Kirke | s02 e22

Lato jest dla mnie okazją, żeby sięgać po książki, których nie miałam czasu przeczytać wcześniej. Czasami leżą one na kupce i sięgam po nie przed wyjazdem na przykład. I tak było w wypadku książki, którą mam już od kilku lat. Książka jest zatytułowana Kirke, napisana przez Madeleine Miller i dostałam ją od znajomej. Tytuł brzmi zachęcająco. Kirke, czyli bogini z mitologii greckiej. Trochę o niej wcześniej wiedziałam, ale jakoś nie mogłam znaleźć czasu, ażeby przeczytać tę książkę. I właśnie w te wakacje udało mi się nadrobić tę zaległość.

I rzeczywiście jest to opowieść o Kirke, czyli córce Heliosa i jednej z Okeanid, czyli córek Okeanosa, Perseidy. I nie dociera ona do naszych czasów, tylko pozostaje w czasach antycznych. I tutaj zdradzę Wam małą tajemnicę, że niezwykle lubię mitologię grecką. To nie znaczy, że jestem jakąś wielką specjalistką, bo wielu szczegółów nie znam, wiele mi już zdążyło umknąć. Natomiast te opowieści wciąż do mnie przemawiają. Też w historii sztuki one niezwykle często się pojawiają. Natomiast jest też w mitach, w tych opowieściach, które łączą w sobie pewną prawdę,

O człowieku, o tym, co mu się przytrafia, o jego reakcjach na życie, na los, zmaganie się z losem. Dla mnie mity świetnie to podsumowują, świetnie o tym opowiadają. I taka też jest ta książka, przypominam, książka Kirke, ponieważ autorka zdaje się, że świetnie wyczuwa to, jaka jest materia mitu. Ja z pewną nieśmiałością sięgam po takie nowoczesne realizacje, ponieważ dosyć lubię te opowieści, które już kiedyś poznałam i chociaż w strukturę mitu jest wpisane to, że kolejni autorzy i to już w czasach antycznych dodają coś od siebie,

Dlatego to jest tylko tak na marginesie, żebyście czuli się mniej zagubieni, jeżeli czasem się tak z nimi czujecie. I ta opowieść, którą proponuje Miller, jest opowieścią, która wykorzystuje wiele tropów znanych z mitologii. To też jest bardzo ciekawe, bo pojawia się Prometeusz, który nie jest taką oczywistą postacią do pojawienia się w tej opowieści, bo Kirke przede wszystkim znana jest i pewnie też, jeżeli o niej słyszeliście, to przede wszystkim Z tego faktu, że Homer umieścił ją w opowieści o podróżach Odyseusza, czyli w Odysei, kiedy to ów bohater, wracając spod Troi do rodzinnej Taki, miał wiele przygód po drodze i między innymi trafił na wyspę Kirke.

Kirka oprócz tego, że była boginią, to również była czarownicą. Moglibyśmy ją nazwać wiedźmą, zielarką i jako taką opisuje ją Homer. Jej główną cechą w tej opowieści było to, że mężczyzn przybywających na jej wyspę zamieniała w dzikie zwierzęta, a zazwyczaj zamieniała ich w świnie. I tutaj interpretacja tych jej czynów jest bardzo różnorodna w zależności od tego, jaki autor to opisuje. I tak też, muszę Wam przyznać, na przestrzeni wieków Kształtował się wizerunek Kirke, tak jak była ona przedstawiana w sztuce.

I oczywiście byłam bardzo ciekawa, jak to właściwie było z tą Kirke, ile jest w tym wszystkim prawdy, a ile z myślenia, a przede wszystkim, Jak jej postać wyglądała, jak była pokazywana w różnych dziełach sztuki i odkryłam, że nie było tutaj może zaskoczenia, że ona ewoluowała wraz z tym, jaka była potrzeba w wykorzystaniu jej postaci. I oczywiście jej postać pojawia się w dekoracji antycznych was greckich, które jak pewnie wiecie generalnie są dekorowane opowieściami między innymi mitologicznymi. Też są tam wizerunki takiej codzienności, ale możemy tam rozpoznać właśnie sceny z mitologii.

