Taniec z ZOMO – esencja „uśmiechniętej” Polski - Adam Szabelak [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Wszystkie artykuły przeczytasz na nlad.pl. Inauguracja obchodów 50 czerwca 76 została otwarta w rytmie potańcówki w klimacie lat 70. Jeśli ktoś szukał esencji uśmiechniętej Polski właśnie ją znalazł. Taniec z ZOMO esencja uśmiechniętej Polski tekst Adama Szabelaka. Są rocznice, które domagają się elementarnej powagi. Są wydarzenia, których nie da się odczarować muzyką, kolorowymi światłami i nostalgiczną stylizacją.

Czerwiec 76 w Radomiu należy do tej kategorii. To nie jest historia fajna, nie jest lekka i nie jest do tańca. A jednak inauguracja obchodów 50. rocznicy robotniczego buntu przeciw władzy komunistycznej odbyła się w rytmie potańcówki w klimacie lat 70. z udziałem rekonstruktorów ZOMO i entuzjastycznym uśmiechem wiceprezydent miasta Marty Michalskiej-Wilk. Jeśli ktoś szukał esencji uśmiechniętej Polski, właśnie ją znalazł. Uśmiech do pożygu. Sama idea potańcówki stylizowanej na lata siedemdziesiąte nie jest niczym złym.

Wy do dzisiaj śmiejecie się z Radomia. My do dzisiaj śmiejemy się z Radomia. Ok, nawet nie wiedząc, dlaczego akurat z Radomia. Dlaczego Radom stał się symbolem tym wszystkim, czym pogardza choćby bogata Warszawka. Celnie zauważył Robert Mazurek w materiale na kanale Zero. Ta nienawiść rezonuje do dziś w żartach, stereotypach i pogardliwych półuśmiechach. Czy rozliczono winnych? To oczywiście pytanie retoryczne. Po latach skazano jedynie dwóch funkcjonariuszy ZOMO na kary dwóch lat więzienia w zawieszeniu. Symboliczny gest, bez realnego znaczenia. Sędziowie, prokuratorzy i decydenci uniknęli odpowiedzialności.

Dlatego pamięć o czerwcu 76. nie znosi banalizacji, estetyzacji ani zabawy w klimat PRL. To nie jest rekwizyt, to fundament lokalnej tożsamości, zbudowany na bólu, odwadze i niesprawiedliwości, która nigdy nie została naprawdę rozliczona. I w tym właśnie kontekście tańce z ZOMO stają się nie niewinną wpadką, lecz symbolem. Tonący tytanik, ale to Radom. Na zdjęciach z inauguracji nie widać zbyt wielu robotników, ich dzieci i wnuków. Widać za to lokalną elitę władzy, urzędników, działaczy partyjnych, pracowników miejskich spółek, ludzi w wieku 50+, dobrze osadzonych w systemie radomskiej kleptokracji.

Tło tej sytuacji jest oczywiście jeszcze głębsze. W radomskim urzędzie miejskim, ale podobna sytuacja występuje w bardzo wielu miastach w Polsce, Pracuje wiele osób, których rodzinne biografie są ściśle związane z aparatem PRL, SB, ZOMO, PZPR, LWP. W części przypadków to przeszłość rodzinna, w części własna. To nie jest zarzut personalny. Wiele z tych osób jest dzisiaj w porządku. To fakt socjologiczny. Faktem jest również to, że w takim środowisku nie budzi większego sprzeciwu ani coroczne celebrowanie wyzwolenia, Radomia przez Armię Czerwoną, przez władze miejskie, ani składanie kwiatów pod jej pomnikami, ani organizowanie uroczystości ku czci oficera Armii Czerwonej poległego z rąk żołnierzy wyklętych przez pracownika jednej z miejskich instytucji.

W tym kontekście obecność symboliki ZOMO przestaje być niefortunną stylizacją. Dla części uczestników może być emocjonalnie neutralna, a dla niektórych wręcz pozytywna, bo przecież taki mundur nosił ukochany tatuś albo jego koledzy. I to jest moment, w którym ludziom znającym historię miasta i Polski zwyczajnie gotuje się krew. Czerwony radom pamiętam siny jak zbite pałukom ludzkie plecy. Nie bez powodu śpiewał Jan Krzysztof Kelus, współorganizator wsparcia prawnego i finansowego dla robotników w słynnej balladzie o szosie E7. Czerwiec 76. nie jest jednym z wielu wydarzeń.

Jest fundamentem lokalnej tożsamości Radomia. Nie ma w tym mieście rodziny, która nie znałaby kogoś, kto pracował w Łuczniku czy Radoskurze i wyszedł wtedy na ulicę. To doświadczenie zbiorowe, które domaga się powagi, szacunku i wyobraźni. Rekonstruktorzy z ZOMO nie są tu problemem. To pasjonaci historii. Problemem jest brak wyczucia władz miasta, które dopuściły do symbolicznego zrównania kata i ofiary, nawet jeśli nie było to intencją. Dla mnie osobiście cała ta sytuacja ma jeszcze inny wymiar. Ta sama wiceprezydent, która dziś uśmiecha się w towarzystwie rekonstruktorów ZOMO do zdjęć na potańcówce, wczoraj potrafiła w sposób arbitralny i bez realnego uzasadnienia odmówić użyczenia sali w Centrum Organizacji Pozarządowych opisane szczegółowo w tekście Cancel Culture po radomsku.

Uśmiech na zewnątrz, administracyjna twardość wobec niewygodnych środowisk. Festynowa estetyka i mentalność późnego PRL-u. Niecierpliwie czekam na interwencję Rzecznika Praw Obywatelskich w tej sprawie. To my, warchoły, czas na gniew, który buduje. Jest w tej historii jeden moment, w którym ironia przestaje bawić, a publicystyczna złość zamienia się w obowiązek, bo taniec z ZOMO nie jest tylko symbolem braku wyobraźni władzy, jest także papierkiem lakmusowym kondycji lokalnej wspólnoty. Pytaniem, czy Radom ma jeszcze w sobie energię buntu, tego samego, który w 1976 roku kazał robotnikom wyjść na ulicę?

Każda taka aktywność jest pęknięciem w monolicie uśmiechniętej Polski, która najlepiej czuje się tam, gdzie nikt jej nie patrzy na ręce. Czerwiec 76 nie należy do urzędu, do prezydentów ani do wiceprezydentów. Należy do miasta. A miasto to nie są instytucje, to są ludzie. Jeśli więc inaugurację obchodów można było sprowadzić do tańców w cieniu zomowskich mundurów, to znaczy, że zabrakło przeciwwagi. Że zabrakło wystarczająco silnego głosu sprzeciwu. To da się jeszcze odwrócić. Ale tylko pod jednym warunkiem, że młodzie i radomianie przestaną traktować politykę lokalną jak coś obcego i brudnego.