Mentionsy Mentionsy
OFF Czarek
OFF Czarek

Wiersze Inger Christensen [Poetycki piątek]

12.06.2025 ·36 min 31 s · 1 rozdział · 1 sponsor

Więcej OFF Czarka znajdziesz w aplikacji TOK FM - https://audycje.tokfm.pl/premium/promo/offczareks

Więcej Owczarka i Poetyckich Piątków znajdziesz w aplikacji TOK FM i na tokfm.pl. Link znajdziesz w opisie tego odcinka. TOK FM. Na każdy temat, z każdej strony. Dzień dobry. Cezary Łasiczka, witam Państwa bardzo serdecznie i zapraszam na dzisiejsze spotkanie. Dzisiaj piątek, a więc Szczypta Poezji. Państwa i moim gościem jest pani Julia Fiedorczuk, poetka, pisarka, tłumaczka i krytyczka literacka.

0:07 · Tok FM 24

Dzień dobry, witam serdecznie. Dzień dobry, dzień dobry Państwu. Dzisiaj cudowna poetka, ale chyba nie aż tak dobrze znana w Polsce, co mówię z olbrzymim smutkiem. Tak, Inger Christensen, której mamy jedną książkę, alfabet, i z tej książki będziemy trochę czytać wiersze dzisiaj i może rozmawiać o nich. Chcę powiedzieć od razu, że tłumaczenie alfabetu Bogusławy Sochańskiej, bo właśnie pani Bogusławy Sochańskiej przekłady będziemy dzisiaj czytać tutaj, jest zjawiskowe, jest po prostu znakomite. Z tego co wiem, tłumaczka poświęciła No parę lat swojej pracy temu zadaniu i efekty są naprawdę niebywałe.

Ten wiersz jest wymagający formalnie, o czym powiemy wkrótce. No i efekt jest moim zdaniem znakomity. Będą Państwo mogli to usłyszeć. Potwierdzam, tak nieśmiało potwierdzam, dlatego że ja znam alfabet po angielsku i porównywałem tekst polski i angielski, no i jest to, myślę, o polskim tłumaczeniu. Genialna robota, ale warto też podkreślić, że oprócz poezji, Inger Christensen zajmowała się także prozą. Pisała cudowne eseje, które myślę, albo mam nadzieję, że pojawią się też w którymś momencie w języku polskim.

Tak, ja bardzo bym chciała, żeby więcej tekstów tej autorki weszło do polszczyzny. Myślę, że to jest wręcz nieuchronna. Z tego co wiem, pani Bogumiła Sochańska pracuje nad jakimś kolejnym tekstem poetyckim. Tu nie będę zdradzać szczegółów, ale słyszałam to podczas spotkania. Tak obiecywała tłumaczka, więc trzymam za słowo. Właśnie jeżeli chodzi o prozę, to przyznam się, że jest jeden taki esej, który mi zapadł w pamięci o dzieciństwie i o dojrzewaniu, dorastaniu. O tym, że w którymś momencie człowiek jako takie beztroskie dziecko, zresztą ona urodziła się, jeżeli dobrze pamiętam, w 1935 roku.

Kiedy skończyłem 10 lat, to nagle świat miał 10 milionów lat. Nagle ten czas zupełnie inaczej wystrzelił niż ten ludzki czas. Fascynujący esej, jeden z wielu, które przecież państwu polecam na razie w językach innych niż polski, ale mam nadzieję, że także pojawi się w języku polskim, bo to jest autorka, której nie wypada nie znać, tak bym powiedział. Tak jest. Tutaj zresztą to dziecinne spojrzenie obok dorosłego spojrzenia, już takiego bolesnego, czy właśnie świadomego. Ta świadomość i czasu, i świadomość zła, świadomość przemijania, świadomość też niszczycielskich aspektów ludzkiej cywilizacji, bo to jest jeden z tematów alfabetu na pewno.

Groszba zagłady nuklearnej, wyniszczenie środowiska naturalnego. To są tematy, które tutaj się przewijają obok takiego właśnie spontanicznego zachwytu czy afirmacji. Nawet może to nie jest zachwyt, tylko coś prostszego, coś bardziej źródłowego, bardziej takiego podstawowego niż zachwyt. A co jest właśnie... Zauważaniem świata, tak jakby się go widziało pierwszy raz, bardzo świeżymi oczami, więc może właśnie takimi oczami dziecka, które dopiero ten świat odkrywają i ten świat ma dziewięć lat albo jeden dzień, albo właśnie w tym momencie się rodzi dopiero. No dobrze, czyli co?