I ona się pojawia też właśnie w takich konfiguracjach z Odyseuszem. Zazwyczaj to jest właśnie ten punkt kulminacyjny wzięty z Homera, kiedy jest jej działanie zamienienia załogi Odyseusza w świnie. Odyseusz dzięki wcześniejszej pomocy Hermesa i Ateny chroni się przed tym czarem Kirke. I zmusza ją niejako do tego, ażeby ona tą jego załogę odczarowała i przywróciła do męskiej postaci. I tu moglibyśmy niby postawić kropkę, no bo mamy do czynienia z w pewnym sensie złośliwą czarodziejką, która być może dla własnej zabawy zmienia tych mężczyzn w zwierzęta, czyli trochę ich ubezwłasnowalnia, zmienia ich postać.

Ale Homer dalej prowadząc opowieść informuje nas o tym, że Odyseusz nie odpłynął od razu do Itaki z tej wyspy, kiedy udało mu się tą załogę uratować, ale został tam jeszcze co najmniej rok. Miał synów, dwóch synów z Kirke, którzy urodzili się podczas jego pobytu. Ale do tego jeszcze Kirke dawała mu rady, jak ma postępować, co ma czynić, ażeby bezpiecznie powrócił do tej Itaki. I on wypełnia szereg jej rad, łączyło się to chociażby z tym, że musiał jako pierwszy śmiertelnik udać się do Hadesu, udać się do podziemi i stamtąd wrócić.

I on nie wraca na drogę od razu do Itaki, ale znowu płynie na tę wyspę Kirke i jeszcze z nią ustala dalsze szczegóły swojej trasy. Ona mu daje kolejne rady i dopiero on odpływa. I jest w tej opowieści opowiedzianej przez Homera coś, co jednak zatrzymuje gdzieś moją myśl i myślę, że też mogło inspirować artystów w międzyczasie także. Kirke musiała być też mądrą osobą, to znaczy musiała być mądrą kobietą. Tutaj to słowo wiedźma, które my tak stosujemy wobec czasami niesympatycznych kobiet, niestety tak to się przyjęło, ma swój źródło słów.

Związane z wiedzą. I Homer też w tej swojej opowieści podkreślał, że Kirke znała się na ziołach, że ona potrafiła tworzyć rozmaite mikstury. Jedne z nich zmieniały postać tych jej niechcianych często gości. Ale także, i to są dalsze części tej opowieści o Kirke, chociaż w czasie zdaje się, że wcześniejsze w stosunku do tego, jak Odyseusz odwiedził ją na wyspie. Kiedy to zazdrosna Kirke sprawiła, że piękna nimfę Scylla Została przemieniona w obrzydliwego potwora, tak, że musiała się skryć przed oczami znających ją wcześniej bogów i zamieniła się właśnie w takie stworzenie, które nękało żeglarzy.

Tutaj stąd określenie antyczne między scyllą a charybdą. Znowu, jak to w mitologii antycznej bywa, Ta chrybda to mógł być drugi potwór albo po prostu tak jak jest w powieści właśnie Kirke to jest taki wir wodny niezwykle groźny dla statków. Generalnie jest to opis pewnego miejsca bardzo trudnego do żeglugi i tam owa scylla miała być jednym z zagrożeń. Podczas gdy to co opisuje Homer, czyli tą przemianę mężczyzn w świnie Jest, no i tutaj jest pytanie, jak to interpretować, ale też można powiedzieć, że to jest pewna jej też reakcja taka zabezpieczająca się.

Ona była samotnie mieszkającą wciąż kobietą na wyspie, więc to zamienienie mężczyzn, którzy mogliby jej zagrażać w zwierzęta, nad którymi miała już władzę jako czarodziejka, było formą samoobrony. Natomiast te opowieści, kiedy ona zamienia kogoś albo w jakieś zwierzę też, albo właśnie w potwora, tak jak w przypadku Scylli, w związku z tym, że jej awanse zostały odrzucone, ponieważ ona była zazdrosna o miłość, którą Scylle darzył Glaukos, czyli taki bóg morski, w którym Scylla nie była zakochana, za to Kirke jak najbardziej.

