Taniec z ZOMO – esencja „uśmiechniętej” Polski - Adam Szabelak [tekst audio]

Może być ciekawym wydarzeniem kulturalnym, formą międzypokoloniowego spotkania, pretekstem do rozmowy o epoce PRL. Problem zaczyna się w momencie, gdy z takich form korzysta się w trakcie obchodów jednego z najważniejszych i najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii miasta. Radomski czerwiec 1976 był momentem granicznym dla miasta, dla systemu i dla rodzącej się opozycji. Choć nie padły tu strzały jak w Poznaniu w 1956 roku czy na Wybrzeżu w 1970, to właśnie Radom stał się laboratorium represji późnego gierkowskiego komunizmu.

Represji chłodnych, systemowych i długotrwałych. Takich, które nie kończyły się wraz z opadnięciem ulicznego kurzu. Tego dnia rząd PRL ogłosił drastyczne podwyżki cen żywności. Dla robotników oznaczało to jedno – realny spadek poziomu życia i uderzenie w elementarne bezpieczeństwo rodzin. W Radomiu, dużym ośrodku przemysłowym, protest wybuchł niemal natychmiast. Pracownicy Łucznika, Radoskóru i innych zakładów wyszli na ulice. Łącznie około 20 tysięcy ludzi w liczącym 180 tysięcy mieszkańców mieście.

Dlatego pamięć o czerwcu 76. nie znosi banalizacji, estetyzacji ani zabawy w klimat PRL. To nie jest rekwizyt, to fundament lokalnej tożsamości, zbudowany na bólu, odwadze i niesprawiedliwości, która nigdy nie została naprawdę rozliczona. I w tym właśnie kontekście tańce z ZOMO stają się nie niewinną wpadką, lecz symbolem. Tonący tytanik, ale to Radom. Na zdjęciach z inauguracji nie widać zbyt wielu robotników, ich dzieci i wnuków. Widać za to lokalną elitę władzy, urzędników, działaczy partyjnych, pracowników miejskich spółek, ludzi w wieku 50+, dobrze osadzonych w systemie radomskiej kleptokracji.

Tło tej sytuacji jest oczywiście jeszcze głębsze. W radomskim urzędzie miejskim, ale podobna sytuacja występuje w bardzo wielu miastach w Polsce, Pracuje wiele osób, których rodzinne biografie są ściśle związane z aparatem PRL, SB, ZOMO, PZPR, LWP. W części przypadków to przeszłość rodzinna, w części własna. To nie jest zarzut personalny. Wiele z tych osób jest dzisiaj w porządku. To fakt socjologiczny. Faktem jest również to, że w takim środowisku nie budzi większego sprzeciwu ani coroczne celebrowanie wyzwolenia, Radomia przez Armię Czerwoną, przez władze miejskie, ani składanie kwiatów pod jej pomnikami, ani organizowanie uroczystości ku czci oficera Armii Czerwonej poległego z rąk żołnierzy wyklętych przez pracownika jednej z miejskich instytucji.

Uśmiech na zewnątrz, administracyjna twardość wobec niewygodnych środowisk. Festynowa estetyka i mentalność późnego PRL-u. Niecierpliwie czekam na interwencję Rzecznika Praw Obywatelskich w tej sprawie. To my, warchoły, czas na gniew, który buduje. Jest w tej historii jeden moment, w którym ironia przestaje bawić, a publicystyczna złość zamienia się w obowiązek, bo taniec z ZOMO nie jest tylko symbolem braku wyobraźni władzy, jest także papierkiem lakmusowym kondycji lokalnej wspólnoty. Pytaniem, czy Radom ma jeszcze w sobie energię buntu, tego samego, który w 1976 roku kazał robotnikom wyjść na ulicę?

Czy też został już całkowicie zagłuszony przez muzykę z głośników, eventy i uśmiechy do zdjęć? Przypomnijmy, że to nie pierwszy taki odpał włodarzy Radomia. W 2021 roku radomski czerwiec władze postanowiły upamiętnić żenującą wystawę ze zmagdonaldyzowanym symbolem Polski walczącej obok ładującej się swastyki i symbolu tzw. strajku kobiet. Radomianie wtedy dobitnie pokazali, co o tym myślą. Po burzy medialnej wystawa nawet została uszkodzona przez dobrych chłopaków. Wracając do 2026 roku. Wyjątkowo mocno poruszył mnie wpis Fundacji Archiwum Jana Olszewskiego, opisujący sytuację, do której doszło podczas zwiedzania Muzeum Żołnierzy Wyklętych i więźniów politycznych PRL przez grupę kilkudziesięciu osób z Radomia.

W trakcie wizyty jeden z uczestników po wejściu do jednej z cel w XII pawilonie nie był w stanie opanować emocji i rozpłakał się. Początkowo nikt nie rozumiał, co wywołało tak silną reakcję. Dopiero po chwili okazało się, że mężczyzna przed laty był więziony właśnie w tej samej celi za udział w wydarzeniach czerwca 1976 roku. Dosłownie tego samego dnia, w sobotę 31 stycznia, miała miejsce okropna potańcówka w klimacie PRL. Nie oszukujmy się, obecny układ władzy w Radomiu trwa nie dlatego, że jest szczególnie sprawny czy wizjonerski, ale dlatego, że młodzi w ogromnej mierze wycofali się z gry.