Dzisiaj alfabet. Tak jest. Ja proponuję, żebyśmy poczytali, a potem dopiero porozmawiali o budowie tego poematu. Dobrze. To pani zaczyna? Zaczynam. Przeczytam pierwszych sześć części. To nie będzie bardzo długi fragment. Antonówki istnieją. Antonówki istnieją. Borówki istnieją. I paprocie. Paprocie i brom istnieje. I wodór. Wodór. Cykady istnieją. Cykoria, chrom i cytrynowce. Istnieją cykady. Cykady, cedr, cyprysy, cerebellum. Drozdy istnieją.

Po pierwsze przez pewną regułę matematyczną. O liczbie wersów w kolejnych częściach tego wiersza decyduje tak zwany ciąg Fibonacciego. To jest taki ciąg liczb zbudowany na takiej zasadzie, że kolejna liczba jest sumą dwóch poprzednich, czyli mamy 0, 1, 1, 3, 5, 8 i tak dalej. I tutaj ten poemat rozrasta się właśnie tak, jak rozrasta się ciąg Fibonacciego. Od razu... Tak, jest taką muszlą. Właśnie chciałam od razu odnotować, że ten rodzaj przyrostu, taki rodzaj przyrostu podobny występuje w kosmosie, w przyrodzie, jakby powtarza się w wielu strukturach, takich jak na przykład muszla, takich jak tarcza słonecznika z ziarnami, ziarenka słonecznika też się będą tak układały, jak właśnie taka spirala, czy jak myślimy o zwiniętym, świeżym, młodym liściu paproci, zanim on rozwinie ten swój pióropusz.

Albo kiedy myślimy na przykład o galaktyce, więc ta podobna struktura pojawia się w różnych miejscach i w różnych skalach, no i pojawia się tutaj także w wierszu. Tutaj od razu bardzo chcę podkreślić tę ciągłość pomiędzy naturalnymi strukturami, a tą strukturą, którą poetka buduje w swoim utworze. Tak jakby w myśl zasady wypowiedzianej między innymi przez Johna Cage'a, który tu od czasu do czasu wraca. Cage marzy o takiej sztuce, która imituje naturę w jej sposobie działania. To nie jest wiersz o przyrodzie w jakiś taki naiwny sposób. To jest wiersz, który dokonuje bardzo głębokiego namysłu na temat w ogóle tworzenia, tego czym jest tworzenie, w jaki sposób...

Miejsce zbrodni senne, zwyczajne i abstrakcyjne skąpane w białawym, zapomnianym przez Boga świetle i ten trujący, biały, rozsypujący się wiersz. To była siódemka. Tak, ta siódemka jest naprawdę też aż zatykająca. Piękny jest ten fragment. Jak państwo słyszą, niesłychanie ważne są też powtórzenia i rytmy takie, które się wytwarzają. Właściwie, kiedy czyta się ten wiersz, to odczuwa się pewien rodzaj takiego transu, bo te powtórzenia mają sobie coś z mantry może. Mi chwilami przychodziły do głowy psalmy, taki zaśpiew też psalmiczny. Z tym, co w psalmach również Dawidowych się pojawia, czyli taka podwójność jakby afektu.

To jest dla mnie wspaniałe, że język tego poematu jest jakby kontynuacją tego działania Ja nie przepadam za tym pojęciem natura, bo moim zdaniem ono więcej zaciemnia niż wyjaśnia, ale powiedzmy, że jest jakby kontynuacją działania tych sił natury. Nie jest czymś, tak jak czasami myślimy o tym, że język jest czymś co nas oddziela w ogóle od świata, co jest wyjątkiem takim ściśle ludzkim. I wyjątkowym tutaj tak nie jest. Tutaj te przyrosty, to w jaki sposób ten poemat się rozkrzacza, rozgałęzia, w jaki sposób on się ubogaca, ewoluuje i w jaki sposób podąża za tą formą.

I tu znów dla mnie wybija się gdzieś na pierwszy plan ta kwestia. W jaki sposób, czy forma rzeczywiście jest ograniczeniem? A jeżeli jest ograniczeniem, to co ona tak naprawdę ogranicza? A co otwiera? Jakie możliwości otwiera? Bo jestem przekonana, że to, co ta forma ogranicza, to... To są jakieś takie płytkie impulsy pochodzące właśnie z ego, taki impuls właśnie do autoekspresji, a z kolei tym, co ona umożliwia, jest właśnie unaocznienie się tego działania, tych procesów naturalnych. Jest fragment... To jest, zaraz tutaj na stronie 44. go mam.

