Taniec z ZOMO – esencja „uśmiechniętej” Polski - Adam Szabelak [tekst audio]

Może być ciekawym wydarzeniem kulturalnym, formą międzypokoloniowego spotkania, pretekstem do rozmowy o epoce PRL. Problem zaczyna się w momencie, gdy z takich form korzysta się w trakcie obchodów jednego z najważniejszych i najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii miasta. Radomski czerwiec 1976 był momentem granicznym dla miasta, dla systemu i dla rodzącej się opozycji. Choć nie padły tu strzały jak w Poznaniu w 1956 roku czy na Wybrzeżu w 1970, to właśnie Radom stał się laboratorium represji późnego gierkowskiego komunizmu.

Demonstracja miała charakter spontaniczny. Nie było struktur, liderów ani planu politycznego. Był gniew i poczucie krzywdy. Protest szybko przerodził się w zamieszki. Spłonął budynek Komitetu Partii. Doszło do starć z milicją. Władza odpowiedziała bezwzględnie. W wyniku protestów zginęły cztery osoby. Jan Łabęcki i Tadeusz Ząbecki, przygnieceni przyczepą ciągnika podczas budowy barykady. Jan Brożyna pobity przez funkcjonariuszy MO oraz ksiądz Roman Kotlarz, który zmarł w wyniku represji po udzieleniu wsparcia protestującym. Rannych zostało co najmniej 198 osób.

Zatrzymano 654, a ponad 900 robotników zwolniono z pracy w trybie natychmiastowym. Sądy skazały 25 osób na kary od 2 do 10 lat więzienia, a około 170 ukarano grzywnami przez kolegia do spraw wykroczeń. Setki przeszły przez osławione ścieżki zdrowia. To był jednak dopiero początek. Represje nie ograniczyły się do wymiaru karnego. Radom miał zostać ukarany jako całość. Jak relacjonował Janusz Prokopik, członek partyjno-rządowego zespołu ds. Radomia, rozważano wręcz likwidację zakładów pracy, ograniczenie budownictwa mieszkaniowego, zmniejszenie dostaw żywności, zamykanie sklepów i skracanie godzin handlu.

Pomysły te nie zostały ostatecznie zrealizowane, ale sam fakt ich poważnego rozważania mówi wiele o intencjach władzy. To musi być atmosfera pokazywania na nich jak na czarne owce, jak na ludzi, którzy powinni się wstydzić, że w ogóle są Polakami, że w ogóle po świecie chodzą. Powiedział Edward Gierek o radomskich robotnikach, wydając polecenie organizacji na Stadionie Radomiaka wiecu potępiającego zajścia.

Symbolem czerwcowego wymiaru sprawiedliwości stała się sędzia Elżbieta Dobrowolska, znana z wyjątkowej surowości i łamania podstawowych zasad procesowych. Potrafiła dwukrotnie skazać tę samą osobę za ten sam czyn. Jej praktyki budziły oburzenie już wówczas. Jan Józef Lipski opisał ją jako osobę agresywną, a Mirosław Chojecki w 2001 roku publicznie nazwał ją wprost, cytat, dla mnie ta pani jest Q, jeżeli ta pani uważa inaczej, niech mnie pozwie do sądu. Słowami, które sala przyjęła z oklaskami. Dobrowolska była wtedy czynnym sędzią Sądu Wojewódzkiego w Radomiu.

W tym kontekście obecność symboliki ZOMO przestaje być niefortunną stylizacją. Dla części uczestników może być emocjonalnie neutralna, a dla niektórych wręcz pozytywna, bo przecież taki mundur nosił ukochany tatuś albo jego koledzy. I to jest moment, w którym ludziom znającym historię miasta i Polski zwyczajnie gotuje się krew. Czerwony radom pamiętam siny jak zbite pałukom ludzkie plecy. Nie bez powodu śpiewał Jan Krzysztof Kelus, współorganizator wsparcia prawnego i finansowego dla robotników w słynnej balladzie o szosie E7. Czerwiec 76. nie jest jednym z wielu wydarzeń.

Decyzja zapadła w stylu dobrze znanym z czasów, które rzekomo mamy już za sobą, bez dialogu, bez transparentności, z pozycji władzy, która wie lepiej. Dostałem pismo, w którym stwierdzono, cytat, nie budząc wątpliwości, wydarzenie w dniu 26 czerwca 2024 roku W sali wielofunkcyjnej w kamienicy deskurów według zawartego opisu nie jest sprzeczne z celami projektu, natomiast działalność polityczna organizatorów i prelegentów budzi taką wątpliwość. Jak się dowiedziałem, chodziło o działalność polityczną sprzeczną z wartościami Unii Europejskiej. To właśnie ten dysonans jest najbardziej uderzający.

Czy też został już całkowicie zagłuszony przez muzykę z głośników, eventy i uśmiechy do zdjęć? Przypomnijmy, że to nie pierwszy taki odpał włodarzy Radomia. W 2021 roku radomski czerwiec władze postanowiły upamiętnić żenującą wystawę ze zmagdonaldyzowanym symbolem Polski walczącej obok ładującej się swastyki i symbolu tzw. strajku kobiet. Radomianie wtedy dobitnie pokazali, co o tym myślą. Po burzy medialnej wystawa nawet została uszkodzona przez dobrych chłopaków. Wracając do 2026 roku. Wyjątkowo mocno poruszył mnie wpis Fundacji Archiwum Jana Olszewskiego, opisujący sytuację, do której doszło podczas zwiedzania Muzeum Żołnierzy Wyklętych i więźniów politycznych PRL przez grupę kilkudziesięciu osób z Radomia.

Każda taka aktywność jest pęknięciem w monolicie uśmiechniętej Polski, która najlepiej czuje się tam, gdzie nikt jej nie patrzy na ręce. Czerwiec 76 nie należy do urzędu, do prezydentów ani do wiceprezydentów. Należy do miasta. A miasto to nie są instytucje, to są ludzie. Jeśli więc inaugurację obchodów można było sprowadzić do tańców w cieniu zomowskich mundurów, to znaczy, że zabrakło przeciwwagi. Że zabrakło wystarczająco silnego głosu sprzeciwu. To da się jeszcze odwrócić. Ale tylko pod jednym warunkiem, że młodzie i radomianie przestaną traktować politykę lokalną jak coś obcego i brudnego.