I teraz nie chciałabym wam psuć radości, jeżeli będziecie chcieli sięgnąć po powieść Madeleine Miller. Polecam wszystkim tym, których już zainteresowała trochę ta opowieść o Kirke. Ale chciałabym Wam dosłownie opowiedzieć kilka przykładów tego, jak Kirke jest obecna w sztuce i jak ją się przedstawia. Zdecydowanie nie jest najpopularniejszą bohaterką, po którą sięgano na przestrzeni wieków. Tutaj mamy dużo więcej przykładów takich rozpoznawalnych. Większość z nich niewątpliwie związana jest z miłostkami Zeusa. Ale Kirke pojawiała się wszędzie tam, gdzie chciano zilustrować albo Odyseję, właśnie przygody Odyseusza, ale ona również przez tą swoją moc przemieniania była bohaterką drugiego bardzo ważnego dzieła antycznego, które później w czasach nowożytnych

Metamorfozy, przemiany, owidiusze. I tak jak to bywa z tymi opowieściami antycznymi, kiedy one były przejmowane przez twórców już czasów chrześcijańskich, one zyskiwały nowy wymiar. Tak było w przypadku postaci Kirke. Której historia opowiadana przez Homera była historią, która jednak dawała jej pewną sprawczość, to już w tych realizacjach chrześcijańskich Kirke zdawała się troszeczkę takim demonem

Tutaj, żeby był parytet i równowaga, to tak samo w jego analogicznej Realizacji o przypadkach sławnych mężów on z kolei tam opisywał rozmaite przygody znanych postaci męskich z tych samych źródeł, czyli z mitologii, z historii antycznej, którzy poprzez swoje wybory życiowe często opakowali się w tarapaty. I tutaj ta postać właśnie Kirke u Boccaccia jest w takim drapieżnym, można powiedzieć, sosie utrzymana. Natomiast w odpowiedzi na tę książkę bardzo szybko powstała realizacja stworzona przez Christine de Pizan.

Ale takie właśnie zaszczytne miano było związane z ich wysokimi wartościami moralnymi, duchowymi. Czyli można powiedzieć, że to było jak dla artystki, która była wdową, musiała sama zarabiać na swoje utrzymanie. Całe szczęście znalazła patronat na francuskim dworze królewskim. To można powiedzieć, że dosyć odważnie kreowała tę rzeczywistość, nawet jeśli tylko w takiej alegorycznej opowieści właśnie o kobietach. I też postać Kirke jest tutaj przez autorkę umieszczona w tej opowieści.

Jednak jej moce, moce Kirke, nie opierają się na tym, że potrafi ona uwodzić tych wszystkich mężczyzn, którzy do niej przybywają i oczarowywać ich nomen omen swoim ciałem i później miksturami. Tylko chwalona jest przez autorkę jako ta, która poprzez wiedzę, poprzez pracę zgłębiła tajniki tych ziół, rozmaitych roślin, Potrafi z nich stwarzać rozmaite mikstury. I tutaj pewnie dla Was wielkim zaskoczeniem nie będzie, że ilustracje, które towarzyszyły tym zestawieniom, o których Wam tutaj opowiadałam,

Podążały za tym trybem opowieści zaproponowanej przez autorów. Czyli u Boccaccia będziemy mieć ową Kirkę ukazywaną jako ta, która zarządza niejako tymi mężczyznami, którzy wokół niej się kłębią. U Pisan mamy, przynajmniej w tych ilustracjach, do których dotarłam, raczej ją jako taką dostojną matronę, która zasiada na tronie, ma władzę zatem i jej ranga jest dosyć wysoko podkreślona. Ale trafiłam też w bibliotece francuskiej na bardzo ciekawe przedstawienie, które co prawda ilustruje ów traktat Boccaccia, czyli, jak Wam wspominam, cały czas taki mocno entuzjastycznie podchodzący do tych uroków cielesnych Kirke.

