście nowoczesną twierdzą w rozumieniu dzieł fortyfikacji, sztuki fortyfikacyjnej lat 30 czy 40 XX wieku. Była to typowa XIX-wieczna twierdza pierścieniowa.

No i skutkiem tego, żeby zdobyć Twierdzę Brzeską trzeba zdobyć cztery w jakimś zakresie niezależne kompleksy. Nie można z marszu wtargnąć do Cytadeli, trzeba najpierw zaatakować zewnętrzne reduty twierdzy. No i kiedy armia niemiecka oddała Armii Czerwonej w 1941 roku Brześć na małcy porozumień Ribbentrop-Mołotow, No to doszło do bardzo nietypowej sytuacji, której skutki odczuwamy do dzisiaj. No bo my w naszej powszechnej polskiej percepcji wiemy, że Pakt Ribbentrop-Mołotow w swojej tej drugiej zmodernizowanej wersji z końca września 1939 roku mówił, że Niemcy i Rosjanie dzielą Polskę sobie na linii m.in. rzeki Bug i że to, co na wschód od nurtu głównego Bugu jest radzieckie, a to co na zachód jest niemieckie.

Główne niemieckie zgrupowanie do operacji Barbarossa to była Grupa Armii Środek, skoncentrowana na Podlasiu. Najsilniejsza z trzech grup armii, która miała zaatakować ZSRR. No i generał Halder, szef sztabu generalnego Wojsk Lądowych Wehrmachtu, zaplanował zasadnicze uderzenie po osi m.in. Białystok, Brześć, Mińsk. Dlatego dwie z czterech grup pancernych Wehrmachtu zostały skoncentrowane na tym obszarze, dwie armie ogólnowojskowe w pierwszym rzucie, dowództwo trzeciej jako odwód miało wejść wkrótce także do walki na tym odcinku. a zatem to było najsilniejsze niemieckie zgrupowanie do Barbarossy i ono się składało w Grupie Armii Środek z dwóch kleszczy. Niemiecka 9 Armia i 3 Grupa Pancerna to było północne ramię kleszczy Grupy Armii Środek, a Niemiecka 4 Armia i 2 Grupa Pancerna to było południowe ramię tych niemieckich kleszczy, które miały zamknąć się nad tak zwanym Występem Białostockim.

I główna oś natarcia południowego zgrupowania niemieckiego przebiegała bezpośrednio przez Brześć. Niemiecka 4 Armia i 2 Grupa Pancerna generała Guderiana miały przeprawić się przez Bug z zachodu na wschód i rozpocząć gwałtowne natarcie na wschód, północny wschód. A jak duży garnizon radziecki stacjonował w Brześciu? Na obszarach biednej Białorusi, ówczesnej Białorusi, nie było za dużo miast, które mogłyby przyjąć dużą masę wojska i na obszarze Brześcia i w Twierdzy Brzeskiej, Wiosną 1941 roku stale znajdowało się ponad 15 tysięcy, a momentami ponad 20 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej. Mimo, że dowódcy radzieccy podkreślali, że nawet posiadanie wyspy zachodniej niewiele znaczy, bo na zachodnim brzegu Bugu stoją niemieckie systemy artyleryjskie, które mogą rozwalić całą twierdzę pierwszego dnia wojny.

Podkreślano, że Brześć nie nadaje się w warunkach wojny jako garnizon. Brześć nad Bugiem leżał w strefie odpowiedzialności najpierw białoruskiego, a potem zachodniego okręgu wojskowego, który przekształcał się we front zachodni. A w ramach tego frontu IV Radzieckiej Armii i w ramach IV Armii funkcjonował XXVIII Korpus Strzelecki, który był rozstawiony w tym rejonie i współdziałać mógł z nim XIV Korpus Zmechanizowany z Dywizjami Pancernymi. pomimo tego, że w ostatnich dniach poprzedzających Barbarossę przyszły z Moskwy rozkazy nakazujące przejść w stan pogotowia wojennego, to po pierwsze w ramach korpusu wiele związków taktycznych i oddziałów samodzielnych

Ale nie wszystkie pododdziały tych dywizji, jak powiedziałem, znajdowały się w Brześciu, no i nadal znajdowały się w stanie skoszarowania 22 czerwca 1941 roku. Na tym obszarze w Twierdzy Brzeskiej znajdowały się także inne jednostki samodzielne, np. elementy pułku inżynieryjnego, jednostki przeciwlotnicze, jednostki łączności, jednostki transportowe Armii Czerwonej. No i Twierdza z Brześciu nad Bogiem była także garnizonem NKWD, bo pamiętajmy, że NKWD to także wojska graniczne, to także wojska więzienne. I na terenie Twierdzy znajdowały się oddziały 17. Oddziału Pograniczników NKWD, Znajdował się także 132 Samodzielny Batalion Eskortowy, czyli po prostu NKWD-ziści odpowiedzialni za transporty więźniów.