To jest dla mnie właśnie taki jakiś źródłowy impuls w ogóle wszelkiej sztuki, prawda? W tym nie ma jeszcze żadnej jakby takiej konkretnej treści poza samym tym... Jakby z zadziwieniem tym faktem, że rzeczy istnieją. Jeszcze tylko szybko dodam, że w oryginale to nie są Antonówki, tylko Morele zdaje się, prawda? Bo tak jak aprykot po angielsku, tak samo po duńsku. Tak. A granaty w siódmej części chyba są bronią, pistoletami raczej, ale... Aha, okej. To cudowną... Tego nie sprawdziłam. Ale cudowną pracę wykonała tłumaczka. Znowu wrócę do esejów. Jest taki esej chyba, czy zbiór zatytułowany Warunek tajemnicy, w którym autorka pisze właśnie o poezji, że

Dobry wiersz to taki, w którym słowa, które go tworzą mają tyle energii, że najcięższe tematy, takie tematy, które mają najwięcej ciężaru gatunkowego, wydają się leciutkie jak piórko, a jeżeli wiersz nie jest dobry, No to przygniata i przytłacza nie tylko tłumacza, ale sam siebie. I myślałem o tym eseju właśnie zachwycając się tym polskim tłumaczeniem. Tak, no ten wiersz ma niebywą energię i ten przekład ma niebywą energię. To jest prawda. Energia to jest kluczowe. Wydaje mi się, że to jest kluczowe tutaj słowo i tak właśnie możemy opisać to, co tu się dzieje, prawda?

Mi się przypomina Ezra Pound i sama końcówka pieśni, o których kiedyś też rozmawialiśmy już tutaj na antenie, kiedy Pound już zdając sobie sprawę z tego, że ta próba napisania raju spełzła na niczym w pieśniach, w tym poemacie, mówi na koniec, let the wind speak, there is paradise, czyli pozwól, niech mówi wiatr, to jest raj, to jest ten prawdziwy raj, czyli po prostu... Jakby zamilknij i pozwól, żeby mówił wiatr. Tutaj myślę, że cudowne też jest wprowadzanie przez autorkę, właśnie najpierw wrzucając słowa, słowa, które zwiastują jakieś nieszczęście, zwiastują jakąś ciemność, mrok, tak trochę od niechcenia.

Czyli najpierw pokazuje, wprowadza nas w pewnym sensie w prawie błogi świat, pokazuje piękno otaczającego Świata, jednocześnie wrzucając takie nutki niepokoju, które za chwileczkę rozrastają się, rozrastają się, rozrastają się, żeby ukazać także ciemne i mroczne strony. Tak, bo istnieje jedno i drugie, prawda? Jest i to i to, a ona jest w jakimś sensie bezstronna, bo tutaj jest kolejna autorka, która swoje ego i swoją podmiotowość bardzo mocno wycufuje na margines. Zanim przeczytam następny fragment, to jeszcze skorzystam z okazji, żeby powiedzieć Państwu, że wydawcą Alfabetu jest krakowski lokator, bo myślę, że warto też to podkreślić.

Tak. Polecam to wydawnictwo. Autorem wspaniałej okładki tej książki jest, znaczy grafiki na okładce, jest Pio Kaliński i ta książka jest częścią serii, w tej serii Wyszedł między innymi Ungaretti, książka pod tytułem Radość katastrof w przekładach Grzegorza Franczaka, też bardzo serdecznie polecam. Jest też Forrest Gander w moich z kolei przekładach. To jest jedna seria lokatora, także chciałam tylko zwrócić uwagę na to wydawnictwo i na wspaniałą pracę, którą ono robi, rzeczywiście dbając o jakość tych publikacji na każdym absolutnie poziomie. To czytam, nadal z części dwunastej.

Tak nieskończenie ważne. Patrz, wir burzy piaskowej na swoim tronie nicości. Spójrz, jak banalnie zamknięte w maleńkim ziarnku piasku odpoczywa po podróży zmyślnie skamieniałe życie. Tylko spójrz, z jakim spokojem nosi w sobie miriady początków pierwotnego oceanu. Patrz... Jaki prosty jest znak, w którym niczym istota przegląda się prawda. Patrz jak prawdziwie, łaskawie, zostaw te rzeczy, dodaj słowa, ale zostaw te rzeczy. Patrz z jaką łatwością same znajdują schronienie za kamieniem. Patrz z jaką łatwością ślizgują ci się do ucha i szepczą śmierci, żeby odeszła. To jest koniec części dwunastej. Część trzynasta już będzie na literę M. Tam będzie metal istnieje, ruda metalu w górach, mrok i tak dalej.

Tak, a ten fragment wybrałam ze względu tutaj na Na to, że podmiotowość zostaje udzielona tym pozaludzkim bytom, kiedy ona mówi, myśl jak myśli, liść na drzewie. To nie jest metafora, że liść myśli. Tutaj w tym momencie to nie jest metafora. Liść rzeczywiście ma jakiś rodzaj świadomości czy jakiś rodzaj myślenia, do którego ona nawiązuje. A dalej, jak myślą, larwy pod skórą kory. Skóra kory to jest może metafora bardzo adekwatna, ale sądzę, że to myślenie tych istot nie jest metaforą dla niej tutaj. Jak myśli Gródka Błota, to już idziemy w stronę...