Ale twórca miniatury zdecydował się na właśnie pokazanie jej w tym nurcie owej zielarki, tej, która zna się na roślinach, nawet jeżeli jest to wiedza niebezpieczna dla innych. I pokazał ją bardzo elegancko i aż skromnie ubraną, stojącą pośród takich dwóch wyraziście oznaczonych roślin. I tutaj, jeżeli się nie mylę, a mogę się mylić, to jedną z tych roślin jest dziewanna, która do dzisiaj wykorzystywana jest w farmakologii. Więc tutaj ta postać Kirke została oznaczona jako właśnie ta znająca się na roślinach.

Tutaj cały czas jesteśmy w końcówce XIV, w początku XV wieku, można powiedzieć dochodzimy do wieku XVI. Później ta postać Kirke już ewoluowała głównie ku temu, żeby ukazywać te epizody właśnie jej interakcji z Odyseuszem, gdzie to Odyseusz gra pierwsze skrzypce, można tak powiedzieć. Coraz bardziej, coraz bardziej i tutaj odsyłam Was do mojego bloga, czyli do strony Otulina o sztuce, gdzie zamieściłam wpis pokazujący te wszystkie dzieła, o których wspominam Wam tutaj, też podsumowujący treść tego odcinka.

I tam obejrzycie ilustracje, zarówno te, o których Wam opowiedziałam, jak i te, o których nie zdążę Wam tutaj opowiedzieć, bo po prostu ten odcinek trwałby bardzo długo. Ale będziecie mogli tam zaobserwować, jak zmienia się ten stosunek do Kirke i też jak niektórzy artyści jednak byli w stanie podchodzić do niej bardziej refleksyjnie. I tutaj mam swoje dwa takie ulubione dzieła. Jedno jest dosyć nietypowe, bo Abraham Blumart przedstawił coś w rodzaju studium tej postaci, postaci Kirke.

A drugie dzieło, które mnie zaciekawiło, to dzieła Angeliki Kaufmann, przedstawiające Odyseusza i Kirkę. I znowu w trochę inny sposób niż towarzyszące, czy tam już takie bardziej znane dzieła, czy rozpowszechnione. Kiedy to Odyseusz albo agresywnie odnosi się do Kirke, bo takie dostał polecenie według mitologii od Hermesa, że właśnie mają w którymś momencie przestraszyć, właśnie wyciągając miecz i po prostu zmuszając do tego, żeby odczarowała jego towarzyszy. No dziwo, artyści niektórzy i odbiorcy także decydowali się, że właśnie ten moment opowieści ma być przedstawiony na obrazie i to też było dosyć popularne, zwłaszcza w tym czasie,

Początku XVII wieku, w okresie takich no też dosyć dużych zmian politycznych, tutaj myślę o Niderlandach, bo wybaczcie, ale o sztuce włoskiej tutaj Wam akurat mało wspominałam, ale też to musiałam jakoś wykroić po prostu tą opowieść. I na koniec ta Angelika Kaufman jest czymś w rodzaju zupełnie innego spojrzenia. Chociaż tam ta Kirke też jest taka uwodzicielska, ta Kirke też jest taką lekko roznegliżowaną bohaterką, ale między nią a Odyseuszem widać zupełnie inny rodzaj relacji.

Trochę też taki, który pozwala nam zrozumieć, dlaczego ten Odyseusz został na wyspie z Kirke przez rok, a potem jeszcze do niej wrócił, bo tam jest rodzaj rozmowy między tymi dwoma postaciami. Widać, że oni się komunikują, I to jest ten aspekt, który rzadko był eksploatowany w sztuce, rzadko był wydobywany, pewnie jako mało atrakcyjny pod względem kompozycyjnym. Tym bardziej jest to dla mnie ciekawe, intrygujące.

Natomiast to, co się później działo, czyli głównie wiek XIX, głównie ten okres końca epoki, końca wieku XIX, kiedy w ogóle triumfy święciła koncepcja femme fatale, tych kobiet demonicznych, kusicielek, uwodzicielek znowu. No to właśnie powrócono do koncepcji, do osoby Kirke i wydobyto te jej aspekty opowieści, gdzie ona właśnie jest tą bezwzględną, czy z jednej strony czarownicą zmieniającą swoją rywalkę w obrzydliwe stworzenie, które później będzie straszyć żeglarzy, zabijać żeglarzy.