Jeśli chodzi o pułki strzeleckie i żołnierze z tych sześciu pułków koniec końców walczyć będą o Brześć. No i Niemcy mając świadomość jak ważne są mosty drogowe i kolejowe wokół Brześcia wysłali swoje grupy dywersyjne, w tym jednostki brandenburczyków przebranych za NKWD-zistów do Brześcia w nocy z 21 na 22 czerwca i niemieccy komandosi opanowali zasadniczo węzeł drogowy, kolejowy wokół twierdzy. A jakimi siłami Niemcy planowali zając Brześć? Niemiecka 4 Armia wydzieliła do tego jedną dywizję z 12 Korpusu Armijnego, to jest 45 Dywizję Piechoty. 45 Dywizja Piechoty generała Schlippera była de facto dywizją austriacką, składała się jeśli chodzi o pułki piechoty ze 133, 135 i 130 Pułku Piechoty.

Sztab, kwatermistrzostwo, no i przede wszystkim w tych długich koszarach wewnątrz Cytadeli. No te koszary zostają w dużej mierze zniszczone bądź uszkodzone. Setki żołnierzy Armii Czerwonej giną w miejscu stacjonowania. i Cytadela zamienia się w dużej mierze w kompletne gruzy. To zmasowane uderzenie artyleryjskie przynosi Niemcom powodzenie, dlatego że skutecznie oba niemieckie pułki forsują rzekę Bug, 130 pułk piechoty atakujący od południa wdziera się na wyspę szpitalną, a jednocześnie obchodzi twierdzę od południa, dochodzi do mostów na rzece Muchawiec i skutecznie operuje na tym obszarze. Również 135. Pułk ma powodzenie, Niemcy sforsowali Bug, wdarli się do umocnień Wyspy Północnej i m.in. wdzierają się do więzienia NKWD, a potem atakują od północy Cytadelę.

Wreszcie 3. Batalion 135. Pułku wdziera się na Wyspę Zachodnią, a potem bezpośrednio z zachodu na wschód, Wdziera się do Cytadeli, wdziera się na wielki dziedziniec Twierdzy Brzeskiej, dociera do cerkwi kościoła, który był cerkwią za czasów carskich, kościołem w czasie, kiedy Wojsko Polskie stacjonowało w twierdzy, a kiedy Armia Czerwona zajęła w roku 1939-1936, to centralna cerkiew, centralny kościół został przekształcony w klub garnizonowy i oddziały czołowe niemieckiego 135. Pułku wdzierają się na obszar centralnego placu Cytadeli, dochodzą do kościoła. A zatem mają już w zasięgu wzroku zarówno dom oficerski, jak i wspomniany Biały Pałac, miejsce upokorzenia bolszewików w 1918 roku.

Tworzą się na terenie twierdzy placówki, które swoim ogniem karabinów maszynowych blokują dalszy ruch Niemców na otwartych przestrzeniach wewnątrz twierdzy. Broni się Fort Zachodni i Fort Wschodni na Wyspie Północnej. NKW-10 walczą na Wyspie Zachodniej. Zasadnicze siły radzieckie bronią się na obszarze Cytadeli. Dzisiaj szacuje się, że w twierdzy pozostało 9 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej. Oblega ich niemieckie zgrupowanie, które w sumie liczy 15 tysięcy żołnierzy, ale które posiada absolutną przewagę w artylerii, dlatego że Rosjanom zostało tylko kilka armat pułkowych i przeciwpancernych. Stracili artylerię, nie są w stanie odpowiadać ogniem kontrbateryjnym. No i bardzo szybko padło miasto Brześć. Twierdza jest odcięta pierwszego dnia wojny, ale obrońcy w liczbie 9 tysięcy nadal mają nadzieję, że uratują ich czołgi 14.

Ale jednocześnie większość żołnierzy albo próbuje się wyrwać, albo się poddaje. 24 czerwca Niemcy mają 52 poległych, jeśli chodzi o 45 Dywizję Piechoty. Biorą do niewoli kolejnych 1250 żołnierzy. Trzeci dzień walki, a już ponad 4000 żołnierzy Armii Czerwonej z Cytadeli po prostu się poddało. No to kiedy ostatecznie padła Cytadela w Brześciu? Oddziały niemieckie można by powiedzieć, że pacyfikują fragment po fragmencie koszar Cytadelę 25, 26, 27 czerwca. Ta walka ma jeszcze jakiś charakter 25 czerwca. Zginęło 15 Niemców. Wzięto do niewoli 857 żołnierzy Armii Czerwonej. I 25 czerwca ta walka de facto się kończy.

Niemcy meldują, że 29 czerwca bez strat wzięli 389 jeńców, a jeszcze 30 czerwca ostatnich 38. Niemiecka 45. Dywizja zakończyła bitwę o Brześć. Trwało to nieco ponad tydzień. Może odejść do dalszych działań, do ofensywy na obszarze Białorusi. Dowództwo niemieckiej 4. Armii nie jest zadowolone. To była ponadtygodniowa walka. Niemiecka 45. Dywizja musi napisać raport, dlaczego to tyle trwało, dlaczego poniesiono tak duże straty. Chociaż ponad połowa poległych przypada na dzień szturmu 22 czerwca, to jednak między 22 a 29 czerwca odnotowano w 45. Dywizji w zależności od dwóch źródeł, albo 429 poległych, albo 482.