Wiersze Inger Christensen, TOK FM. Czyli wychodzimy już w tej refleksji, w tym poczuciu splątań, współzależności i połączeń poza biosferę, poza to, co biologiczne, również ku bytom mineralnym czy kamiennym.

Ziarnko piasku, spójrz z jakim spokojem nosi w sobie miriady początków pierwotnego oceanu. Te skale czasowe, które tutaj się pojawiają też od tego jednego dnia, tego dnia dziedzinnego, w którym zachwycamy się światem tak jakby on przed chwilą wyłonił się z nicości, po głęboki czas geologiczny, po już zupełnie niepojęty czas jakichś procesów kosmicznych, których też częścią jesteśmy, prawda? Więc te wszystkie skale Skale czasowe tutaj się w jakiś sposób ze sobą przenikają. Wrócę jeszcze do tłumaczki, dlatego mnie zastanawia, jak długo pracowała nad tym przekładem, bo naprawdę nie mogę wyjść z zachwytu, przyznam się pani i słuchaczom i słuchaczkom, bo właśnie porównując, ja znam akurat ten poemat po angielsku i porównując polski i angielski, pomyślałem sobie, to naprawdę została wykonana fantastyczna, jakaś wielowarstwowa, wielopoziomowa robota.

Z tego co wiem kilka lat. Nie wiem dokładnie ile lat, ale z tego co wiem kilka lat. I to jest coś wspaniałego. Tak bardzo rzadko poświęcamy jakiejś sprawie kilka lat. Oczywiście zakładam, że tłumaczka robiła pewnie w tym czasie również inne rzeczy i jakoś tam żyła też. Ale sam fakt, że dała ten czas temu poematowi, żeby on mógł w polszczyźnie dojrzeć, To jest na przykład dla mnie, która robi zdecydowanie za dużo rzeczy i zdecydowanie za szybko, jest jedna z tych lekcji, to jest jeden z tych momentów, kiedy spotykam kogoś takiego i kiedy spotykam tak mistrzowsko wykonane dzieło, kiedy myślę sobie nie, po prostu trzeba robić mniej i dokładniej i wolniej. Tego nam bardzo brakuje. Książki się ukazują w tej chwili strasznie szybko, po tygodniu czy po miesiącu już właściwie nikt nie pamięta o książkach, bo książka jest nowością po prostu przez trzy dni.

Wiemy, jak wygląda rynek wydawniczy, jak wygląda dynamika tego rynku. Ona nie sprzyja wysokiej jakości ani przekładu, ani redakcji. Przepraszam, że tak trochę dziadersko moralizuję, ale to mi się wydaje ważne i to mi się wydaje też spójne z tą poetyką, która jest niesłychanie uważna. Ja nie wiem, jak długo powstawał ten poemat, ale też myślę, że powstawał na pewno kilka lat. Czasem kiedyś tak było, że ludzie pisali książki po kilka czy kilkanaście. Chętnie przeczytam tę ósemkę, jakby co. Tak, dobrze, to ja tylko dodam, bo no właśnie, a propos pracy kilka lat i jak gdyby takiego namysłu, to jeżeli się nie mylę, to Inger Christensen, ona chyba sześć tomików wydała w czasie swojej kariery poetyckiej.

Tak więc znowu można, czy to dużo, czy to mało, to jak gdyby nie w tym rzecz, prawda? Dokładnie. Dobrze, to zamieniam się w słuch. Dobrze, to część ósma. Harmonia szeptów istnieje. Harmonia szeptów, historia, hojność, żniw i kometa Halleya. Istnieją hordy, chówce, wojsk, hegemonii, pieczary, a w pieczarach półcień. W półcieniu od czasu do czasu zające. Czasem przed pieczarą harfy listowia tam, gdzie istnieją paprocie i borówki, borówki i od czasu do czasu zające ukryte pod listowiem. Istnieją ogrody, sztuka ogrodów, blade, nieruchome kwiaty czarnego bzu, jak kipiące hymny.

Istnieje pszenica na pszenicznym polu, horyzontalna, oszałamiająca wiedza pszenicznego pola, czas rozpadu, głód i miód. I w głębi serca, zresztą jak zawsze tylko w głębi serca, korzenie leszczyny, leszczyny trwającej na zniesieniach serca, hardej i cierpliwej nabrzmiała codzienność chóru aniołów, chaotyczne, hyacentowe w swym rozpadzie życie, jako w niebie, tak i na ziemi. Oszałamiająca wiedza pszenicznego pola. To były deszcze. Ja wiem, rozumiem, rozumiem, bo ja też może nie jestem aż tak ekspresyjna jak pan redaktor, ale odczucia mam tutaj podobne przy tym fragmencie.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.